Justinas Sajauskas
Powojenna prasa partyzancka na Suwalszczyźnie
Kiedy rozpoczęła się okupacja sowiecka, dowództwo partyzanckie szybko zdało sobie sprawę z siły oraz znaczenia słowa drukowanego w walce oporu i rozpoczęło starania o stworzenie podziemnej prasy. Protokół z lipcowego spotkania partyzantów okręgu „Tur” (lit. „Tauras”) w 1945 r. wspomina o nielegalnej prasie, która była wydawana przez dowództwo partyzantów na Suwalszczyźnie już podczas pierwszej okupacji (1941 r.). Wiosną 1945 r. w powstającym okręgu „Tur” formacja „Żelazny Wilk” (lit. „Geležinis Vilkas”) zacząła wydawać podziemną gazetę „Echo Suwalszczyzny” (lit. „Suvalkijos aidas”), a na terenie samego oddziału „Żelazny Wilk” – „Głos puszczy” (lit. „Girios balsas”). Gazeta ta została umieszczona przez płk. Liudvikasa Butkevičiusa (pseudonim Elbė, Luobas) u krewnego Bosikisa w we wsi Nendriniai w gminie Sosnowo. Pierwszy maszynopis został wydrukowany w czerwcu 1945 roku. Łącznie wydano 8 numerów tego czasopisma po 100 egzemplarzy. Latem 1945 r. na tym samym terenie oddziału „Żelazny Wilk” rozpoczęto wydawanie gazety „Partyzanci Litwy” (lit. „Lietuvos partizanai”), która ukazywała się do połowy sierpnia, a 15 czerwca 1945r. „Lietuvių savanoriai kūrėjai” wydali pierwszy numer „Zwiadowcy wolności” (lit. „Laisvės žvalgas”). Objętość tej gazety była duża – 5 stron, ale nakład był niewielki. W tym samym miesiącu na posiedzeniu założycielskiego sztabu partyzanckiego okręgu „Tur” postanowiono przedrukować pierwszy numer „Zwiadowcy wolności” zwiększając jego nakład do 100 egzemplarzy. Przedrukowana gazeta została ozdobiona artystyczną winietą; tekst pozostał niezmieniony.
Gazeta wydawana we wsi Puskielnie (okręg mariampolski) była redagowana przez inżyniera Vincasa Radzevičiusa (pseudonim Vaidila, Agronomas). Był on pierwszym redaktorem i wydawcą „Zwiadowcy wolności”. W wydawaniu i redagowaniu pierwszych numerów V. Radzevičiusowi pomagał Juozas Draugelis, ówczesny kierownik księgarni w Mariampolu.
15 sierpnia 1945 r., kiedy utworzono partyzancki okręg „Tur”, zamiast kilku gazet podziemnych postanowiono wydawać jedną gazetę – wspominanego już „Zwiadowcę wolności”. Miała się ona ukazywać co tydzień w nakładzie 500 egzemplarzy. Redaktorem nowej gazety został V. Radzevičius, który wydał już 4 numery „Zwiadowcy wolności”. W tym samym czasie, rozkazem kierownictwa okręgu, został mianowany zastępcą kierownika okręgowego Wydziału Politycznego.
15 października 1945 r. V. Radzevičius został zdradzony, aresztowany i zabity podczas przesłuchania, a drukarnia została zlikwidowana. Wkrótce po zaprzestaniu wydawania „Zwiadowcy wolności” formacja „Żelazny Wilk” zaczyna wydawać inną gazetę – „Na drodze walki” (lit. „Kovos keliu”). Do czerwca 1946 r. ukazywała się w nakładzie 800 egzemplarzy).
20 listopada 1945 r. Antanas Baltūsis (pseudonim Žvejys) zostaje mianowany redaktorem „Zwiadowcy wolności” i rozpoczyna odbudowę zniszczonej drukarni. 19 grudnia 1945 Baltūsis przeniósł drukarnię do domu rzeźbiarza P. Rimšy we wsi Naudžiai, znajdującej się na terytorium formacji Witolda (lit. Vytauto rinktinė), gdzie w styczniu 1946 r. wznowiono wydawanie „Zwiadowcy wolności”. W Naudžiai A. Baltūsisowi aktywnie pomagali jego bracia Juozas (pseudonim „Laisvės Žvalgas”) i Vincas (pseudonim „Brolis”) Kulbokai.
W dniach 2-3 czerwca 1946 r. w okręgu wyłkowsykim na odbywającym się we wsi Skaisčiūnai zjeździe władz okręgu Baltūsis został wybrany szefem sztabu okręgu, a Juozas Lukša (pseudonim Vytis), przewodniczący Wydziału Prasy i Propagandy „Żelaznego Wilka”, został mianowany redaktorem. Zjazd zaprzestał wydawania „Na drodze walki” i postanowił publikować „Zwiadowcę wolności” co 10 dni. Do 1947 r. ten harmonogram wydawniczy był ściśle przestrzegany. Od 15 sierpnia 1946 „Zwiadowca wolności” jest redagowany przez Alfonsa Vabalasa (pseudonim Gediminas), pracownika sztabu okręgu. Od października tego samego roku pomagał mu Kazimieras Matulevičius (pseudonim Radvila), łącznikowy sztabu okręgu. W czerwcu 1947 r. redakcję przejął Vincas Bazilevičius (pseudonim Taučius), nauczyciel Gimnazjum nr 5 dla Dziewcząt w Kownie, oraz poeta Antanas Miškinis (pseudonim Kaukas); redakcja została przeniesiona na teren formacji „Birutė” w okręgu preńskim.
W czerwcu 1947 r. gazeta „Dzwon Wolności” (lit. Laisvės varpas) została założona przez absolwentów Gimnazjum nr 1 w Mariampolu: Motiejusa Dudutisa, Algirdasa Jakimavičiusa, Eugenijusa Jakimavičiusa, Kęstutisa Jokubynasa, Jonasa Mielkusa, Algirdasa Ramanauskasa i Jurgisa Vaičiūnasa. Nakład gazety wynosił 30-50 egzemplarzy i była drukowana we wsi Liepynai niedaleko Mariampola, a później w Kownie. Po opublikowaniu 5 lub 7 numerów wydawcy zostali wydani i aresztowani pod koniec roku.
Po publikacji wydania „Zwiadowcy wolności” z 22 grudnia 1947, na początku 1948 r. V. Bazilevičius i A. Miškinis zostali aresztowani, a dowódca okręgu A. Baltūsis zabity. W okręgu nie pozostały żadne siły intelektualne, które mogłyby wydawać podziemną gazetę. Wydawanie „Zwiadowcy wolności” zostało ponownie przerwane i wznowione dopiero w grudniu 1948 r., kiedy do pracy w sztabie okręgu przyszedł dowódca formacji „Žalgiris” Viktoras Vitkauskas (pseudonim „Saidokas”). Był on ostatnim redaktorem i wydawcą gazety, drukując ją raz w miesiącu w nakładzie 1000 egzemplarzy. Po jego śmierci 2 lutego 1951 r. wydawanie „Zwiadowcy wolności” ustało na dobre.
„Zwiadowca wolności” był drukowany na maszynie do pisania i powielany techniką rotograwiury. Tytuły prawie wszystkich numerów był rysowany ręcznie. Pierwsze numery ilustrował Juozas Dulinskas (pseudonim Margis), inżynier budowlany z Mariampola. Zaproszony przez V. Radzevičiusa, pomagał wydawać gazetę od 15 października 1945 r. do aresztowania 9 listopada 1945 r.
W 1946 r. winiety „Zwiadowcy wolności” zostały narysowane przez Kazimierasa Naginionisa (pseudonim „Tauras”), byłego ucznia gimnazjum w Mariampolu, pracownika sztabu formacji „Žalgiris”. Nie wiadomo, kto zaprojektował gazetę po śmierci Naginionisa 22 pażdziernika1946 r.
Po zaprzestaniu wydawania „Zwiadowcy wolności” w okręgu „Tur” nadal sporadycznie drukowano odezwy podziemne i rozpowszechniano gazetę bojowników o wolność Dzukii „Partyzant” (lit. „Partizanas”), która ukazywała się w latach 1949-1952.
Partyzanci drukowali nie tylko gazety. W 2011 r. podczas porządkowania dawnego gospodarstwa Briļi (Brilių sodyba) we wsi Palnyčia, w gminie Kalwaria mieszkaniec Mariampola Zigmas Buterlevičius znalazł niewielką książkę pisaną na maszynie. Zawierała czternaście piosenek i dwa hasła. Nazwa książki zaginęła, zachował się jedynie pseudonim wydawcy - Varniukas. Nie udało się ustalić, kim był Varniukas, ale wiadomo, że autorką jednej z piosenek jest Janina Lukevičiūtė-Miliauskienė, partyzancka łączniczka, która po wojnie mieszkała we wsi Stebuliai niedaleko Lasu Kalniškės. W 1945 r. napisała piosenkę: „Taip slenka audringos gyvenimas dienos”. Piosenka została „wydana” przez partyzantów rok później.