Rimantas Miknys
„Vilniaus žinios” i Wielki Sejm Wileński
Zakaz druku litewskiego w alfabecie łacińskim i gotyckim, który obowiązywał w Imperium Rosyjskim przez prawie cztery dekady (1864-1904), był najtrudniejszym okresem dla kultury litewskiej. Okólniki wydane przez rząd rosyjski w latach 1865-1866 nie zakazywały formalnie druku litewskiego, a jedynie nakazywały przyjęcie alfabetu rosyjskiego (cyrylicy, „grażdanki”) w miejsce tradycyjnie używanego alfabetu łacińskiego i gotyckiego.
Po zniesieniu pańszczyzny w 1861 r. i stłumieniu powstania 1863-1864 r. władze rosyjskie podjęły kroki w celu odizolowania szlachty dawnych ziem WKL, która wciąż żyła ideami przywrócenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów, odizolowania od nich ludności (przede wszystkim Litwinów i Białorusinów) i zmuszenia ich do postrzegania siebie jako poddanych Rosji. W rezultacie administracja rosyjska przejęła wydawanie całej prasy litewskiej w alfabecie rosyjskim, ograniczając się do publikacji elementarzy, kalendarzy, katechizmów i modlitewników. Nauczanie alfabetu rosyjskiego oznaczało w istocie włączenie Litwinów w sferę oficjalnej kultury rosyjskiej, praktycznie ich rusyfikację. Choć współczesna historiografia zajmująca się zagadnieniami rosyjskiej wewnętrznej polityki kulturalnej nie odnotowuje rusyfikacji jako systemu działań władz rosyjskich opartych na programie politycznym [fn: Staliūnas D. Lietuvių tapatumas, kalba ir rašmenys Rusijos tautinėje politikoje (XIX a. 7 dešimtmetis), Raidžių draudimo metai, Vilnius, 2004, s. 79–109; Tas pats, Rusifikacijos samprata XIX a. Lietuvos istorijoje: istoriografija, metodologija, faktografija, Lietuvos istorijos metraštis. 2002/2 metai, Vilnius, 2004, s. 63–88; Tas pats, Rusinimas: Lietuva ir Baltarusija po 1863 metų, Vilnius, 2009.]. Jednak oderwanie się od starej tradycji własnego piśmiennictwa i słowa drukowanego jako całości oznaczało również oderwanie się od warstw kultury duchowej, które wyrażały litewskie „ja”. Tym bardziej, że podejmowano konkretne próby przekształcenia Litwinów w prawosławnych poddanych (warunkowo - obywateli) Rosji. Jak Państwo wiedzą, staroobrzędowcy (prawosławie) było religią państwową Imperium Rosyjskiego. Tak więc walka o alfabet litewski była również walką o przetrwanie narodu litewskiego i stała się centralnym punktem programu XIX-wiecznego litewskiego ruchu narodowego. W rzeczywistości zradykalizowało to ruch, ponieważ rozwój nielegalnej prasy litewskiej i tajnych organizacji zajmujących się dystrybucją tej prasy stał się sam w sobie masową formą oporu wobec rządu rosyjskiego. To nie przypadek, że na Litwie, znacznie wcześniej niż na Łotwie czy w Estonii, ruch narodowy rozwinął się z etapu kulturowego do politycznego. Już pod koniec XIX wieku (1896 r.) powstała pierwsza litewska partia polityczna - Litewska Partia Socjaldemokratyczna (LSDP), która mówiła o niezależnej państwowości Litwy. W 1902 r. kolejna partia, Litewska Partia Demokratyczna (LDP), która powstała w samym środku litewskiego ruchu narodowego, otwarcie zadeklarowała w swoim programie ideę niepodległej Litwy w jej granicach etnograficznych. Nie ma wątpliwości, że nielegalna prasa periodyczna („Varpas”, „Ūkininkas”, „Tėvynės sargas”, „Lietuvos darbininkas” itp.) była odpowiedzialna za rozwój litewskiego ruchu narodowego i główne akcenty jego programu. W wielu przypadkach te gazety-magazyny, choć nielegalne, pełniły nie tylko funkcję budzenia i kształtowania świadomości narodowej, odzwierciedlając cele i zadania społeczeństwa, ale także funkcję organizacyjną. Gazety, ich redakcje i komitety stanowiły zalążki organizacyjne partii.
7 maja 1904 r., po wielu wahaniach, po zniesieniu przez władze Imperium Rosyjskiego zakazu druku alfabetem łacińskim, obawiano się, że legalna prasa periodyczna przestanie spełniać swoje dawne funkcje. Według Mykolasa Biržiški, …podczas gdy walka o prasę była nadal toczona, a nawet wygrywana, inni - bardziej żarliwe postacie - szczególnie uważali tę walkę za wychowującą i wzmacniającą ducha narodu i obawiali się negatywnych konsekwencji powrotu prasy - powstania oportunistów, osłabienia determinacji politycznej, administracyjnych i cenzuralnych ograniczeń prasy, przejścia od heroizmu do de-heroizacji, osłabienia. [fn: Biržiška M. Lietuvių tautos kelias į naująjį gyvenimą. II tomas: Atbundanti tauta – darbai, žygiai ir veikėjai, Los Angeles 1953, s. 14.] Wiemy, że po zniesieniu zakazu wydawania prasy, w 1905 r. kulminacją ruchu narodowego było Zgromadzenie Litewskie, nazwane później Wielkim Sejmem Wileńskim, który odbył się w Wilnie w dniach 4-5 grudnia. Sejm przyjął szereg uchwał o charakterze polityczno-narodowym, które określały wszystkie istotne narodowe i prawno-państwowe aspiracje Litwinów, wyrażone w uogólnionej formie w żądaniu autonomii politycznej dla Litwy. To właśnie na tym spotkaniu przyjęto prawną formułę państwowości litewskiej, definiując Litwę jako państwo ze stolicą w Wilnie i terytorium regionów dobrowolnie orientujących się na to państwo. Terytorium autonomii zostało z grubsza określone następującymi granicami: gubernia kowieńska; gubernia wileńska, z wyjątkiem okręgu wilejskiego oraz części okręgów lidzkiego, dziśnieńskiego i oszmiańskiego; gubernia suwalska, z wyłączeniem części powiatów suwalskiego i augustowskiego; część guberni kurońskiej i grodzieńskiej, z zaznaczeniem, że obszar Litwy etnograficznej obejmuje „Litwę pruską”, która nie jest objęta granicami autonomii. Formuła ta stała się punktem wyjścia dla wszystkich później deklarowanych aspiracji do litewskiej państwowości. Jaką rolę w tym niezwykle ważnym wydarzeniu litewskiego ruchu narodowego odegrał pierwszy litewski dziennik „Vilniaus žinios”? Czy przejął on funkcje w związku narodowym, które pełniła nielegalna prasa periodyczna? To są pytania, które niniejszy artykuł chce omówić.
Najpierw kilka uwag na temat ogólnej sytuacji litewskich sił politycznych w warunkach rewolucji rosyjskiej 1905 roku. Należy zauważyć, że uruchomienie dziennika „Vilniaus žinios” w grudniu 1904 r. (jego wydawanie zaczęto organizować latem 1904 r.) niewątpliwie zadało poważny cios LDP i „Varpasowi”, który dotychczas zajmował pozycję narodowego przywódcy Litwinów, przynajmniej w kręgu inteligencji. Prawdą jest, że w skład redakcji „Vilniaus žinios” weszli członkowie LDP Povilas Višinskis i Jonas Jablonskis, którzy mieli nadzieję wywierać znaczący wpływ na kierunek gazety. Jednak za „flirtowanie” z umiarkowanymi liberałami, którzy nie byli członkami partii (P. Vileišis, P. Matulionis, E. Vileišienė, V. Urbonavičius, J. Ambraziejus, G. Landsbergis itp.), zostali potępieni przez samych członków LDP [fn: J. Bagdono laiškas J. Vileišiui (J904.XI.2I), Vilniaus universiteto bibliotekos Rankraščių skyrius (dalej – VUB), F. 1– F.604,1.166.]. Z drugiej strony, wydawca „Vilniaus žinios”, P. Vileišis, nie pozwolił im przejąć gazety w swoje ręce. Wkrótce P. Višinskis i Jonas Jablonskis musieli zrezygnować z redagowania „Vilniaus žinios”. Wydaje się, że LDP i „Varpas” widzieli w „Vilniaus žinios”, samozwańczym organie wszystkich Litwinów, nie tylko konkurenta w zakresie działalności kulturalnej, ale także przyszłego rywala politycznego. Rozwój samego litewskiego ruchu narodowego już w tym czasie miał taką perspektywę: przy LSDP trzymającej się nieco z dala od „działalności narodowej” i LDP dążącej do mobilizacji wszystkich sił demokratycznych na Litwie, a także przy dalszej krystalizacji struktury nowoczesnego społeczeństwa litewskiego, pojawienie się nowych sił politycznych było nieuniknione. Zniesienie zakazu wydawania litewskiej prasy i nowe możliwości działalności kulturalno-organizacyjnej, które się otworzyły, musiały ostatecznie doprowadzić do nowych akcentów w myśli politycznej. Rewolucja 1905 roku tylko przyspieszyła te procesy.
Należy zauważyć, że do 1905 roku sytuacja w obozie liberalnym niewiele się zmieniła w porównaniu z rokiem 1904. Radykałowie (P. Višinskis, Felicija Bortkevičienė, Kazys Grinius, Jonas Vileišis itp.), którzy zdominowali środowisko LDP, za pośrednictwem gazety „Varpas” skierowali całą swoją krytykę na „Vilniaus žinios”, nazywając tamtejszych ludzi „pokojowymi demokratami”, konserwatystami, nie zasługującymi na miano liberałów, twierdząc, że żądania tych ostatnich „nie wykraczają poza żądania niepełnej autonomii kulturowej [fn: Varpo red. Ar galime męs šelpti legališkąją spaudą, Varpas, 1904, nr 4, s. 44.].”
Sama LDP pod koniec 1904 i 1905 r. nadal była rozdarta przez swoich przywódców: J. Bagdonasa, który reprezentował pokojowych umiarkowanych i próbował narzucić partii zasady „ewolucji i narodowości” [fn: J. Bagdono laiškas J. Vileišiui (1904.XI.21.), VUB, F.1 – F.604, 1. 163.] (w rzeczywistości jego stanowisko niewiele różniło się od stanowiska umiarkowanych bezpartyjnych, tj. od stanowiska grupy „Vilniaus žinios”), J. Vileišisa, który dążył do połączenia form nielegalnej działalności i legalnej pracy, a jednocześnie bronił idei „jedności narodu” [fn: Berželis [Vileišis J.], Prie programos klausimo, Varpas, 1904, n. 5, s. 74.], i P. Višinskis, który na pierwszym miejscu stawiał walkę o „narodowe prawa polityczne” [fn: Demokratas [Višinskis P.], Demokrato balsas, Varpas, 1905, nr 9/10, s. 90–91.] - ciągłe spory ideologiczne. Ta ostatnia linia była najważniejsza w tym okresie. W rzeczywistości partia przekształciła się już w wąską organizację intelektualistów, zdezorganizowaną pod względem programu i organizacji, a zatem niezdolną do zjednoczenia inteligencji Litwy jako całości ani do reprezentowania interesów narodu jako całości.
Od początku 1905 r. idea „Jedności Narodu” była aktywnie promowana przez „Vilniaus žinios”. Oczywiście, przynajmniej na początku jego wydawania, można im zarzucić niski poziom merytoryczny, unikanie relacjonowania wydarzeń rewolucyjnych w Rosji itp. Nie należy jednak zapominać, że była to gazeta legalna, cenzurowana przez władze carskie. W pierwszej połowie 1905 r. redakcja „Vilniaus žinios” stała się centrum mobilizacji wileńskich Litwinów. W 1905 r., gdy władze carskie zezwoliły na wydawanie tylko dwóch gazet litewskich (jeszcze jedna, litewska gazeta „Lietuvos laikraštis”, ukazywała się w Petersburgu), tylko „Vilniaus žinios” mógł pretendować do statusu opiniotwórczego, ponieważ ani „Varpas”, ani „Ūkininkas”, ani prasa socjaldemokratów nie były w stanie konkurować z pierwszym litewskim dziennikiem zarówno pod względem objętości materiałów, jak i nakładu (w 1905 r. nakład „Vilniaus žinios” wynosił od 6 000 do 7 000) [fn: Biržiška M. „Vilniaus žinių” prasiplatinimas per pirmąjį pusmetį 1905 metų, Vilniaus žinios, 1908, nr 162.]. Ponadto deklaracja „jedności narodu” i ogłoszenie „bezpartyjnego” organu miały wpływ na bezpartyjną inteligencję i chłopów. W rzeczywistości dziennik „Vilniaus žinios”, chociaż nie poruszał ostrych problemów społecznych i politycznych, a raczej kładł nacisk na legalną działalność kulturalną i edukacyjną, stopniowo przekształcił się w centrum litewskiej działalności kulturalnej i promotora świadomości narodowej w 1905 roku. Po odejściu z redakcji P. Višinskisa i J. Jablonskisa kierownictwo gazety, oprócz P. Vileišisa, kształtowali J. Kriaučiūnas i P. Klimaitis. Po przyjeździe J. Basanavičiusa na Litwę latem 1905 r. [fn: D-ro Jonas Basanavičius autobiografija, Lietuvių tauta [fn: D-ro Jono Basanavičiaus autobiografija, Lietuvių tauta, Vilnius 1935, kn. V, s. 87.], „Vilniaus žinios” zyskał własnego ideologa. Choć nie należał do redakcji gazety, utrzymywał z nią jak najściślejsze relacje. Duży dystans do spraw litewskich i skupienie się na działalności kulturalnej spowodowały raczej chłodne przyjęcie Basanavičiusa. Jego nacisk na nacjonalizm był postrzegany przez „lewicę” (członków LDP i LSDP) niemal jako próba propagowania „przestarzałych idei »Aušry«”. W każdym razie dla Basanavičiusa, który był bardziej skłonny do działalności kulturalno-naukowej, legalne „Vilniaus žinios” było znacznie wygodniejsze niż litewskie gazety demokratyczne wydawane za granicą („Varpas” i „Ūkininkas”). Z drugiej strony, sam Basanavičius nie miał alternatywy, ponieważ uznał zmiany taktyki LDP za niedopuszczalne.
Oprócz wyżej wymienionych osób, większość byłych członków Stowarzyszenia „Dvylikos Vilniaus apaštalų” i inni zaczęli pracować dla dziennika „Vilniaus žinios”: M. Davainis-Silvestraitis, T. Kašuba, J. Daujotas, K. Stiklius itd. Ta grupa „Vilniaus žinios”, ze swoim znacznym potencjałem intelektualnym, znacznymi możliwościami działalności kulturalno-organizacyjnej, swoim patronem P. Vileišisem, który dysponował dużymi funduszami, oraz „ideologiem narodu” J. Basanavičiusem, prędzej czy później musiała skrystalizować się w ugrupowanie polityczne. Strajk generalny z października 1905 r. w Imperium Rosyjskim i manifest cara z 17(30) października tylko przyspieszyły ten proces.
Jak wskazuje Egidijus Moteika, główny badacz DVS (Wielkiego Sejmu Wileńskiego), idea kongresu litewskiego należała do środowiska dziennika „Vilniaus žinios” [fn: Motieka E. Didysis Vilniaus seimas. [Lietuvių atgimimo istorijos studijos, T. 11], Vilnius: Saulabrolis 1996, s. 62–66.]. Według niego pomysł ten wysunął J. Basanavičius, a inny J. Kriaučiūnas. Należy również zauważyć, że pomysł zwołania tak zwanego Kongresu Litewskiego w Wilnie narodził się 9(22) października 1905 r., ponad tydzień przed publikacją Manifestu carskiego z 17(30) października. Taktyka umiarkowanych liberałów, głównie z ugrupowania „Vilniaus žinios”, która zależała od sytuacji politycznej, odegrała tutaj ważną rolę. Biorąc pod uwagę ich orientację na działalność kulturalno-oświatową, zwłaszcza po zniesieniu zakazu wydawania prasy litewskiej, próbowano oskarżać umiarkowanych liberałów o klękanie przed władzami carskimi. Manifest z 17(30) października 1905 r. faktycznie uwolnił ich ręce i pozwolił im połączyć działalność kulturalną z legalną działalnością polityczną. Deklaracja demokratycznych wolności i praw nie mogła nie pobudzić aktywności inteligencji i ludu. Jednocześnie osłabiona została cenzura. Z drugiej jednak strony, obca burżuazja i rewolucyjna socjaldemokracja stały się bardziej aktywne. Sytuacja polityczna wymagała pilnego zadeklarowania aspiracji etnopolitycznych, zwłaszcza że kwestia polskiej autonomii była aktywnie podnoszona na scenie politycznej, przy wsparciu rosyjskich kół liberalnych na kongresach rosyjskiego ziemiaństwa, które odbyły się we wrześniu i październiku 1905 roku. Tymczasem wysiłki LDP (K. Grinius, P. Višinskis, J. Bielskis) na rzecz autonomii Litwy na tych forach nie spotkały się z aprobatą i były bezowocne [fn: P. Višinskio ir K. Griniaus interviu „Novoje Vremia” redaktoriui prieš V-ąįį Visos Rusijos žemietijų suvažiavimą, Lietuvos valstybės istorijos archyvas, F.378, ap. BS, 1905 m., b. 406, 1. 4.; Grinius K. Atsiminimai ir mintys, t. 2, Chicago 1962, s. 160–162.]. Stawało się coraz bardziej jasne, że konieczne są kampanie deklarujące dojrzałość narodu litewskiego do życia politycznego. LDP i LSDP, które stały na czele ruchu narodowego do drugiej połowy 1905 r., jeszcze wiosną i latem tego samego roku próbowały skoordynować swoje programy działania [fn: P-tis [Vileišis J.], Lietuvių reikalavimai, Varpas, 1905, nr 4/5, s. 41–42; Tas pats, Iš Lietuvos inteligentų susivažiavimų nutarimų, Varpas, 1905, nr 7/8, s. 73–76; Kairys S. Tau Lietuva, t. 2, Boston 1964, s. 160–162.], przewidywano nawet zwołanie Sejmu Wileńskiego i w tym celu powołano komitet [fn: Tamże.]. Była ona jednak nieaktywna i nie podjęto żadnych konkretnych działań w celu realizacji powyższych założeń. Tymczasem umiarkowani liberałowie szukali sposobów, aby to osiągnąć. Duże nadzieje wiązali ze zjazdem litewskim w Wilnie. Dlatego grupa „Vilniaus žinios”, która w swojej gazecie głosiła idee „jedności narodu” i dążyła do opracowania wspólnego programu działania, stopniowo stawała się znaczącą siłą polityczną w październiku-listopadzie 1905 roku. Na posiedzeniach przygotowawczych Sejmu Wielkiego Wileńskiego ta „bezpartyjna grupa” często stanowiła dwie trzecie wszystkich uczestników. Wśród najbardziej aktywnych można znaleźć ciągle te same nazwiska: J. Basanavičius, ks. J. Ambraziejas, J. Kriaučiūnas, Pr. J. Klimaitis, J. Kaunas, T. Kašuba, ks. St. Stakelė, M. Davainis-Silvestraitis, V. Urbonavičius i inni. [fn: Vilniaus seimo medžiaga, Lietuvių literatūros ir tautosakos instituto bibliotekos Rankraščių skyrius (dalej – LLTB), F. 22–1455, 1. 1–25.] Komitet Organizacyjny zjazdu litewskiego, który miał się odbyć w Wilnie, wybrany w dniach 10-19 (11-01), składał się z 15 członków, z których dwóch reprezentowało LDP (P. Višinskis, F. Bortkevičienė) i LSDP (Vladas Sirutavičius, Andrius Domaševičius), pozostałych 11 było bezpartyjnych [fn: tamże, s. 9]. Reprezentowali oni skrzydło umiarkowanych liberałów skupionych wokół „Vilniaus žinios” (J. Basanavičius, J. Kriaučiūnas, M. Davainis-Silvestraitis, ks. St. Stakelė, ks. J. Ambraziejus, V. Urbonavičius, A. Vileišis). Po tym, jak V. Sirutavičius i A. Domaševičius odmówili przystąpienia do Komitetu Organizacyjnego (zwanego dalej „OK”), wybrano jeszcze dwóch umiarkowanych - P. Vileišisa i ks. J. Kukta. Zamiast P. Višinskisa, który opuścił OK w dniach 10-27 (10-09), LDP nominowała J. Vileišisa. Pozycja grupy „Vilniaus žinios” w OK uległa dalszemu wzmocnieniu. Nic więc dziwnego, że miała ona największy wkład w opracowanie programu Sejmu [fn: Vilniaus seimo medžiaga, op. cit, 1.12–13; Atsišaukimas į Lietuvių tautą. Lietuviai ir lietuvės! Vilniaus žinios, 1905.X.29 (XI. 11.), nr 254.].
E. Motieka i inni badacze za ważny moment w przygotowaniu DVS uważają memorandum litewskiego zebrania w Wilnie skierowane do przewodniczącego rosyjskiej Rady Ministrów hrabiego Siergieja Witte na przełomie października i listopada 1905 r. [fn: Motieka E. Op. Cit., s. 92–93.]. Został on podpisany przez J. Basanavičiusa, D. Malinauskasa, J. Ambraziejusa i M. Davainisa-Silvestraitisa. W dyskusji nad memorandum wzięli również udział inni członkowie grupy „Vilniaus žinios”: T. Kašuba, St. Stakelė, V. Urbonavičius, P. Vileišis, J. Kriaučiūnas, P. Matulionis, E. Vileišienė, A. Vileišis, Pr. Klimaitis, J. Kaunas; a także członkowie LDP L. Gira, J. Jablonskis, J. Gabrys-Paršaitis, V. Pauliukonis, O. Pleirytė i inni. Memorandum w istocie formułowało zarys uchwał Wielkiego Sejmu Wileńskiego. W Memorandum domagano się autonomii Litwy, swobód demokratycznych, przyłączenia części Suwalszczyzny do autonomicznej Litwy, utworzenia szkoły litewskiej itp. [fn: Vilniaus seimo medžiaga, op. cit. 1. 22] Z drugiej strony, nie naruszając podstawowych zasad taktyki umiarkowanych liberałów i nadal wierząc w siłę pozycji władz rosyjskich, Memorandum uznawało zwierzchnią władzę monarchy rosyjskiego [fn: Tamże.]. Wywołało to niezadowolenie wśród niektórych członków grupy roboczej. Właśnie z tego powodu z komitetu organizacyjnego odszedł P. Višinskis [fn: Sprindis A. Povilas Višinskis, Vilnius 1978, s. 272.], a J. Jablonskis nie poparł Memorandum [fn: Vilniaus seimo medžiaga, op. cit, 1. 20.], realizacja postulatów nie była możliwa w warunkach takiej formy rządów. Rozwijająca się sytuacja rewolucyjna w samej Rosji dyktowała zaostrzenie stanowiska wobec władzy monarchicznej. Z drugiej jednak strony, wymóg, by monarcha nie uchylał się od tytułu wielkiego księcia litewskiego [fn: Ibid., 1. 22.], gdyby został spełniony, oznaczałby pewne, choć nominalne, uznanie państwowości Litwy.
Mykolas Riomeris (Römeris), który przeanalizował okoliczności zwołania DVS, również przyznaje, że po opublikowaniu manifestu z 17 października w „Vilniaus žinios” panowały już radykalne nastroje i można było odczuć sympatię dla rewolucji [fn: Römeris M. Lietuva, Studija apie lietuvių tautos atgimimą, Vilnius: „Versus aureus” 2006, s. 232.]. Wraz ze zmianą sytuacji politycznej zmieniła się taktyka umiarkowanych liberałów. Jest oczywiste, że w wirze rewolucyjnych wydarzeń tradycyjny podział na prawicę i lewicę nie zawsze był przestrzegany w poszukiwaniu wspólnych momentów jednoczących litewski ruch narodowy. Ogłoszenie w „Vilniaus žinios” o zwołaniu kongresu litewskiego w Wilnie [fn: Atsišaukimas į Lietuvių tautą. Lietuviai ir lietuvės, op. cit.] poruszyło całą Litwę, wszystkie warstwy narodu litewskiego i wszystkie partie. Ostatecznie LSDP zgodziła się wziąć w nim udział, przygotowując na zjazd najbardziej radykalny program [fn: Vilniaus seimo medžiaga. Susivažiavimo programa statoma Lietuvos socialdemokratų Partijos, op. cit., 1. 27.].
Znaczna część piszących o Sejmie Wielkim Wileńskim uznaje decydującą rolę „narodowców” (gdzie indziej nazywanych „bezpartyjnymi” lub grupą „Vilniaus žinios”) w jego organizacji [fn: Motieka E, op. cit., s. 66–76; Gerulis [Gira L.], Atmintinos sukaktuvės, Lietuvos ūkininkas, 1906-11-23 (12-06), nr 58, s. 682–683; Kapsukas V. Raštai, 1.10, Vilnius 1971, s. 203–214; 112, Vilnius 1978, s. 42–46; Gabrys J. [Paršaitis], Didysis Vilniaus seimas ir jo reikšmė Lietuvai, Naujoji Romuva, 1936, nr 47, s. 940; B-ka M. [Biržiška M.], Didysis Vilniaus seimas, Lietuviškoji enciklopedija, t. 6, Kaunas 1937, s. 692; Wasilewski L. Litwa i jej ludy, Warszawa 1907, s. 50–51.]. Sejm był oczywiście o wiele bardziej radykalny, niż zakładali ich organizatorzy. Przyczyniła się do tego głównie LSDP, podnosząc kwestię ziemi i robotników oraz opowiadając się za rewolucyjnymi metodami walki, a nawet za walką zbrojną [fn: Višinskis P. Didžiojo Vilniaus seimo užrašai, LLTB, E1-682, 1.3–5; Tyla A. 1905 metų revoliucija Lietuvos kaime, Vilnius 1968, s. 77–78, 82–84.]. W miarę wyłaniania się platform ideowych ugrupowań politycznych podczas dyskusji toczonych w OK, pojawiała się możliwość ich łączenia, poszukiwania wspólnych form działania, tym bardziej, że motywowały je wspólne zadania ruchu narodowego. Podczas Wielkiego Sejmu Wileńskiego powstał Litewski Związek Chrześcijańsko-Demokratyczny, natomiast Litewski Związek Chłopski tylko formalnie był odłamem LDP. Wkrótce po Sejmie odbyło się zebranie założycielskie Litewskiej Narodowej Partii Demokratycznej (TLDP) [fn: Tautiškoji lietuvių demokratų partija Protokolas, LLTB, F. 22–1440, 1. 2–3.]. Jak pisze E. Motieka, „27 listopada 1905 r. o godz. 18.00 pan dr Basanavičius otworzył zebranie, na którym wezwano do utworzenia organizacji obrony narodu litewskiego, ponieważ zjazd litewski z 21 i 22 listopada wykazał wielką potrzebę takiej organizacji” [fn: Motieka E. op. cit., s. 211.]. Tam grupa „Vilniaus žinios”, która wykonała ogromną pracę organizacyjną przy zwołaniu Wielkiego Sejmu Wileńskiego, zarejestrowała się jako partia polityczna. Sądząc po protokole z posiedzenia, nie ukrywano, że grupa „Vilniaus žinios” ma ambicje stworzenia organizacji. A powstała ona z potrzeby określenia wspólnych celów i zadań programowych litewskiego ruchu narodowego dla wszystkich ugrupowań politycznych.
Należy zauważyć, że w szczytowym okresie rewolucji rosyjskiej główne siły polityczne ówczesnego społeczeństwa litewskiego (liberałowie, socjaldemokraci i chadecy), które były podzielone wzdłuż linii ideologicznych, zdołały przyjąć kompromisowe uchwały na Sejmie Wielkim Wileńskim, które miały na celu utworzenie zjednoczonego frontu narodu poprzez zjednoczenie wszystkich warstw opozycyjnych. Jednak na Litwie nie stworzono podobnej organizacji do ich realizacji, kontroli i koordynacji, w przeciwieństwie do Łotewskiego Zjazdu Delegatów Chłopskich z 19 listopada 1905, gdzie do tych celów utworzono centralne biuro delegatów chłopskich w Rydze [fn: Tyla, A., op. cit., s. 83-84]. A jego znaczenie, zwłaszcza po Sejmie Wielkim Wileńskim, stało się istotne. Trzeba przyznać, że Wielki Sejm Wileński był zasadniczym punktem zwrotnym w litewskim ruchu narodowym, świadczącym o wysokim poziomie litewskiej świadomości narodowej i dojrzałości narodu do życia politycznego. Deklaracja autonomii politycznej dla Litwy i żądanie włączenia do tej autonomii części Suwalszczyzny oznaczały definitywne odróżnienie narodu litewskiego od polskiego w kategoriach etnopolitycznych, czyli zadeklarowanie różnicy. Tendencja etnopolityczna, która pojawiła się podczas wspólnych powstań z Polakami w XIX wieku, a która rzadko pojawiała się w litewskiej myśli publicznej od 1883 roku, przybrała nowoczesną formę narodową i stała się prawdziwą deklaracją. Wielki Sejm Wileński odegrał ważną rolę w dalszym upolitycznieniu litewskiego ruchu narodowego i odnotował większe ideologiczno-polityczne rozdrobnienie na odrębne grupy. Rozdrobnienie to nie oznaczało jednak pojawienia się fundamentalnych sprzeczności między różnymi grupami. Wręcz przeciwnie, zróżnicowanie sił politycznych narodu pozwala mówić o jego dojrzewaniu do życia politycznego. Jednakże, opierając się na tradycji „Varpas” jako ideologiczno-organizacyjnego centrum ruchu narodowego, gdy był on u schyłku swego istnienia („Varpas” ukazywał się do końca 1905 r.), potrzeba nowego takiego ideologiczno-organizacyjnego centrum była oczywista. Tym bardziej, że taki ośrodek mógłby pomóc w rozwiązaniu bardzo aktualnego wówczas problemu współpracy Litwy z narodami walczącymi przeciwko rządowi rosyjskiemu. Próby nawiązania kontaktów z narodem łotewskim były pod tym względem dość znaczące. W awangardzie tych prób ponownie znalazło się „Vilniaus Žinios”. Kwestie wspólnej walki Litwinów i Łotyszy przeciwko caratowi zostały omówione w artykule O. Pleirytė opublikowanym w „Vilniaus žinios” [fn: Vaidelutė [Pleirytė-Puidienė O.], Reikia vienybės su latviais, Vilniaus žinios, 1905-11-30 (XII. 13.), nr 281.], Komitet Organizacyjny Wielkiego Sejmu Wileńskiego umieszcza kwestię Łotyszy litewskich w porządku obrad Sejmu [fn: Vilniaus seimo medžiaga, op. cit, 1. 26.], na Sejmie M.M. Davainis-Silvestraitis przygotował się do wygłoszenia referatu „O jedności z Łotyszami” [fn: Ibid., 1. 23.], a zgromadzenie założycielskie TLDP postanawia wybrać wysłanników „do narodu łotewskiego w celu prowadzenia z nim rozmów na rzecz wspólnej walki o wolność i autonomię” [fn: Tautiškoji lietuvių demokratų partija Protokolas, op. cit., 1.]. Zostali wybrani J. Basanavičius, J. Vileišis, D. Malinauskas, J. Daujotas i J. Ambraziejus. Jednak z powodu represji, które nastąpiły po Wielkim Sejmie Wileńskim, przedstawiciele „Vilniaus Žinios” nie mogli wyjechać. Sama tendencja pozostała aktualna, ponieważ już później J. Kriaučiūnas i J. Basanavičius radzili swoim wspólnikom zarejestrować się jako partia polityczna, ponieważ „nazwa partii jest potrzebna do niektórych spraw nie do odrzucenia i jako środek komunikacji z Łotyszami” [fn: Tamże, 1. 2.].
Co jeszcze zatem łączy „Vilniaus žinios”, Sejm Wielki Wileński i Litewską Narodową Partię Demokratyczną? Jakie jest znaczenie tego związku dla litewskiego ruchu narodowego? Przede wszystkim istotne jest to, że TLDP, powołując się na niezbędne kontakty z Łotyszami i zamierzając wysłać przedstawicieli do „narodu łotewskiego”, twierdziła, że reprezentuje własny naród. Nieprzypadkowo jej założyciele podkreślali, że nie należy zwlekać z założeniem partii. Wiadomo, że dzień po zebraniu założycielskim TLDP - 29 listopada (11 grudnia) - w redakcji „Vilniaus žinios” zwołano zebranie partii litewskich w sprawie jedności w walce z istniejącym porządkiem [fn: A D-ro Jono Basanavičiaus autobiografija, op. cit., s. 90.] a endecy prawdopodobnie chcieli wziąć udział w tym spotkaniu już jako partia polityczna. Jednak według świadectwa J. Basanavičiusa spotkanie to „pozostało bez konsekwencji, bez skłonności socjaldemokratów” [fn: Tamże.]. Dlaczego? Należy zauważyć, że TLDP, mając w swoich rękach praktycznie jedyną skuteczną litewską gazetę, rościła sobie prawo do roli koordynatora litewskiego ruchu narodowego. To jest źródłem nieporozumień z LSDP na wspomnianym spotkaniu. LSDP, będąc najliczniejszą partią, posiadającą silną strukturę organizacyjną i zdecydowaną na użycie najbardziej radykalnych środków w walce z caratem, nie chciała oddać swojej pozycji w ruchu rewolucyjnym, w którym kwestia narodowa była najważniejsza. Co więcej, 23 listopada (6 grudnia), dzień po Wielkim Sejmie Wileńskim, LSDP, niezadowolona z uchwał Sejmu, zwołała kongres swoich zwolenników, na którym postanowiono podjąć radykalne środki w celu realizacji tych uchwał, nawet uciec się do walki zbrojnej. Nie było to zgodne z legalnymi metodami walki TLDP, ale TLDP poszła na ustępstwa, gdy zmieniła się sytuacja polityczna. To nie przypadek, że w listopadzie 1905 r. i lutym 1906 r. „Vilniaus žinios”, organ TLDP bez tytułu, ani razu nie wypowiedział się przeciwko akcjom zbrojnym, które były prowadzone na litewskiej wsi, w rzeczywistości przez grupy kierowane przez LSDP. Nie ma zatem wątpliwości, że TLDP, nie występując bezpośrednio przeciwko socjaldemokratom i nie stając się centrum koordynującym ruch narodowy, miała nadzieję nadal odgrywać rolę lidera ideologiczno-politycznego. Jednak doświadczenia działalności politycznej w pierwszej połowie 1906 r., zwłaszcza lutowo-marcowe wybory do I Dumy Państwa Rosyjskiego, przekonały już umiarkowanych liberałów ze środowiska TLDP, że formacja działalności partyjnej nie gwarantuje realizacji programowych zadań ruchu narodowego i zjednoczenia narodu. Jesienią 1907 r., kiedy LDP odpuściło i 3 (16) października zaczęło wydawać „Viltis”, opisali sytuację, pisząc: <…> Praca partii wydawała się dla wielu zbyt wąska i zbyt ciasna, dlatego nie znaleźli chęci do masowej pracy na rzecz kraju. Większość z nich chce wykonywać publiczną, bezpartyjną pracę. <…> Życie polityczne jest bardzo ograniczone, więc wykorzystajmy życie publiczne. To przygotuje nas do życia w polityce. [fn: Smetona A. Ko mes geidžiame?, Viltis, 1907.X.3 (16), nr l.] W ten sposób umiarkowani liberałowie powrócili do „Varpasa” Kudirki: najpierw praca kulturalna, a potem polityka.
Podsumowując moje spostrzeżenia, chciałbym zauważyć, że w październiku i listopadzie 1905 r. grupa „Vilniaus žinios” wykorzystując sprzyjającą sytuację polityczną, zorganizowała zjazd litewski w Wilnie (Wielki Sejm Wileński) i w tym okresie stała się siłą polityczną próbującą zmobilizować naród litewski. Wkrótce po Wielkim Sejmie Wileńskim grupa ta założyła TLDP, którego celem była koordynacja realizacji uchwał Sejmu. Można stwierdzić, że grupa „Vilniaus žinios”, zakładając TLDP na przełomie 1905 i 1906 r., miała na celu kierowanie litewskim ruchem narodowym. Kontynuując tradycję nielegalnej prasy periodycznej, przede wszystkim „Varpas” (1889-1905), częściowo „Ūkininkas” (1890-1905) i „Tėvynės sargas” (1896-1904), starała się uczynić „Vilniaus žinios” ideologiczno-organizacyjnym centrum tego ruchu. Hasło zjednoczenia Litwinów poprzez inteligencję, wysunięte przez V. Kudirkę w „Varpasie” już w 1889 r., próbowano zastosować w gazecie „Vilniaus žinios” w latach 1905-1906. Idea „jedności narodu”, która była aktywnie rozpowszechniana w „Vilniaus žinios” od samego początku 1905 r., stworzyła sprzyjające warunki do zwołania i przeprowadzenia Zgromadzenia Litewskiego (Wielkiego Sejmu Wileńskiego) oraz do przyjęcia uchwał wyrażających wolę narodu.