Rita Pauliukaitienė, Rimantė Pauliukaitytė
Romas Kalanta. Upamiętnienie masowego oporu cywilnego z 1972 r.
Sejm Republiki Litewskiej postanowił upamiętnić w 2022 r. czternaście wydarzeń o znaczeniu narodowym. Spośród nich pięćdziesiąta rocznica publicznego protestu i samospalenia Romasa Kalanty w imię wolności ojczyzny jest być może tym, które wzbudziło największe zainteresowanie opinii publicznej. 14 maja 1972 r. dziewiętnastoletni młodzieniec, który poświęcił swoje życie, stał się symbolem wszystkich tych, którzy nie pogodzili się z okupacją Litwy. W dniu jego pogrzebu rozpoczął się w Kownie trwający kilka dni masowy obywatelski opór przeciwko sowieckiemu systemowi, który pokazał, że wolności nie da się stłumić żadnymi represjami. Te fakty historyczne zostały utrwalone w dokumentach, w mediach, we wspomnieniach, w pracach naukowców i artystów.
Aby omówić upamiętnienie Romasa Kalanty i masowego oporu obywatelskiego w 1972 r., należy zauważyć, że istnieje bogactwo materiałów, dlatego warto je uporządkować, aby nie zapomnieć o żadnym ze sposobów zachowania pamięci historycznej.
Niewiele fotografii Romasa Kalanty zachowało się i jest dostępnych publicznie. Należą do nich zdjęcia z dzieciństwa i najnowsze, zrobione wiosną 1972 roku, które wyróżnia się na tle innych, na którym nie ma już beztroski dziecka, ale raczej wygląd człowieka, który dojrzał i wytrwał.
Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości rodzina Kalanty przekazała Muzeum IX Fortu w Kownie niektóre z jego zachowanych rzeczy, takie jak resztki spalonego ubrania, bilet autobusowy, który miał w chwili śmierci i kilka monet. Jego krewni zachowali również notatnik, w którym na osobnej stronie, mocnym pismem, napisał: „Moja śmierć jest całkowicie winą systemu”.
15 maja 1972 r. jeden z członków rodziny zostawił na kalendarzu ściennym kartkę z napisanym drobnym pismem zdaniem: „O 4 rano zmarł nasz Romas”. Ekspozycja poświęcona pamięci Romasa Kalanty została otwarta w Muzeum IX Fortu w Kownie w 1998 r., a Valė Makarevičienė odegrała kluczową rolę w jej tworzeniu.
Przyczyną masowego protestu cywilnego 18–19 maja 1972 r. w Kownie stały się decyzje władz sowieckich o przesunięciu pogrzebu Romasa Kalanty o dwie godziny, pochowaniu go na „Romainių kapinės” zamiast w miejscu, o które prosiła rodzina, a także zatrzymaniu autobusów, aby ci, którzy chcieli złożyć hołd na grobie zmarłego, nie mogli tego zrobić. Kiedy ludzie zaczęli masowo gromadzić się z kwiatami pod domem Romasa Kalanty w Wiliampolu przed 16:00 (taka wcześniej była ogłoszona godzina pogrzebu 18 maja), zostali poinformowani, że pogrzeb odbył się o 14:00 . Następnie tłum udał się do Ogrodu Miejskiego przy alei Laisvės, gdzie Romas Kalanta dokonał samospalenia. Litewskie Archiwum Specjalne przechowuje tajne informacje (zdjęcia, materiały filmowe, raporty agentów) oraz informacje zebrane podczas wywiadów i przesłuchań, a także materiały zarejestrowane w protokołach rozpraw sądowych dotyczących cywilnego ruchu oporu na Litwie. Tak masowego oporu nie było od czasu Zaduszek 1956 r., kiedy to na Starym Cmentarzu w Kownie odbyły się protesty przeciwko represjom na Węgrzech. Dwa dokumenty przechowywane w Litewskim Archiwum Specjalnym - zdjęcie ponumerowanych osób zidentyfikowanych przez służby bezpieczeństwa oraz fragment przemówienia Vytautasa Kaladė wygłoszonego w sądzie 25 września 1972 r. - zostały przedstawione jako ilustracje do tego artykułu.
Bezprecedensowe działania podjęte przeciwko zmarłemu i ludziom, którzy chcieli oddać mu cześć, były ostatnią kroplą cierpliwości. Wszyscy byli zjednoczeni w pójściu do ogrodu miejskiego. Pochód często musiał się zatrzymywać, ponieważ starsi ludzie idący z tyłu nie mieli czasu, aby podążać za młodymi ludźmi. Wszyscy skandowali zgodnie: „Do Ogrodu Miejskiego!”.
W Ogrodzie Miejskim drzewo było okrążone, a kilka dni temu Romas leżał przy nim nieprzytomny, targany straszliwymi bólami i raniony przez ogień. Nie jeden zastanawiał się wtedy, co doprowadziło do samobójstwa Romasa, co doprowadziło do tego, że ludzie starali się, powstrzymać składanie kwiatów i odwiedzanie ogrodu. Więcej niż jedna i więcej niż dwie osoby widziały, że ktoś został aresztowany za składanie kwiatów. Dlatego nie zawahali się pójść z pikietą na milicję, aby zażądać uwolnienia tych, którzy składali kwiaty. Jak wiadomo, nic z tego nie wyszło i część młodych ludzi wróciła do miejskiego ogrodu. Tam próbowano ich rozpędzić brutalnymi metodami, co doprowadziło do ogólnych zamieszek. Umierając Romas Kalanta nie prosił nikogo z nas o składanie kwiatów w miejscu jego pochówku, o grupowy przemarsz na miejsce jego pochówku, ani o upamiętnienie go w jakikolwiek inny sposób. To ludzie, sami, z prawdziwego oburzenia, z wyrzutów sumienia, zrobili to, co zrobili. Dlatego bądź wierny swoim uczuciom do końca, w każdych okolicznościach i nie zdradzaj ich mówiąc: „Wszyscy dawali kwiaty i ja dawałem kwiaty, wszyscy chodzili i ja chodziłem, wszyscy krzyczeli i ja krzyczałem. Dlaczego to zrobiłem, nie wiem. Wiesz doskonale, wiesz i nie raz powie to nie kto inny, jak twoje sumienie”.
W maju mieszkańcy Kowna udowodnili, że miejsce śmierci jest dla nich święte i dali jasno do zrozumienia, że nie pozwolą nikomu go zbezcześcić.
Litewskie Archiwum Specjalne, F. K-1, ap. 58, b. 47644-3, t. 5, s. 296-300.
Różne źródła podają, że od 1500 do 3000 osób wzięło udział w demonstracjach protestacyjnych w Kownie w dniu 18 maja 1972 roku. Wiele z nich doświadczyło przemocy fizycznej i psychicznej. Według artykułu Žydrūnasa Mačiukasa i Angonity Rupšytė opublikowanego na stronie internetowej Sejmu Republiki Litewskiej: „W mieście zaczęły się antyradzieckie zamieszki, które przerodziły się w otwarty opór. W dniach 18-19 maja 1972 r. odbyły się demonstracje z udziałem kilku tysięcy osób. Przeszli oni ulicami Kowna skandując: „Wolność dla Litwy!”, „Wolność dla hipisów!”. W mieście rozpowszechniano hasła „Niech żyje niepodległa Litwa!”, „Niech żyje 18 maja!”. Należy zauważyć, że antyradzieckie zamieszki w Kownie w tym czasie były jednymi z najliczniejszych w Związku Radzieckim. Oprócz milicji, władze rzuciły przeciwko demonstrantom także spadochroniarzy i oddziały bezpieki. W zamieszkach aresztowano 402 osoby, w tym 351 mężczyzn, 51 kobiet, 97 członków Komsomołu, 192 robotników, 37 urzędników państwowych i innych. W maju-czerwcu 1972 r. Vytautas Kaladė, Antanas Kačinskas, Rimantas Baužys, Virginija Urbonavičiūtė, Kazys Grinkevičius, Vytautas Žmuida, Jonas Prapuolenaitis, Juozas Macijauskas zostali aresztowani, a następnie skazani, jako aktywni uczestnicy wydarzeń oporu w dniach 18-19 maja. Wobec 33 osób wszczęto postępowanie administracyjne, a 8 zostało postawionych w stan oskarżenia”. Wielu młodych ludzi, którzy wzięli udział w cywilnej akcji oporu, zostało wydalonych z różnych placówek edukacyjnych, przez długi czas było śledzonych i terroryzowanych przez sowieckie struktury represyjne.
Materiały w sowieckich mediach
Informacje o wydarzeniach z maja 1972 roku nie pojawiły się od razu w radzieckich mediach, które były mocno cenzurowane przez różne struktury państwowe. W naszych czasach mówi się o zakłopotaniu ówczesnych władz, ponieważ były one przekonane, że nic takiego nie może się wydarzyć w Związku Radzieckim. Kiedy masowego oporu obywatelskiego nie dało się już dłużej ukrywać (wiadomość o wydarzeniach w Kownie została opublikowana za granicą 20 maja), głos zabrały również radzieckie media. Bliższe spojrzenie ujawnia dwa wątki oficjalnej interpretacji wydarzeń: że Romas Kalanta był chory i dlatego popełnił samobójstwo oraz że uczestnicy protestu obywatelskiego byli chuliganami, ludźmi o niskiej moralności, których należy powszechnie potępiać. Tendencje te znalazły również odzwierciedlenie na łamach „Kauno tiesa” z 20 maja 1972 roku. Zgodnie z ówczesnym zwyczajem, opinia robotników w każdej sprawie była obowiązkowa: „Jestem tkaczką. Razem z moimi koleżankami pracuję dla dobra mojej ojczyzny, dla dobra wszystkich ludzi, ponieważ nie ma nic piękniejszego i cenniejszego niż ciężka praca i tworzenie dóbr materialnych. Wszyscy jesteśmy bardzo oburzeni i potępiamy gwałcicieli porządku, wzywamy wszystkie kolektywy do wzmożenia pracy wychowawczej i do odpowiedniego skarcenia zboczeńców”. Analiza oficjalnej prasy z 1972 r. pozwala lepiej zrozumieć przyczyny majowych wydarzeń w Kownie.
Sejm Republiki Litewskiej ogłosił rok 2022 nie tylko rokiem Romasa Kalanty, ale także rokiem „Kroniki Kościoła Katolickiego na Litwie”. Publikacja ta została zainicjowana w marcu 1972 r. przez Sigitasa Tamkevičiusa, kiedy był jeszcze młodym wikariuszem parafii Simno. Tajne prace wydawnicze, drukarskie i kolportażowe były prowadzone w różnych miejscach na Litwie, ale sowieckie struktury represyjne nie były w stanie ustalić ich lokalizacji. Już w piątym numerze „Kroniki Kościoła Katolickiego na Litwie”, wydanym pod koniec 1972 r., ukazał się artykuł dotyczący majowych wydarzeń w Kownie.
Za postawienie krzyża - psychiatria
Nowa Wilejka. Vytautas Lažinskas został przywieziony do szpitala psychoneurologicznego w Nowej Wilejce na polecenie naczelnika wydziału przesłuchań MSW Lauraitisa z 15.10.1972. W nocy 21 lipca 1972 r. [inne źródła podają czerwiec - przyp. aut.] na drodze do Kłajpedy za miejscowością Ejragoła postawił metalowy krzyż o wysokości 5,5 metra. Krzyż został zburzony następnego dnia przez władze, a „winowajca” został przesłuchany. Komisja sądowo-psychiatryczna pod przewodnictwem Glauberzonasa stwierdziła, że V. Lažinskas jest przy zdrowych zmysłach, bez fizycznych lub neurologicznych nieprawidłowości, w dobrym nastroju, ale z nieznacznie upośledzoną pamięcią. Komisja psychiatryczna sądu stwierdziła, że Lažinskas cierpiał na psychopatię paranoidalną, ponieważ nie przyznał się do zbrodni i „systematycznie wyrażał urojenia o treści religijnej”, a zatem był niezdolny do pracy i wymagał leczenia w szpitalu psychiatrycznym.
W 1989 r. krzyż po lewej stronie źródła Ejragoła został odrestaurowany. Po prawej stronie, w tym samym roku, odnowiono przedwojenne Słupy Giedymina, które zostały pokryte ziemią w latach sowieckich. Obecnie różne publikacje informują, że krzyż został wzniesiony przez studentów ku pamięci Romasa Kalanty, a gazeta „Kauno diena” podaje: pewnej czerwcowej nocy na poboczu autostrady Kowno-Kłajpeda, w pobliżu miejscowości Ejragoła, na zboczu rzeki Dubysa, potajemnie postawiono metalowy krzyż z napisem: „Romasowi Kalancie, który poświęcił się dla Litwy”. Vytautas Lažinskas nie mógł zbudować tak wysokiego metalowego krzyża bez pomocy innych, ale nie powiedział sowieckim służbom bezpieczeństwa o swoich towarzyszach.
Innym przykładem upamiętnienia Romasa Kalanty w tajnej literaturze sowieckiej jest pocztówka, która nie jest oznaczona na druku ani rokiem wydania, ani miejscem, więc nie można dokładnie określić, gdzie została wydrukowana. Konspiracyjna drukarnia „ab” (obecnie oddział Muzeum Witolda Wielkiego), założona we wsi Saliai w rejonie kowieńskim, w gospodarstwie Vytautasa i Birutė Andziuliai, z pomocą Juozasa Bacevičiusa, drukowała nie tylko „Kronikę Kościoła Katolickiego na Litwie” i literaturę religijną, ale także publikacje o treści patriotycznej. Wydany tu w 1989 r. tomik wierszy „Ugnies kryžius” aktora Kęstutisa Genysa jest obecnie eksponowany w dawnej tajnej drukarni. Jeden z wierszy nawiązuje do wydarzeń z 1972 r. w Kownie. W 1992 r. w tej samej drukarni wydrukowano również książkę poetycką nieznanego autora „Aukos ugninis kryžius”, poświęconą pamięci R. Kalanty.
Samospalenie Romasa Kalanty i masowe protesty obywatelskie w Kownie w 1972 r. były szeroko relacjonowane nie tylko w prasie wydawanej przez emigrantów z Litwy, ale także w mediach głównego nurtu w różnych krajach zachodnich. Być może najbardziej skoncentrowane i trafne podsumowanie tej kwestii przedstawiła Vita Vinickytė w swoim artykule „Romo Kalantos protesto atgarsiai Kauno kultūriniame gyvenime”.
Gazeta kanadyjskich Litwinów „Tėviškės žiburiai” napisała: „Życie narodu jest jak organizm. Gdy boli w Kownie, boli w Wilnie, w Chicago, w Nowym Jorku… i we wszystkich litewskich koloniach. Widzieliśmy to wyraźnie w przypadku odważnego młodego człowieka Romasa Kalanty. Nie było na świecie litewskiej kolonii, która nie odczuwałaby wspólnego bólu narodu”. Zarząd wspólnoty amerykańskich Litwinów ogłosił 15 czerwca dniem żałoby, postu i modlitwy, łącząc go nie tylko z ofiarą Romasa Kalanty, ale także z datami okupacji Litwy w 1940 roku i masowych deportacji, które rozpoczęły się w 1941 roku.
W USA wydarzenia były relacjonowane przez największe dzienniki i tygodniki, w tym „New York Times”, „The Wall Street Journal”, „The Washington Post” i wpływowy magazyn „Time”. Wydarzenia w Kownie były relacjonowane w Wielkiej Brytanii, Francji, Niemczech Zachodnich, Włoszech, Szwecji, Szwajcarii, a także na innych kontynentach - w Ameryce Południowej, Australii. We Włoszech „Elta-Press” zebrała 250 wycinków z gazet na temat wydarzeń na Litwie na początku lipca 1972 roku. 22 maja rzymski dziennik „II Tempo” ogłosił, że Kalanta był „wojującym katolikiem, który postanowił wykorzystać swój czyn do zwrócenia uwagi na prześladowania i rusyfikację religii na Litwie”.
Watykański dziennik „L'Osservatore Romano” podkreślił, że ograniczenie wolności religijnych i innych oraz prześladowania ideologiczne na Litwie stworzyły klimat nieznośnego ucisku.
Należy jednak dodać, że w zagranicznej litewskiej prasie komunistycznej pojawiały się artykuły odwołujące się do sowieckiej wersji wydarzeń, ale były to odosobnione przypadki. Fakt ten tak naprawdę świadczy jedynie o gwarancji prawa do wolności słowa w krajach demokratycznych, co było niewyobrażalne w Związku Sowieckim. W krajach zachodnich obchody rocznicy śmierci Romasa Kalanty, publikacje w prasie, wydawanie książek i znaczków były na porządku dziennym.
Sakralne pośmiertne pomniki R. Kalanty do 1990 r.
Kamień
Krzyż w pobliżu miasta Ejragoła, który był pierwszym pomnikiem Romasa Kalanty, został już wspomniany w tym artykule. Kamień pamiątkowy, który obecnie znajduje się w pobliżu domu Kalanty, miał zostać umieszczony przez jego rodziców na cmentarzu „Romainių kapinės”, ale władze radzieckie nie zezwoliły na to, więc kamień pozostał na swoim dawnym miejscu.
Cmentarz
Nagrobek, który radzieccy urzędnicy pozwolili postawić dekadę po śmierci Kalanty, pozostaje tam do dziś. Grobowiec, znajdujący się na cmentarzu „Romainių kapinės”, (Šilainių pl. 3, Kowno), został dodany do listy zabytków o znaczeniu lokalnym w 1990 roku.
Pomnik w Chicago
Pierwszy zagraniczny pomnik Romasa Kalanty został wzniesiony w 1979 r. w USA na cmentarzu św. Kazimierza w Chicago. Został on zainicjowany i ufundowany przez członków Związku Strzeleckiego i zaprojektowany przez Ramojusa Moziliauskasa. Na pomniku znajduje się wizerunek Romasa Kalanty i napis „Romasowi Kalancie i wszystkim, którzy zginęli za wolność Litwy w walce z czerwonym tyranem”. Później kolejny pomnik ku pamięci Romasa Kalanty został wzniesiony w obozie „Dainava” w Manchesterze (autorką jest Stasė Smalinskienė).
Chociaż sowieckie struktury represyjne dysponowały ogromną siecią agentów i arsenałem kar, nie udało im się stłumić litewskich aspiracji do wolności, nawet po zdławieniu masowego oporu obywatelskiego w maju 1972 roku. Zachowane przykłady twórczości i wspomnienia współczesnych Romasa Kalanty pokazują, że po stłumieniu publicznego oporu cywilnego, tajny opór był kontynuowany: Nocami na budynkach publicznych wywieszano trójkolorowe flagi niepodległej Litwy, spisywano patriotyczne hasła, uczucia patriotyczne często wyrażano w wierszach i w pieśniach własnego autorstwa, śpiewanych przy akompaniamencie gitary, a czasem nawet wprost wymieniano nazwisko Romasa Kalanty w związku z nadzieją na wolność Litwy. Młodzi ludzie nosili naszywki z litewskimi symbolami na wewnętrznej stronie klapy marynarki, a na szyi zawieszali krzyże lub znaki pokoju. Słuchano zagranicznych rozgłośni radiowych nadających muzykę rockową, „Głosu Ameryki”, „Radia Wolna Europa”, „Radia Watykańskiego”, choć często dochodziło do zakłóceń w eterze ze strony służb specjalnych ZSRR.
W 2019 r. krewni znaleźli w książce wspomnienia matki Kalanty, spisane na osobnych kartkach papieru. Czas ich napisania jest niejasny, ale wspomnienia z pewnością zostały napisane w czasach sowieckich, ponieważ Elena Kalantienė zmarła w 1989 roku. Tekst fragmentu jest niezredagowany.
Ja jako matka Romasa Kalanty od wielu lat chciałabym wyrazić swoje przemyślenia na temat tego, dlaczego tak się stało z moim synem. Po pierwsze, już kiedy uczył się w 10 klasie, na lekcji literatury dostał wypracowanie na dowolny temat, kim chce być, i mój napisał, że chce być księdzem, ku zaskoczeniu wszystkich nauczycieli, wychowawcy i dyrektora, wszyscy zaczęli chodzić do jego domu, łącznie z dyrektorem, wychowawcą i sekretarzem organizacji Komsomołu. Jednym słowem, zaczęli nas terroryzować na wszelkie sposoby, jak Pani wychowuje swojego syna, że miał takie myśli, kiedy uczył się w radzieckiej szkole, a jego myśli i pragnienia były całkowicie sprzeczne z radzieckimi prawami. Po tym mój syn całkowicie się zamknął, chociaż wcześniej był już zamkniętym charakterem, ale po tym incydencie nie chciał się z nikim komunikować i nie dzielił się z nikim radami ani lekcjami. Był bardzo dobrym dzieckiem, zarówno w dzieciństwie, jak i w wieku nastoletnim
Chociaż rodzice Romasa Kalanty zostali zmuszeni do oficjalnego uznania przyczyny śmierci syna ogłoszonej przez władze radzieckie, jak wynika z pisemnych wspomnień jego matki, rodzina nie zaakceptowała tego.
W 2022 r., w ramach przygotowań do wystawy w Kownie „1972. Pramušti sieną” okazało się, że w okresie sowieckim niektórzy profesjonalni artyści stworzyli prace upamiętniające Romasa Kalantę lub inne ofiary sowieckiej okupacji. Inicjatorka i kuratorka wystawy, historyk sztuki i profesor Uniwersytetu Witolda Wielkiego Rasa Žukienė, postanowiła uhonorować tych artystów, umieszczając ich prace w tej samej sali, co wystawa poświęcona pamięci Romasa Kalanty. Są to prace Valentinasa Antanavičiusa „Degantys (R. Kalantos atminimui)”, 1973 i „Vergija”, 1975; Gražiny Didelytė „Auka”, 1975; Antanasa Matulevičiusa „Kalantos atminimui”, 1979; Mariji Teresė Rožanskaitė „Aikštėje (Tėvo ir giminių atminimui)”.
Gdyby nie praca fotografów, trudno byłoby wyobrazić sobie awangardową kulturę młodzieżową, która rozwinęła się w Państwowym Teatrze Dramatycznym w Kownie i jego okolicach w 1972 r. Fotografie prac Modrisa Tenisonsa „pantomimos trupė” autorstwa fotografa Vitasa Luckusa stanowią uderzający kontrast z radziecką codziennością i kwitnącą wówczas sztuką socrealizmu. To samo można powiedzieć o występach Jonasa Jurašasa, zwłaszcza „Barbora Radvilaitė”. Warto dodać, że Vytautas Kaladė, jeden z głównych przywódców cywilnego ruchu oporu w Kownie w maju 1972 roku, również pracował w Państwowym Teatrze Dramatycznym w Kownie. Romualdas Požerskis rejestrował życie młodych ludzi gromadzących się wówczas w centrum Kowna.
Losy tych wszystkich ludzi zmieniły się dramatycznie w 1972 roku. Reżyserzy musieli opuścić teatr, Romualdas Požerskis został wyrzucony z uniwersytetu, Vytautas Kaladė spędził trzy lata na Syberii, w łagrze w mieście Tiumeń.
W 1989 r. odbyło się pierwsze publiczne upamiętnienie Kalanty, zanim jeszcze Litwa ogłosiła niepodległość. W tym samym roku powołano komisję psychiatrów, która po zbadaniu wszystkich dostępnych dokumentów i przesłuchaniu krewnych i przyjaciół Romasa Kalanty stwierdziła, że komisja nie znalazła żadnych oznak choroby. Jeden z jej członków, psychiatra Dainius Pūras, komentując wnioski komisji lekarskiej z 1972 r., mówi, że być może głównym i najważniejszym argumentem dla sowieckich lekarzy, aby uznać Kalantę za chorego, było odniesienie do „zdania znalezionego w szkolnym wypracowaniu, w którym Kalanta twierdzi, że wierzy, że pewnego dnia Litwa będzie wolna”.
14 maja 1989 r. Na chodniku Alei Wolności, w miejscu samospalenia, odsłonięto granitową płytę z napisem: „Romas Kalanta 1972.V.14”.
W 1989 r. przy źródle Ejragoła odrestaurowano krzyż upamiętniający Romasa Kalantę.
1 września 1989 r. Sąd Najwyższy LSRR orzekł, że ludzie, którzy zebrali się w 1972 r., aby uczcić pamięć R. Kalanty, mieli do tego prawo, a sprawa karna została umorzona z powodu braku znamion przestępstwa.
14 lutego 1990 r. na domu przy ulicy Panerių 34, gdzie mieszkała rodzina Kalantów, odsłonięto tablicę pamiątkową (autorstwa Vytautasa Ledasa). Obok domu znajduje się również kamień, którego sowieccy urzędnicy nie pozwolili umieścić na grobie Romasa Kalanty na cmentarzu w „Romainių kapinės”
W 1990 r. imieniem R. Kalanty nazwano ulicę w Petrašiūnai w Kownie (nie udało się znaleźć informacji, kiedy imieniem R. Kalanty nazwano szkołę).
Nakrecono film dokumentalny „Fontano vaikai” (reż. Raimundas Banionis i Andrius Šiuša).
W 1990 r. Ministerstwo Oświaty i Nauki Republiki Litewskiej rozpoczęło opracowywanie ogólnych programów nauczania, aby zapoznać uczniów litewskich szkół ogólnokształcących z oporem cywilnym, który miał miejsce w Kownie w maju 1972 r.
14 maja 1992 r. w Kownie na Górze Krzyży (Petrašiūnai, przy Forcie VI) postawiono drewniany krzyż z napisem: „Drogi Litwinie, Romas Kalanta 20 lat temu świecił żywą pochodnią pragnąc wolności” (autor Albinas Fokas).
14 maja 1997 r., z okazji 25. rocznicy samospalenia R. Kalanty, w Kownie, w Ogrodzie Miejskim, wykonano utwór muzyczny „Auka laisvei” (autor projektu: Vidmantas Bartulis). W 1997 r. w Kownie ukazała się książka poetycka Gintautasa Iešmantasa „Kauno elegija”.
W 1998 r. w dziale okupacji Muzeum IX Fortu w Kownie (Žemaičių pl. 73) zorganizowano wystawę „Romas Kalanta – Laisvės šauklys”. Wystawa obejmuje fotografie, rzeczy osobiste Romasa Kalanty, ekspertyzy dotyczące jego śmierci itp.
W 1999 r. w Kownie ukazała się książka Juozasa Grušisa-Žilvinisa „Po ugnies ženklu”.
1 lipca 2000 r. dekretem Prezydenta Republiki Litewskiej Romas Kalanta został odznaczony (pośmiertnie) Orderem Krzyża Pogoni I stopnia.
7 maja 2002 r. uchwałą Sejmu Republiki Litewskiej dzień poświęcenia Romasa Kalanty, 14 maja, został dodany do listy dni pamięci i ogłoszony Dniem Cywilnego Oporu.
14 maja 2002 r., w obecności prezydenta Republiki Litewskiej Valdasa Adamkusa, odsłonięto pomnik upamiętniający miejsce zdarzenia, zatytułowany „Aukos laukas”, z napisem na chodniku „Romas Kalanta 1972” (rzeźbiarz Robertas Antinis, architekt Saulius Juškys).
W 2002 r. w Wilnie ukazała się książka Egidijusa Aleksandravičiusa, Kastytisa Antanaitisa i Sauliusa Žukasa „Romo Kalantos auka: 1972 metų Kauno pavasaris”.
W 2002 r. na Uniwersytecie Witolda Wielkiego zorganizowano konferencję „Kaunas 1972: alternatyvioji kultūra, politinis protestas ir kultūrinė rezistencija”. Na podstawie materiałów z konferencji opublikowano „Kauno istorijos metraštis, t. 4” (Kowno, 2003).
Wydano artystyczną kopertę poświęconą R. Kalancie (art. A. R. Šakalys).
Projekt muzyczny „Tribute to 1972” (kompozytor Mindaugas Urbaitis).
W 2004 r. Vytautas Kaladė (jeden z organizatorów oporu cywilnego w 1972 r.) otrzymał status uczestnika Walk o Wolność.
W 2005 r. Romas Kalanta otrzymał status uczestnika Walki o Wolność.
10 stycznia 2006 r. Vytautas Kaladė został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Krzyża Pogoni na mocy dekretu Prezydenta Republiki Litewskiej.
14 maja 2006 r. zaprezentowano na DVD artystyczny film dokumentalny „Kauno pavasaris 1972 m.”, odtwarzający muzykę i nastrój tamtego okresu (artysta wideo Henrikas Gulbinas).
W 2008 r. wydano kopertę upamiętniającą 55. rocznicę urodzin Kalanty. W 2012 r. w kolekcji „Iškiliausi Lietuvos žmonės” wydano pozłacany medal poświęcony Romasowi Kalancie.
Wydano album z piosenkami Edmundasa Janušaitisa „Tamsa lengva”.
W 2017 r. skwer w Olicie został nazwany imieniem Romasa Kalanty, a na domu przy ulicy V. Krėvės 6B, w którym mieszkał Romas Kalanta, odsłonięto tablicę pamiątkową.
Sejm Republiki Litewskiej postanowił ogłosić rok 2022 Rokiem Romasa Kalanty.
W marcu 2022 r. Poczta Litewska wydała znaczki upamiętniające Romasa Kalantę i „Kronikę Kościoła Katolickiego na Litwie” (autorstwa Edvinasa Špetasa).
Wirtualna wystawa „Liepsnojantis Kauno pavasaris (LYA)” przygotowana przez Litewskie Archiwum Specjalne.
5 maja 2022 r. Muzeum Wojny im. Witolda Wielkiego w Kownie otwiera wystawę „Akiplėšos. Bebaimiai. Maištininkai”.
13 maja 2022 r. W Bibliotece Narodowej im. Martynasa Mažvydasa w Wilnie odbyła się konferencja naukowa „Neginkluotas pasipriešinimas: prielaidos, patirtys, retrospektyva paminint Romo Kalantos pasiaukojimo jubiliejinius metus (1972–2022)”.
14 maja 2022 r. w dawnym pałacu poczty otwarto wystawę „1972. Pramušti sieną” (kuratorka Rasa Žukienė).
Maj 2022 r. Wydarzenia poświęcone pamięci Romasa Kalanty odbyły się w Kownie, Olicie i innych litewskich miastach oraz w społecznościach litewskiej diaspory na całym świecie. Sztuka „Kauno pavasaris‘72” (autorstwa Jonasa Tertelisa i Andriusa Jevsejevasa) została wystawiona w Narodowym Teatrze Dramatycznym w Kownie.
Opera rockowa „1972” Kiprasa Mašanauskasa została wystawiona w Państwowym Teatrze Muzycznym w Kownie.
Stworzono medal imienia R. Kalanty, który będzie przyznawany za działalność obywatelską i społeczną (autorem medalu jest Raimondas Kaminskas).
Dr Raimundas Kaminskas z Centrum Badania Ludobójstwa i Ruchu Oporu Mieszkańców Litwy przeprowadził wywiad z nauczycielką Romasa Kalanty Aldoną Karkauskienė. 21 czerwca 2022 r. Romas Kalanta został ogłoszony honorowym obywatelem Kowna.
Na koniec tego artykułu chciałybyśmy poczynić kilka uwag na temat miejsc, w których upamiętnia się pamięć o ludziach lub wydarzeniach historycznych zasłużonych dla Litwy. Na przykład na planie przy cmentarzu „Romainių I kapinės”, który jest podzielony na kwartały, nie widać grobów znanych osób. Dopiero z pomocą Google Maps online udało nam się dotrzeć do celu. Około 13 kwartału inteligentna aplikacja nie była już w stanie nam pomóc i musiałyśmy zwrócić się do ludzi, którzy przyszli odwiedzić groby swoich krewnych, aby znaleźć grób Romasa Kalanty. W Kownie, w Petrašiūnai na Górze Krzyży w pobliżu ulicy R. Kalanty, nie mogłyśmy znaleźć krzyża wzniesionego w 1992 roku ku pamięci Romasa Kalanty. Nie znalazłyśmy też żadnej tablicy informacyjnej z choćby minimalną informacją, ponieważ miejsce to nie jest wpisane do rejestru dziedzictwa kulturowego i opiekuje się nim tylko parafia w Petrašiūnai. W rzeczywistości na Litwie jest jeszcze wiele cmentarzy i innych miejsc sakralnych, o których brakuje informacji. Należy mieć nadzieję, że młode pokolenie, z pomocą inteligentnych technologii, podejmie się tej znaczącej i interesującej pracy.
Źródła
1. „Apie laisvės kovos šauklį Romą Kalantą”. Prieiga internete: http://genocid.lt/centras/lt/3673/a/.
2. Dambrauskas A. „Prabilęs ugnimi: R. Kalantos palikimas”. Prieiga internete: https://m.kauno.diena.lt/naujienos/kaunas/miesto-pulsas/prabiles-ugnimi-r-kalantos-palikimas-1077982.
3. „2022-ieji Romo Kalantos metai”. Prieiga internete: https://kam.lt/2022-iejiromo-kalantos-metai/.
4. Girdenis P. „Vytautas Kaladė: „Ne dėl žemų paskatų buvau aktyvus dalyvis Kauno įvykiuose”. Prieiga internete: https://literaturairmenas.lt/atmintis/povilas-girdenis-vytautas-kalade-ne-del-zemu-paskatu-buvau-aktyvus-dalyvis-kauno-ivykiuose.
5. Javaitytė S. „Kryžių kalnelyje prie VI forto – atminimas popiežiui, R. Kalantai, negimusiems vaikams”. Prieiga internete: https://kaunas.kasvyksta.lt/2018/04/18/kultura/kryziu-kalnelyje-prie-vi-forto-atminimas-popieziui-rkalantai-ir-negimusiems-vaikams/.
6. Juozevičiūtė V. „Romas Kalanta”. Prieiga internete: http://genocid.lt/UserFiles/File/Atmintinos_datos/2014/04/201404_kalanta_biog.pdf.
7. Kaminskas R. „Kauno garbės piliečiu paskelbtas Romas Kalanta”. Prieiga internete: https://www.lrt.lt/naujienos/kultura/12/1733347/kauno-garbes-pilieciu-paskelbtas-romas-kalanta-mokytojos-atsiminimuose-savame-krastepranasu-nebusi.
8. Kaminskas R., Gelžinis A. „Sovietų valdžiai Kalanta buvo pavojingas ir miręs”. Prieiga internete: https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/ sovietu-valdziai-kalanta-buvo-pavojingas-ir-mires-nuslepe-laidotuviudetales. d?id=90219913.
9. Lieponė J. „Romo Kalantos auka”. Prieiga internete: https://www.15min.lt/gyvenimas/naujiena/pokalbiai/romo-kalantos-auka-kaip-tragiskus-1972-uju-ivykius-nusviete-ziniasklaida-r-kalantos-mamos-ir-brolienes-prisiminimai-1040-1318104.
10. Lietuvos Respublikos vyriausybė „Nutarimas dėl Romo Kalantos metų minėjimo 2022 metais plano patvirtinimo”, 2021 m. gruodžio 1 d. Nr. 991, Vilnius. Prieiga internete: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/c6561644533 711ec86bdcb0a6d573b32?jfwid=-15kurkccx4.
11. Mačiukas Ž., Rupšytė A. „1972 metai – Romo Kalantos auka ir jaunimo pasipriešinimas”. Prieiga internete: https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=37029&p_k=1.
12. „Ne tik R. Kalanta: 1972 m. susidegino dar 12 lietuvių”. Prieiga internete: https://www.15min.lt/ar-zinai/naujiena/pasitikrink-zinias/ne-tikr-kalanta-1972-msusidegino-dar-12-lietuviu-apie-kuriuos-zinome-mazai-1168-1678352.
13. „Pašto ženkluose – svarbūs kovos už Lietuvos laisvę įvykiai”. Prieiga internete: https://slaptai.lt/%C5%BEym%C4%97/romas-kalanta/.
14. Požerskis R. „Neramūs keliautojai”, Kaunas, 2017.
15. Pūras D. „Romas Kalanta ir Lietuvos visuomenė”, in: 1972. Pramušti sieną, parodos katalogas, sudarytoja Kristina Budrytė-Genevičė, Kaunas, 2022.
16. „R. Kalantos atminimas pagerbtas ir netradiciniu žygiu”. Prieiga internete: https://m.diena.lt/naujienos/kaunas/miesto-pulsas/rkalantos-atminimaspagerbtas-ir-netradiciniu-zygiu-kauno-vietas-siejamas-su-juo-1077972.
17. „Romo Kalantos atminimas – ir gimtajame Alytuje”. Prieiga internete: https://alytausgidas.lt/naujiena/11221-romo-kalantos-atminimas-ir-gimtajame-alytuje-video/.
18. „Romo Kalantos pasiaukojimo 50-osioms metinėms paminėti”. Prieiga internete: https://slaptai.lt/%C5%BEym%C4%97/susideginimas/.
19. „Romo Kalantos pavyzdys: drastiška kova už laisvę”. Prieiga internete: https://slaptai.lt/romo-kalantos-pavyzdys-drastiska-kova-uz-laisve/#more-7649.
20. Savickienė D. „Laisvės pavasario aidas”. Prieiga internete: https://sekunde.lt/leidinys/paneveziobalsas/laisves-pavasario-aidas/.
21. „Už kryžiaus statymą – psichiatrinė”, in: Lietuvos katalikų bažnyčios kronika, 1972, Nr. 5. Prieiga internete: https://lkbkronika.lt/index.php/5-kronika-1972-m/289-uz-kryziaus-statyma-psichiatrine.
22. Vinickytė V. „Romo Kalantos protesto atgarsiai Kauno kultūriniame gyvenime”. Prieiga internete: https://www.bernardinai.lt/2012-11-19-vita-vinickyte-romo-kalantos-protesto-atgarsiai-kauno-kulturiniame-gyvenime/.
23. „Žymūs Kauno žmonės: atminimo įamžinimas”, elektroninis žinynas, Kauno apskrities viešoji biblioteka. Prieiga internete: https://atminimas.kvb.lt/asmenvardisb38b.html?asm=KALANTA%20ROMAS.