Sigitas Birgelis
Kolejny sekret Jaćwingów (Sudowów) został ujawniony
Grodzisko Jaćwingów w Krukówku
O plemionach Jaćwingów (Sudowów) wiemy bardzo dużo, ale brakuje głębszej wiedzy na temat ich życia, codzienności, wiary i obyczajów. Wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi. Przez długi czas naukowcy jedynie spekulowali na temat tego, w jaki sposób Sudowowie grzebali swoich zmarłych. Badania naukowe w XX wieku bardzo się zmieniły. Pojawiło się zainteresowanie kopcami Jaćwingów, a ich grodziska zostały ustalone. Badania naukowców są kontynuowane w naszych czasach.
Kultura Sudowów nie była jednorodna, a ich zwyczaje pogrzebowe również były różnorakie. Struktura grobowców zależała od warunków środowiskowych i epoki. W miejscach morenowych kurhany wysypywano z ziemi i kamieni, a tam, gdzie kamieni było mniej, groby były inne.
Około dziewięciu lat temu w pobliżu Suwałk odkryto duże cmentarzysko Jaćwingów z XI-XIII wieku. Do tej pory przebadano tylko niewielką jego część. Znaleziska są łatwo dostępne, ponieważ znajdują się w warstwach około trzydziestu centymetrów w ziemi [fn: Dostęp: https://www.punskas.pl/is-praeities/krukuveko-jotvingiu-pilkapiai/.], [fn: Dostęp: https://www.punskas.pl/akiratis/sigitas-birgelis-jotvingiu-paslaptis-padejo-atskleisti-policija/.].
Policja pomogła odnaleźć cmentarzysko Jaćwingów. Historia jest krótka, ale oszałamiająca. Około 10 lat temu aresztowano bandę złodziei, którzy obrabowali grób Jaćwingów i handlowali wydobytymi przedmiotami. Pod wpływem prokuratora jeden ze złodziei wskazał lokalizację artefaktów ze znalezisk – cmentarzysko w Krukówku, w lesie pod Suwałkami.
Śledztwo wykazało, że wandale ukradli z cmentarza około tysiąca bezcennych znalezisk archeologicznych (do tej pory odzyskano ich ponad sto). Teren został przekazany do badań Muzeum Regionalnemu w Suwałkach.
Naukowcy potwierdzili przypuszczenie, że jest to grobowiec Jaćwingów z XI-XIII wieku. Prace wykopaliskowe rozpoczęto w 2016 roku. Będą one odbywały się przez wiele lat. Od 2018 roku prowadzone są badania archeologiczne wspólnie z badaczami z Działu Archeologii Bałtów Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie. Dr Marcin Engel z Muzeum Archeologicznego w Warszawie został zaproszony do nadzorowania prac i naukowego opracowania wydobytych znalezisk.
Duża część znalezisk była dobrze zachowana. Wśród nich były tysiące metalowych przedmiotów, wiele fragmentów naczyń ceramicznych, artefaktów, broni, biżuterii, narzędzi i innych przedmiotów gospodarstwa domowego… No i oczywiście duża ilość spalonych ludzkich kości.
Do tej pory wydobyto około 3300 znalezisk, z czego prawie 1000 to tzw. znaleziska pojedyncze, które po opracowaniu i konserwacji staną się częścią zbiorów muzeum. Dzięki tym znaleziskom kolekcja artefaktów Jaćwingów w Suwałkach jest największa, a obecnie nikt takiej nie posiada.
Odnalezione artefakty świadczą o niezwykłym kunszcie i poczuciu estetyki jaćwieskich rzemieślników i artystów. Są to biżuteria, elementy kostiumów, broszki, naszyjniki, bransoletki, pierścionki, wisiorki, koraliki, sprzączki, dzwoneczki itp. Jest sporo akcesoriów jeździeckich, mieczy, włóczni, grotów strzał, podków itp.
Znaleziska te obalają stereotypy o wojowniczych, ale prymitywnych poganach, ale świadczą o bogatej cywilizacji i kulturze Sudowów.
Obiekt dziedzictwa historycznego Jaćwingów w Krukówku jest jednym z najcenniejszych przebadanych do tej pory przez naukowców. Specjaliści mają nadzieję, że ta nekropolia ujawni jeszcze wiele tajemnic dotyczących Jaćwingów i ich życia. Grobowiec w Krukówku i jego znaleziska mogą wiele powiedzieć o zwyczajach pogrzebowych Jaćwingów w XI–XIII wieku.
W 2020 r. w Muzeum Okręgowym w Suwałkach zorganizowano wystawę „Jaćwieskie eldorado”, na której eksponowano przedmioty z cmentarzyska Jaćwingów w Krukówku. Ze względu na pandemię koronawirusa nie odbyło się uroczyste otwarcie, a udział w wystawie był ograniczony. Pisał o tym Kostas Leončikas na portalu punskas.pl [fn: Dostęp: https://www.punskas.pl/kultura/jotvingiu-eldoradas-1-d/.], [fn: Dostęp: https://www.punskas.pl/is-praeities/jotvingiu-eldoradas-2-d-jotvingiu-laidojimo-paprociai-apeigos/.], [fn: Dostęp: https://www.punskas.pl/is-praeities/jotvingiu-eldoradas-3-d-jotvingiu-kapaviete-krukuveke/.], [fn: Dostęp: https://www.punskas.pl/is-praeities/jotvingiu-eldoradas-4-d-papuosalai-ir-rubu-elementai/.], [fn: Dostęp: https://www.punskas.pl/is-praeities/jotvingiu-eldoradas-5-d/.], [fn: Dostęp online: https://www.punskas.pl/is-praeities/jotvingiu-eldoradas-6-d-irankiai-ir-kiti-kasdieninio-vartojimo-daiktai/.].
Wystawa była również wystawiana w różnych miastach Polski i Litwy.
W 2022 roku ekspozycja została otwarta w Muzeum Krajoznawczym w Mariampolu i Muzeum im. Prezydenta Kazysa Griniusa. W informacjach przekazanych przez muzeum czytamy:
„15 września 2022 roku muzeum zaprezentowało bodaj największą kolekcję archeologiczną, jaka została do tej pory zgromadzona, świadczącą o dziedzictwie Jaćwingów-Sudowów!
Cmentarzysko Krukówek w Polsce, gdzie odkopano kolekcję, jest ważnym znaleziskiem z epoki. Co ciekawe, cmentarzysko zostało odnalezione we współpracy z „szemranymi archeologami”, którzy w obawie przed karą za handel artefaktami archeologicznymi i nielegalną bronią zgodzili się ujawnić informacje o miejscach występowania znalezisk. W ten sposób udało się odkryć bogactwo bezcennych kosztowności, które można zobaczyć na wystawie.
Podczas otwarcia usłyszeliśmy nieoczekiwane historie o eksponatach. Oto okazało się, że z pozoru zwykłe metalowe kulki to w rzeczywistości dźwięczące dzwoneczki, noszone na strojach rytualnych, a niektóre z nich emitują specyficzny ultradźwięk, niesłyszalny dla ludzkiego ucha. Nie mniej zadziwiają tysiące glinianych skorup znalezionych na cmentarzysku, które świadczą o tradycji odwiedzania grobów zmarłych i składania im ofiar z jedzenia i napojów poprzez rozbijanie glinianych naczyń. Jednak większość znalezisk to dary grobowe, świadczące o wierze w życie pozagrobowe, więc oglądając znaleziska, możemy dowiedzieć się, czego, jak wierzono, zmarli będą nadal używać w zaświatach. Te i wiele innych historii podczas otwarcia opowiedział kurator wystawy, archeolog Jerzy Siemaszko.
Wystawa ukazywała, jak bogata była kultura naszych przodków, świadczyła o wygasłych tradycjach, zwyczajach i stosunkach handlowych. Oczekuje się, że w przyszłości dowiemy się coraz więcej, w miarę prowadzenia kolejnych wykopalisk”.
W lipcu 2022 r. wystawa została otwarta w Sali Wystawowej Muzeum Archeologicznego w Kiernowie [fn: Dostęp: https://www.kernave.lt/laikina-ekspozicija/.].
W tym samym roku wystawa odwiedziła Kłajpedę. Litewskie media pisały o tym: „Od 15 listopada mieszkańcy Kłajpedy będą mogli oglądać tę mobilną ekspozycję w północnej kurtynie Muzeum Zamkowego (ul. Priepilio 2, Kłajpeda). (…) Przez długi czas niewiele było wiadomo o tym plemieniu, które było spokrewnione z Litwinami. Poszukując danych na temat Jaćwingów, naukowcy nieustannie natrafiali na pojedyncze, skąpe fragmenty informacji. Wiadomo, że plemię zamieszkiwało kurhany otoczone bagnami i lasami, a pomniki grobowe z wczesnego średniowiecza są praktycznie nieznane. Podczas badań archeologicznych w lesie niedaleko Krukówka okazało się, że Jaćwingowie w X–XIII w. palili swoich zmarłych, a prochy wraz z darami grobowymi wysypywali bezpośrednio na ziemię na wyznaczonym do tego polu. Dlatego samo cmentarzysko odkryto bardzo płytko, a było ono rozproszone na znacznym obszarze. Na stanowisku archeologicznym znaleziono bardzo wiele najróżniejszych darów grobowych zmarłych, które trafiły na stos pogrzebowy wraz z ciałem: detali ubioru i ozdób, broni, części rzędu końskiego, narzędzi pracy itp.” [fn: Dostęp: https://www.atviraklaipeda.lt/2022/11/14/jotvingiu-eldoradas-paroda-verta-filmo-scenarijaus/.]
W 2023 r. „Jaćwieskie eldorado” gościło w Muzeum Regionalnym w Olicie. W informacji przygotowanej przez muzeum czytamy: „Jaćwieskie eldorado” to wystawa Muzeum Okręgowego w Suwałkach, której powstanie jest warte scenariusza filmowego, a odkryte cmentarzysko jaćwieskie w Krukówku w Polsce jest najcenniejszym z dotychczas badanych przez naukowców. (…) Kolekcja ta jest nazywana największym na świecie zbiorem jaćwieskich przedmiotów memorialnych. Przed odkryciem tego unikalnego obiektu dziedzictwa kulturowego historia plemienia Jaćwingów pozostawiała niewyraźny ślad. Naukowcy, poszukując danych o istnieniu tego plemienia, nieustannie zbierali tylko pojedyncze, skąpe fragmenty informacji. Wiadomo, że Jaćwingowie mieszkali na grodziskach otoczonych bagnami i lasami, a ich terytorium rozciągało się od Pojezierza Mazurskiego na zachodzie do rzeki Niemen na północy – i do rzeki Narew na południu, a może nawet dalej. Jednakże odkrycie tego cmentarzyska stało się ogromnym osiągnięciem dla historii Jaćwingów. Znaleziska z Krukówka są ważne z dwóch powodów. Po pierwsze, ujawniono dotąd mało znane zwyczaje pogrzebowe plemienia Jaćwingów. Po drugie, obfitość i różnorodność artefaktów nie ma sobie równych w porównaniu z innymi znanymi cmentarzyskami. Wystawa jest prawdziwą sensacją. Po raz pierwszy na Litwie eksponowano tak dużą liczbę znalezisk, upamiętniających wspaniałą historię plemienia Jaćwingów”. [fn: Dostęp: https://www.youtube.com/watch?v=pilObmWdrMM.]