УДК 93/94+327
DOI 10.51255/2311–603X_2024_2_153
E.Ł. Nazarowa 
Rosyjsko-Litewska i Rosyjsko-Łotewska Komisja Historyków: historia czy polityka?
Problem badań nad historią krajów i narodów bałtyckich jako odrębnego kierunku badawczego w Instytucie Historii Powszechnej Rosyjskiej Akademii Nauk pojawił się po rozpadzie ZSRR i odzyskaniu niepodległości przez państwa bałtyckie. Ważną formą współpracy międzypaństwowej stały się Rosyjsko-Litewska / Litewsko-Rosyjska oraz Rosyjsko-Łotewska / Łotewsko-Rosyjska Komisje Historyków, które miały ułatwić poszukiwanie materiałów w archiwach i bibliotekach drugiego kraju oraz w drodze wspólnych dyskusji dojść do najbardziej uzasadnionych wniosków w kwestiach spornych, aktualnych zarówno dla Rosji, jak i dla krajów bałtyckich.
Pojawienie się komisji dawało nadzieje na długotrwałą, obopólnie korzystną współpracę, lecz ich działalność trwała krótko i została przerwana wyłącznie z przyczyn politycznych w 2014 i 2022 roku. Same komisje stały się już wydarzeniami historycznymi, odzwierciedlającymi wzajemne relacje naukowców w kontekście polityki międzypaństwowej. Traktując komisje z tej perspektywy, zastanówmy się, co było motywem do ich utworzenia i co działo się wokół już funkcjonujących komisji.
Każda międzynarodowa struktura naukowa a priori ma nie tylko znaczenie naukowe, ale i polityczne. W przypadku Rosyjsko-Litewskiej i Rosyjsko-Łotewskiej Komisji Historyków, historycy bałtyccy planowali nie tylko potwierdzić na podstawie materiałów historycznych istnienie „50-letniej sowieckiej okupacji” krajów bałtyckich, ale także rozwiązać problem ekonomiczny: uzasadnić prawo Litwy i Łotwy do odszkodowań za szkody materialne od Rosji jako sukcesorki prawnej ZSRR. Komisje te od początku planowano nie tylko jako struktury naukowe, ale także jako odrębny kierunek w stosunkach Litwy i Łotwy z Federacją Rosyjską.
Jest udokumentowane, że przez pół wieku „okupacji” Litewska i Łotewska SRR okazały się jednymi z najbardziej rozwiniętych gospodarczo regionów ZSRR. Wyjście krajów bałtyckich z jednolitej przestrzeni ogólnounijnej bardzo negatywnie wpłynęło na ich gospodarki. Z tego względu żądanie od Rosji „zadośćuczynienia za okupację” mogło stać się jedną z opcji uzupełnienia budżetów tych krajów. Na Litwie ustawa „O zadośćuczynieniu za szkody wyrządzone przez okupację ZSRR” po długich wewnętrznych dyskusjach i próbach uzyskania zgody w negocjacjach z delegacjami rosyjskimi, została przyjęta w czerwcu 2000 roku. Litewskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych zobowiązało się do włączenia kwestii odszkodowań do agendy sesji Rosyjsko-Litewskiej Komisji Międzyrządowej ds. Współpracy Handlowo-Gospodarczej, Naukowo-Technicznej, Humanitarnej i Kulturalnej [fn: Zob.: Александров М.В. Вопрос о «компенсации за оккупацию» в российско-литовских отношениях // Livejournal. 2013. 03.09. URL: https://m-alexandrov.livejournal.com/21061. html?* (дата обращения 10.09.2023); Сейм Литвы принял резолюцию с требованием к РФ компенсации за «советскую оккупацию» // ТАСС. 2021. 15 июня. URL: https:// tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11654031 (дата обращения 10.09.2023).]. Na Łotwie taki rachunek w różnych aspektach był prowadzony do niedawna, przy czym wysuwano coraz większe żądania [fn: Zob.: В Латвии обещают до конца года закончить подсчет убытков от «советской оккупации» // EurAsia Daily. 2022. 1 сентября. URL: https://eadaily.com/ru/news/2022/09/01/ v-latvii-obeshchayut-do-konca-goda-zakonchit-podschyot-ubytkov-ot-sovetskoy-okkupacii (дата обращения 10.09.2023).]. Przepis „O okupacji” w krajach bałtyckich został podniesiony do rangi prawa, z karą kryminalną za jego negowanie [fn: В Литве уголовное наказание за отрицание преступлений СССР в Литве ввели в 2010 г. (За отрицание преступлений СССР в Литве ввели уголовную ответственность // ForPost: Новости Севастополя. 2010. 16 июня. URL: https://sevastopol.su/news/za-otricanieprestupleniy-sssr-v-litve-vveli-ugolovnuyu-otvetstvennost (дата обращения 10.09.2023); в Латвии законопроект об отрицании советской оккупации введен в 2014 г. (Сейм Латвии утвердил законопроект об ответственности за отрицание «советской оккупации» // ТАСС. 2014. 15 мая. URL: https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1188052 (дата обращения 10.09.2023)).]. Przykładem zastosowania kary za „negowanie okupacji” na Litwie stała się „sprawa Paleckisa”: polityk, deputowany litewskiego Sejmu Algirdas Paleckis został oskarżony w 2011 roku i od wielu lat przebywa w więzieniu [fn: Zob.: Стеклов О. «Дело Палецкиса» — испытание для Литвы, России и ООН // Регнум. 2021. 8 октября. URL: https://regnum.ru/article/3392455 (дата обращения 10.09.2023); Против литовского политического узника Альгирдаса Палецкиса возбуждено новое уголовное дело // Фонд поддержки и защиты прав соотечественников проживающих за рубежом. 2023. 25 октября. URL: https://pravfond.ru/press-tsentr/protiv-litovskogopoliticheskogo-uznika-algirdasa-paletskisa-vozbu zhdeno-novoe-ugolovnoe-delo/?sphrase_ id=4334 (дата обращения 10.09.2023); и др.]. W 2019 roku w Rydze za to samo został aresztowany nauczyciel-filolog Aleksiej Palej, w 2023 roku skazany na karę w zawieszeniu [fn: За что в Латвии судят филолога // Русский мир.ru: Блог на «Дзене». 2021. 13 июля. URL: https://dzen.ru/a/YO2QL1N7SCEWvkTv?experiment =948519 (дата обращения 10.09.2023); Суд в Латвии приговорил к условному сроку за пост в соцсети учителя русского языка и литературы Александра Филея // Baltija.eu. 2023. 7 ноября. URL: https://baltija.eu/2023/11/07/sud-v-latvii-priovoril-k-uslovnomu-sroku-za-post-v-soczsetiuchitelya-russkogo-yazyka-i-literatury-aleksandra-fileya/ (дата обращения 10.09.2023).].
W momencie wydania wspomnianego wyżej zarządzenia litewskiego MSZ z 2000 roku, dwustronnej komisji historyków nie było, ale zakładano, że historycy powinni działać w tym samym kierunku — podnosić na spotkaniach z rosyjskimi kolegami kwestię „kompensacji za okupację”. Kontakty między rosyjskimi i litewskimi historykami początkowo przybrały formę umowy między Instytutem Historii Powszechnej Rosyjskiej Akademii Nauk a Litewskim Instytutem Historii, a nie komisji. W „Protokole intencji”, podpisanym w Moskwie w czerwcu 2001 roku, przewidywano wspólne badania problemów ważnych dla obu krajów od najdawniejszych czasów do XX wieku, wymianę publikacji itp. Co prawda, litewscy historycy planowali uczynić priorytetem badanie powojennej historii Litewskiej SRR jako „okresu okupacji” z odpowiednią oceną działalności „kolaborantów”. Jednak po pytaniu rosyjskich kolegów, czy litewscy naukowcy pracujący w sowieckich strukturach naukowych i uczelniach w ramach sowieckiej ideologii mogą być uważani za kolaborantów, Litwini nie nalegali już na podjęcie tego tematu do wspólnych badań.
Następnie litewscy historycy zaproponowali zmianę formatu wspólnej pracy z umowy na dwustronną komisję historyków, co miało odzwierciedlać większe znaczenie państwowe takiej współpracy i swobodniejszy dostęp do archiwów. Pierwsze posiedzenie komisji odbyło się w dniach 3-6 października 2006 roku. Na czele komisji stanęli współprzewodniczący: ze strony rosyjskiej dyrektor Instytutu Historii Powszechnej Rosyjskiej Akademii Nauk, akademik A.O. Czubarian, ze strony litewskiej — dyrektor Litewskiego Instytutu Historii, doktor historii A. Nikžentaitis. Przy rozpatrywaniu planu tematycznego pracy do wspólnego opracowania zostały wyznaczone złożone problemy historii rosyjsko-litewskiej. Planowano również omówić materiały do podręczników szkolnych obu krajów i opracować rekomendacje dla autorów i wydawnictw [fn: Материалы 2-й сессии Российско-литовской комиссии (доклады и дискуссия) см.: Россия и Балтия. Вып. 7: Памятные даты и историческая память / Отв. ред. акад. А.О. Чубарьян. М.: Наука, 2014. С. 245–336.].
Już na etapie tworzenia komisji rozpoczęto prace specjalnej grupy ds. identyfikacji w archiwach i przygotowania do publikacji dokumentów „ZSRR i Litwa w latach drugiej wojny światowej”. Choć zarówno rosyjscy, jak i litewscy członkowie komisji deklarowali potrzebę unikania upolityczniania historii, w praktyce upolitycznienie w ocenach wydarzeń objawiło się już po wydaniu pierwszego z dwóch tomów dokumentów. Tom ten ukazał się już na pierwsze posiedzenie komisji. Dokumenty znacznie poszerzyły wiedzę na temat stosunków radziecko-litewskich [fn: СССР и Литва в годы Второй мировой войны. Т. 1. CCCР и Литовская республика (март 1939 — 3 августа 1940 г.) / Сост. А. Каспаравичюс, Ч. Лауринавичюс, Н. А. Лебедева. Вильнюс: LII, 2006; Манкевич М. СССР и Литва в годы Второй мировой войны: сборник документов // Вестник Балтийского федерального университета им. И. Канта. Сер. Гуманитарные и общественные науки. 2009. № 12. С. 116–118.].
Dyskusyjnym i przyciągającym główną uwagę w społeczeństwach Rosji i Litwy okazał się nie tyle dobór dokumentów, co polityczna charakterystyka wydarzeń. Cz. Laurinavičius, wspominając przebieg przygotowania wydania, zauważył, że podczas pracy nad tomem członkowie grupy roboczej musieli nie tylko szukać konsensusu w przypadku rozbieżności w ocenach niektórych wydarzeń historycznych, ale także przezwyciężać „dość silną presję, pewne przeszkody i wpływy, które nie odpowiadają zasadom akademickim”, pochodzące z zewnątrz (zarówno na Litwie, jak i w Rosji) [fn: Lietuvos ir Rusijos istorikai priešinasi istorijos politizavimui // Alfa. 2008. 18 сентября. URL: https://www.alfa.lt/straipsnis/198180/lietuvos-ir-rusijos-istorikai-priesinasi-istorijospolitizavimui/ (дата обращения 10.09.2023).].
Litewscy członkowie komisji znaleźli się pod ogniem krytyki zarówno swoich, jak i łotewskich kolegów z powodu wyboru ram chronologicznych tomu, który kończył się 3 sierpnia 1940 roku, a nie 15 czerwca – datą wkroczenia wojsk sowieckich na Litwę. W rozgorzałej dyskusji przeciwnicy tej datacji zwracali uwagę na to, że: „…jeśli niepodległa Republika Litewska istniała do 3 sierpnia 1940 roku, to kto w nocy z 11 na 12 lipca 1940 roku dokonał pierwszych masowych aresztowań, podczas których uwięziono około 3000 działaczy kultury, nauczycieli i polityków?”. Zatem okres „okupacji” Litwy należy liczyć od wkroczenia wojsk sowieckich, ale „charakterystyczne wyróżniki okupacji od 15 czerwca” w tytule tomu nie są w żaden sposób zaznaczone [fn: Valiušaitis V. Landsbergio ir Nikžentaičio ginčas-vaisingas. URL: http://www.balsas.lt/naujiena/193964/landsbergio-ir-nikzentaicio-gincas-vaisingas/rubrika (дата обращения 10.09.2023; ресурс доступен через VPN).]. Przy tym główny atak w tej dyskusji spadł na dyrektora Litewskiego Instytutu Historii i współprzewodniczącego komisji A. Nikžentaitisa.
Jeszcze bardziej historyków i opinię publiczną różnych krajów zainteresowała wyrażona we wstępnym artykule do pierwszego tomu opinia N.S. Lebiediewej, że zajęcie przez wojska sowieckie znacznej części Litwy 15-16 czerwca 1940 roku stało się „początkiem procesu okupacji i późniejszej aneksji” krajów bałtyckich [fn: СССР и Литва в годы Второй мировой войны. Т. 1. С. 54.]. Chociaż, zgodnie z tekstem artykułu, okupacja Litwy trwała od momentu wprowadzenia wojsk do przyjęcia Litwy w skład ZSRR na prawach republiki związkowej ze wszystkimi przyznanymi prawami zgodnie z konstytucją ZSRR, słowa N.S. Lebiediewej na Litwie i Łotwie zostały odebrane jako uznanie przez rosyjskich historyków faktu wieloletniej okupacji [fn: Латвийские СМИ: успехом российско-литовской комиссии во главе с Чубарьяном стало признание оккупации Прибалтики // Регнум. 2011. 17 января. URL: https://regnum.ru/ article/1364961 (дата обращения: 10.09.2023).]. Rosyjscy dziennikarze zadali pytanie o ocenę jej słów współprzewodniczącemu komisji, akademikowi A.O. Czubarianowi. Wyjaśnił on, że jest to osobista opinia konkretnego historyka, a on sam i „większość rosyjskich historyków są zdania, że okupacji nie było”. Jeśli chodzi o „aneksję” Litwy, to należy mówić o inkorporacji republiki do ZSRR. Tego terminu w swoich decyzjach używał również rząd Wielkiej Brytanii zaraz po wydarzeniach z lat 1939-1940 [fn: Tamże; Новоселова Е. Александр Чубарьян: Главное, чтобы история России и Латвии не стала заложницей современной политики // Российская газета. 2010. 21 декабря. URL: https://rg.ru/2010/12/21/ros-latv.html (дата обращения 10.09.2023); zob. także: Интервью А.О. Чубарьяна газете «Экспресс-неделя» // Экспресс-неделя. 2013. 8 марта. URL: https://www.nedelia.lt/rusworld/21981-aleksandr-chubaryan-v-nauchnom-mire-nerazgovarivayut-na-yazyke-ultimatumov.html (дата обращения 10.09.2023).].
Drugi tom wydania, zatytułowany „Litwa w polityce ZSRR i w stosunkach międzynarodowych (sierpień 1940 – wrzesień 1945)”, ukazał się w 2012 roku i nie wywołał takiego zainteresowania jak pierwszy. We wstępnym artykule Cz. Laurinavičius określił okres po włączeniu Litwy do ZSRR jako „inkorporację” [fn: СССР и Литва в годы Второй мировой войны. Т. 2: Литва в политике СССР и в международных отношениях (август 1940 — сентябрь 1945 гг.): сборник документов / Сост. А. Каспаравичюс, Ч. Лауринавичюс, Н.А. Лебедева. Вильнюс: LII, 2012. С. 32.]. Plotki o sprzecznościach między członkami komisji podczas przygotowania tomu znalazły potwierdzenie w wywiadzie Cz. Laurinavičiusa dla gazety Lietuvos žinios (4 stycznia 2011 r.), w którym wspomniał o tych rozbieżnościach [fn: Слова Ч. Лауринавичюса приводятся в статье «Александр Чубарьян: Главное, чтобы история...».].
A.O. Czubarian również nie ukrywał, że między rosyjskimi i litewskimi członkami grupy roboczej istniały rozbieżności w rozumieniu i interpretacjach niektórych dokumentów, ale w przypadkach, gdy nie osiągnięto konsensusu, rosyjscy członkowie komisji pisali oddzielne komentarze [fn: Интервью А.О. Чубарьяна газете «Экспресс-неделя».]. Krótko mówiąc, komentarze do dokumentów odzwierciedlają punkty widzenia obu stron i pokazują, że wspólną pracę można prowadzić nawet przy braku pełnej zgody między członkami komisji. To samo zauważył również A. Nikžentaitis [fn: Слова Ч. Лауренавичюса приводятся в статье «Александр Чубарьян: Главное, чтобы история…».].
Ogólną uwagę do doboru materiałów w tomie wyraził dyrektor fundacji „Pamięć Historyczna” A. Dziukow, zauważając, że w zbiorze brakuje dokumentów o działalności Litwinów w eksterminacji Żydów, o okrucieństwach litewskich faszystów w innych regionach ZSRR [fn: Дюков А. «СССР и Литва». Том второй // Livejournal. 2013. 04.10. URL: https://a-dyukov. livejournal.com/1301672.html? (дата обращения: 10.09.2023).]. To, że dokumenty zawarte w zbiorze, nie odzwierciedlają wszystkich aktualnych dla tego okresu problemów historii Litwy w latach okupacji faszystowskiej i w pierwszych latach inkorporacji republiki do ZSRR, zauważył w swojej recenzji P. Iwanow. Ale jednocześnie przyznał, że oba tomy to ogromne wydarzenie w świetle historii drugiej wojny światowej. Wydanie dokumentów świadczy o dialogu między historykami obu krajów i daje nadzieję na jego owocne kontynuowanie, ponieważ „dla stosunków rosyjsko-litewskich w ich przeszłości i teraźniejszości nie ma nic groźniejszego niż milczenie” [fn: Иванов П. СССР — Литва: сложная правда общей истории // Журнал российских и восточноевропейских исторических исследований. 2014. № 1 (5). С. 151–158.].
Opublikowane w dwutomowym wydaniu dokumenty nie przedstawiały obrazu sowieckiej okupacji w taki sposób, aby na tej podstawie można było żądać materialnego odszkodowania za „okupację” od Rosji. Chcąc zbadać specyfikę inkorporacji z punktu widzenia strat dla Litwy, litewscy historycy planowali wydać w ramach komisji zbiór dokumentów z okresu 1945-1964, czyli do końca rządów N.S. Chruszczowa. Jednakże dobrze rozwinięta praca komisji została przerwana w 2014 roku z inicjatywy strony litewskiej w związku z powrotem Krymu do Rosji i zmianą sytuacji międzynarodowej. Na pytanie o los komisji A. Nikžentaitis odpowiedział, że w „atmosferze rozpoczętej wojny historycy nic nie mogą zrobić i jakakolwiek praca jest po prostu niemożliwa. <…> W naszych kontaktach z Rosjanami widzimy, jak kurczą się możliwości naszych kolegów, by być po prostu historykami” [fn: Zob.: Sustojo bendras… URL: https://m.kauno.diena.lt/naujienos/ lietuva/salies-pulsas/ sustojo-bendras-lietuvos-ir-rusijos-istoriku-darbas-675951 (дата обращения 20.09.2023).].
Jednak w 2018 roku komisja wznowiła pracę. Powodem była chęć litewskich historyków odnalezienia oryginału Deklaracji Niepodległości z 16 lutego 1918 roku. Litewscy członkowie komisji wyrażali zaniepokojenie faktem, że oryginał Deklaracji, przyjętej przez Tarybę w warunkach okupacji niemieckiej, jest nieznany. Przyjęcie Deklaracji wywołało ostre niezadowolenie władz niemieckich, a Taryba była zmuszona proklamować republikę w stanie „wiecznego związku” z Niemcami, faktycznie uznając Litwę za protektorat niemiecki [fn: Zob. о Deklaracji: Кукушкина И.А. Значение Декларации независимости Литвы 16 февраля 1918 г.: что об этом говорят источники // Россия и Балтия. Вып. 9: Источник и миф в истории. М.: Весь Мир, 2020. С. 50–62.]. Legalność Deklaracji z 16 lutego jako aktu założycielskiego niepodległej republiki na Litwie bez oryginalnego dokumentu okazywała się bardzo chwiejna. Pozostawała nadzieja, że dokument znajduje się w archiwach rosyjskich [fn: Ar 100-mečio proga pavyks iš Rusijos parsigabenti Vasario 16-osios aktą? // Valstietis. lt. 2017. 15 марта. URL: https://www.valstietis.lt/svetur/ar-100-mecio-proga-pavyks-isrusijos-parsigabenti-vasario-16-osios-akta/25891 (дата обращения 20.09.2023); Литовская государственность: взгляд сквозь века // Литовский курьер. 2015. 12 февраля. URL: https://www.kurier.lt/litovskaya-gosudarstvennost-vzglyad-skvoz-veka/ (дата обращения 20.09.2023).].
Wznowienie prac komisji zostało odnotowane zarówno w prasie rosyjskiej, jak i litewskiej. Przytaczano słowa ambasadora Republiki Litewskiej w Federacji Rosyjskiej R. Motuzasa, że wznowienie prac „świadczy o konieczności konstruktywnych kontaktów między naukowcami obu krajów”, którzy „będą grać na jednej szachownicy, a nie na różnych” [fn: Торин А. Совместная комиссия историков России и Литвы возобновляет работу // Международная жизнь. 2018. 20 апреля. URL: https://interaffairs.ru/news/show/19743 (дата обращения 20.09.2023); Bendra Lietuvos ir Rusijos istorikų komisija Maskvoje paminėjo Lietuvos valstybės atkūrimo 100-metį // Сайт Посольства Литовской Республики в Российской Федерации. 2018. 18 апреля. URL: https://un.mfa.lt/ru/lt/naujienos/ bendra-lietuvos-ir-rusijos-istoriku-komisija-maskvoje-paminejo-lietuvos-valstybes-atkurimo100-meti (дата обращения 20.09.2023); Вопреки сплетням и мифам: как историки из Литвы и РФ встретились в Москве // Sputnik. Литва. 2018. 18 апреля. URL: https:// lt.sputniknews.ru/20180418/istoriki-lithuania-russia-vstrecha-moscow-5763753.html (дата обращения 20.09.2023).]. Jego myśl kontynuował nowy współprzewodniczący komisji i nowy dyrektor Litewskiego Instytutu Historii R. Miknys, podkreślając, że „pomimo pewnych trudności we wzajemnych stosunkach Wilna i Moskwy, współpraca naukowa historyków obu krajów ma duże znaczenie nie tylko dla nich samych”, ale także dla sąsiadów w Niemczech i Polsce, „Wilno bardzo czekało na to spotkanie” [fn: Торин А. Совместная комиссия историков России и Литвы возобновляет работу; zob. także: Вопреки сплетням и мифам... Статьи по докладам на этой встрече в 2018 г. опубликованы в электронном научно-образовательном журнале «История» (2019. Вып. 7 (81). Т. 10: Вопросы истории международных отношений в Скандинавско-Балтийском регионе в XIX–XXI вв. URL: https://history.jes.su/issue.2019.3.7.7-81/ (дата обращения 20.09.2023)).]. Tym samym litewscy historycy w tamtym momencie przedłożyli historię nad politykę.
Biorąc pod uwagę szczególne zainteresowanie litewskich historyków okresem powstania niepodległej Republiki Litewskiej i zbliżającą się setną rocznicę uznania niepodległości Litwy przez Rosję Radziecką (w 2020 r.), na posiedzeniu postanowiono powołać grupę roboczą w celu identyfikacji w archiwach obu krajów dokumentów dotyczących historii stosunków radziecko-litewskich z lat 1917-1920. W listopadzie 2020 r. w litewskiej ambasadzie w Moskwie odbyły się okrągłe stoły z udziałem historyków rosyjskich, litewskich i polskich na temat „Traktat pokoju z 1920 roku między Rosją Radziecką a Litwą”. Występujący na otwarciu ambasador E. Bajarunas podkreślił, że podpisanie traktatu pokojowego w 1920 r. to wydarzenie, które „pozostawia pozytywne wspomnienia”, a przeszłość należy akceptować „taką, jaka była – z pozytywnymi i negatywnymi akcentami” [fn: Maskvoje vyko diskusija, skirta Sovietų Rusijos — Lietuvos taikos sutarties šimtmečiui paminėti // Сайт Посольства Литовской Республики в Российской Федерации. 2020. 26 ноября. URL: https://urm.lt/default/lt/naujienos/maskvoje-vyko-diskusi jaskirta-sovietu-rusijoslietuvos-taikos-sutarties-simtmeciui-pamineti (дата обращения 20.09.2023).]. Zbiór ukazał się wiosną 2021 roku, ale oryginał Deklaracji nadal nie został odnaleziony. Na prezentacji zbioru w ambasadzie Litwy w maju 2021 r. E. Bajarunas wyraził życzenie „dalszego rozwijania konstruktywnej współpracy i aktywnego kontynuowania poszukiwań dokumentów historycznych, ważnych dla Litwy” [fn: Литва — Россия. 1917–1920: сборник документов / Сост. Ч. Лауринавичюс, А. Каспаравичюс, З. Буткус, И.А. Кукушкина, А.В. Шубин. Вильнюс: ИИ Литвы, 2020; zob. także: В Москве состоялась презентация сборника документов Совместной российсколитовской комиссии «Литва — Россия. 1917–1920» // Сайт Посольства Литовской Республики в Российской Федерации. 2021. 12 мая. URL: https://ru.mfa.lt/ru/ru/news/ v-moskbe-sostoaalas-j-prezentatsiaa-svornika-dokumentob-sobmestnoj-rossijsko-litobskojkomissii-litbarossiaa-19171920- (дата обращения 20.09.2023).].
Udział ambasadorów Republiki Litewskiej w Moskwie w posiedzeniach Rosyjsko-Litewskiej Komisji podkreślał polityczne znaczenie badań historycznych dla państwa litewskiego. Słowa E. Bajarunasa w znacznym stopniu powtarzały sens wcześniej cytowanej opinii A.O. Czubariana, że historycy mogą i powinni się porozumiewać w ogólnym interesie, pomimo braku konsensusu w wielu kwestiach. Wówczas też wyznaczono do dyskusji tematy dotyczące zmian mapy politycznej Europy Wschodniej w latach 1920-1921 na tle uznania przez Rosję Radziecką niepodległości wszystkich krajów bałtyckich i Polski oraz nawiązania stosunków dyplomatycznych. Jednak w kolejnym roku prace komisji zostały przerwane decyzją strony litewskiej w związku z rozpoczęciem specjalnej operacji wojskowej.
***
Po raz pierwszy kwestia konieczności utworzenia komisji historyków łotewskich i rosyjskich w celu zbadania najbardziej złożonych aspektów wspólnej przeszłości była omawiana w parlamencie łotewskim już w 1997 roku. Ideę poparli prezydent Łotwy G. Ulmanis i przewodniczący parlamentu A. Čepānis. To przedsięwzięcie z optymizmem przyjął A.O. Czubarian. Podkreślił, że „współpraca historyków obu krajów może zapobiec zakorzenieniu się negatywnych stereotypów w świadomości dorastającego pokolenia” [fn: Виктор Гущин: Российско-латвийская комиссия историков: в повестке дня — признание «оккупации» // Регнум. 2011. 16 января. URL: https://regnum.ru/article/1364857 (дата обращения 20.09.2023).].
Jednak te zamierzenia nie znalazły poparcia u czołowych historyków łotewskich. W 1998 roku na Łotwie, z inicjatywy prezydenta G. Ulmanisa, została utworzona Łotewska Komisja Historyków, która za swoje priorytetowe zadanie uznała udowodnienie „zbrodni przeciwko ludzkości popełnionych na terytorium Łotwy w okresie dwóch okupacji 1940-1956” (później ramy chronologiczne rozszerzono do 1991 roku), stawiając tym samym znak równości między polityką ZSRR a faszystowskimi Niemcami. Planowano włączyć wnioski komisji do podręczników szkolnych [fn: Zob.: The Commission of the Historians of Latvia // Crimes against Humanity. Latvian Site. URL: http://lpra.vip.lv/komisija.htm (дата обращения 12.11.2023); Vēsturnieku komisija savā atskatā // Latvijas vēstnesis. 2001. 07.12, nr. 178. URL: https://www.vestnesis.lv/ta/ id/56278 (дата обращения 12.11.2023).]. Początkowo zaproszenie do składu komisji jako jednego z członków zagranicznych przyjął A.O. Czubarian, ale w 2006 roku wystąpił z komisji, uznając, że jego opinia w żaden sposób nie jest brana pod uwagę [fn: Виктор Гущин: Российско-латвийская комиссия историков...].
Rozwój kontaktów między historykami Rosji i Łotwy w szerokim spektrum problemów wspólnej historii znalazł wyraz w szeregu wydarzeń pod koniec XX i na początku XXI wieku, przeprowadzonych wspólnie przez naukowców Instytutu Historii Powszechnej Rosyjskiej Akademii Nauk i Uniwersytetu Łotewskiego. Tematem spotkań naukowych było kształtowanie się współczesnego narodu łotewskiego oraz stosunki między narodami rosyjskim i łotewskim w XIX i pierwszej połowie XX wieku. Wydarzenia odbywały się z udziałem ambasady Republiki Łotewskiej w Federacji Rosyjskiej [fn: Zob. o tym: Комаров А.А., Михайлова Ю.Л. О развитии научных связей Института всеобщей истории РАН с историками Латвии // Янтарный мост: [журнал]. URL: https:// www.amberbridge.org/О-развитии-научных-связей-Института-всеобщей-истории-РАНс-историками-Латвии/ (дата обращения 20.09.2023).]. Wspomniany temat został również przyjęty jako podstawa pracy w ramach Umowy o współpracy, zawartej w 2003 roku między Instytutem Historii Powszechnej Rosyjskiej Akademii Nauk a Uniwersytetem Łotewskim [fn: W ramach umowy opublikowano dwa zbiory artykułów: Интеллигенция в многонациональной империи: русские, латыши, немцы. XIX — начало ХХ в. / Науч. рук. проекта акад. А.О. Чубарьян, проф. Г. Страубе. М.: ИВИ РАН, 2009; Россия и Латвия в потоке истории. 2-я половина XIX — 1-я половина ХХ века / Отв. ред. Е. Л. Назарова. М.: ИВИ РАН, 2015; jak również pojedyncze artykuły z serii «Россия и Балтия» oraz w elektronicznym czasopiśmie naukowo-edukacyjnym Istorija.]. Ponieważ za priorytetowe do badania na Łotwie uznano okres od 1940 roku, pod koniec 2005 roku rosyjski ambasador w Rydze W.I. Koliużny zwrócił się do prezydent V. Vīķe-Freibergi z propozycją utworzenia dwustronnej komisji historyków, „aby wreszcie uwolnić realną politykę od ciężaru przeszłości”. Czołowi specjaliści zajmujący się historią XX wieku, A. Stranga, I. Feldmanis, A. Zunda, ponownie uznali utworzenie takiej komisji za niecelowe, powołując się na to, że rosyjscy historycy chcą udowodnić, że „nie było okupacji, aneksji i kolonizacji”. Propozycja ambasadora została nazwana „prawdziwą polityką w najgorszym tego słowa znaczeniu” [fn: Informacja została opublikowana w gazetach Latvijas Avīze и «Вести сегодня». Zob.: Не видят смысла в российско-латвийской комиссии историков // ИноСМИ. 2005. 20 декабря. URL: https://inosmi.ru/20051220/224430.html (дата обращения 20.09.2023).].
Istnienie półwiecznej „okupacji” dla znacznej części społeczeństwa kraju, w tym historyków, po odzyskaniu niepodległości Łotwy było faktem niepodlegającym wątpliwości i obowiązkowym do wspominania. Powołajmy się na książkę o historii Łotwy 1180-1290 autorstwa łotewskiego historyka I. Šternsa, mieszkającego w USA. Opowiadając o badaniach łotewskich archeologów w latach 50. i 80. XX wieku licznych zabytków archeologicznych z tego okresu, na podstawie których napisano monografie, pozwalające przedstawić historię Łotwy w okresie średniowiecza, nazwał je badaniami „z czasu rosyjskiej okupacji” [fn: Šterns I. Latvijas vesture. Krustkari.1180–1290. Rīga: LVI apgāds, 2002.]. Czyżby więc „okupacja” wyszła na korzyść poznaniu historycznemu?
Stosunek do dwustronnej komisji historyków zmienił się na Łotwie po wydaniu pierwszego tomu dokumentów Rosyjsko-Litewskiej Komisji. Wzmianka we wstępnym artykule o „okupacji” w czerwcu 1940 roku została na Łotwie uznana za sensację i uznanie przez rosyjskich historyków faktu „okupacji” Litwy, co dawało nadzieję łotewskim naukowcom na analogiczne „zwycięstwo” [fn: Zob. wywiad z I. Feldmanisem dla gazety Diena. Цит. по: Инесис Фелдманис: Российские историки признают «советскую оккупацию» Латвии // Регнум. 2011. 2 декабря. URL: https://regnum.ru/article/1474224 (дата обращения 20.09.2023); Латвийские СМИ: успехом российско-литовской комиссии…; Valda šonedēł… // Australijas Latvietis. 2006. № 2809, 16.08.]. O korzyściach z utworzenia Łotewsko-Rosyjskiej Komisji Historyków od tego czasu często wspominano w prasie łotewskiej.
W grudniu 2007 roku na spotkaniu ministrów spraw zagranicznych S.Ł. Ławrowa i M. Riekstiņša ten ostatni poruszył kwestię ułatwienia łotewskim naukowcom dostępu do rosyjskich archiwów, aby „historycy naszych krajów mogli w przyszłości wspólnie wydać zbiór dokumentów przedstawiających wspólną historię naszych państw przez cały XX wiek” [fn: Эксклюзивное интервью министра иностранных дел Латвии // Российская газета. 2007. 19 декабря. URL: https://rg.ru/2007/12/19/latvia.html (дата обращения 20.09.2023).]. Celowe stało się utworzenie dwustronnej komisji historyków. Kwestia takiej komisji została podniesiona podczas pracy Rosyjsko-Łotewskiego okrągłego stołu w maju 2008 roku. Kierownik delegacji łotewskiej A. Zunda wypowiedział się na temat konieczności wydania zbioru o deportacjach z lat 1941 i 1949 i ubolewał, że Rosja nie chce uznać „okupacji”, choć jest to „powszechnie znany fakt” [fn: Latvijas vēsturnieki brauc uz Maskavu // Ritums. 2008. No. 650, 01.06.]. Decyzja o utworzeniu dwustronnej komisji historyków została podjęta na spotkaniu prezydentów V. Zatlersa i D.A. Miedwiediewa w Moskwie 21 grudnia 2010 roku. Według D.A. Miedwiediewa, „komisja powinna dokładnie przeanalizować wydarzenia z przeszłości i uzyskać dostęp do nieotwartych archiwów, ponieważ dyskusję historyczną należy prowadzić na płaszczyźnie akademickiej, a nie zamieniać w pretekst do politycznych sporów” [fn: Россия и Латвия вместе разберутся с прошлым // Российская газета. 2010. 21 декабря, № 288. С. 2.].
O zainteresowaniu Łotwy ułatwieniem dostępu łotewskim historykom do rosyjskich archiwów Ministerstwa Obrony, Federalnej Służby Bezpieczeństwa i Ministerstwa Spraw Zagranicznych, gdzie mogą znajdować się ważne dla historii Łotwy z 1940 roku dokumenty, wypowiedzieli się minister spraw zagranicznych A. Ronis i A. Zunda (wówczas doradca prezydenta do spraw historii). A według słów E. Rinkēvičsa (wówczas szef kancelarii prezydenta Łotwy), archiwa są potrzebne do wyjaśnienia losów deportowanych, „chociaż ogólnie rzecz biorąc, jest to i tak wiadome” [fn: Latvijas — Krievijas vēsturnieku komisijās līdzpriekšnieks būs Inesis Feldmanis // Latvijas Amerikā. 2011. No. 1, 08.01.]. To znaczy, dokumenty miały potwierdzić to, co na Łotwie było już prawnie uregulowane bez wystarczających konkretnych dowodów.
Biorąc pod uwagę główne zadanie, jakie postawili sobie łotewscy historycy, akademik A.O. Czubarian, witając utworzenie dwustronnej komisji, w wywiadzie dla „Российской газете” podkreślił, że ważne jest, aby nie dopuścić do przekształcenia komisji w element politycznych spekulacji, aby historia nie stała się zakładnikiem współczesnej polityki [fn: Александр Чубарьян: Главное, чтобы история…]. Już 8 stycznia 2011 roku prezydent V. Zatlers zaproponował szefowi Łotewskiej Komisji Historyków I. Feldmanisowi objęcie funkcji współprzewodniczącego ze strony łotewskiej w dwustronnej komisji historyków. A biorąc pod uwagę, że członkami Łotewskiej Komisji Historyków byli również A. Zunda (który w 2012 roku zastąpił I. Feldmanisa na stanowisku współprzewodniczącego Rosyjsko-Łotewskiej Komisji), D. Bleiere, D. Kļaviņa, I. Šneidere, to strona łotewska dwustronnej komisji była początkowo traktowana jako delegowana do pracy z rosyjskimi historykami część Łotewskiej Komisji Historyków, w której na pierwszym miejscu stała kwestia „okupacji”.
Kwestię potrzeby powołania dwustronnej komisji historyków dziennikarze skierowali do dyrektora Instytutu Historii Łotwy G. Zemitisa, łotewskich historyków z zagranicy A. Ezergailisa (USA), K. Kangerisa (Szwecja) oraz politologa J. Dreifeldsa (Kanada). Wszyscy zgodzili się na jej utworzenie, ponieważ otwierało to dostęp do rosyjskich archiwów, choć wątpili, czy Rosja uzna fakt okupacji. G. Zemitis zauważył, że w interpretacji faktów rosyjscy historycy „nie zawsze są wolni od nacisków politycznych”, choć „uznanie faktu okupacji – nie jest przedmiotem dyskusji historyków” [fn: Kompromisi ar vēsturi?], widocznie uznając ten fakt za tak oczywisty, że nie wymaga on dyskusji. W czerwcu 2011 r. gazeta Latvijas Aviīze bez żadnych dowodów napisała, że spośród przewidywanych rosyjskich członków komisji tylko dwóch „konsekwentnie odrzuca teorię okupacji” [fn: Официальная Россия на пути признания «оккупации» Латвии: Москва подчинилась историкам из Риги // Rufact.org. 2011. 29 июня. URL: https://www.rufact.org/blog/2011/jun/29/official-russia-on-the-recognition-of-the-and-quot/ (дата обращения 20.09.2023)]. W ten sposób społeczeństwo łotewskie przyzwyczajało się do myśli, że nadchodząca praca łotewskich historyków w dwustronnej komisji pozwoli potwierdzić dokumentami archiwalnymi i tak już oczywistą „okupację” Łotwy.
Pojawiły się jednak i wątpliwości. Członkowie partii „Saskaņa” (Zgoda) nie w pełni akceptowali pojęcie „okupacji”. Nowy prezydent A. Bērziņš w wywiadzie stwierdził, że to historycy powinni udowodnić, czy okupacja miała miejsce, co wywołało niezrozumienie u prowadzącego wywiad: jak to, przecież okupacja została uznana przez parlament, a w Rydze istnieje Muzeum Okupacji [fn: Интервью для газеты Latvijas Aviīzes брал Марис Антоневичс. См.: Latvijas preses apskats // Australijas Latvietis. 2011. № 3049, 17.08.]. Burmistrz Rygi N.W. Uszakow uważał, że przyłączenie Łotwy w 1940 r., choć „było niedemokratyczne”, to istnienie „okupacji” należy pozostawić do badania historykom [fn: Затлерс удивлен, что мэр Риги не признает факт оккупации страны СССР // РИА Новости. 2009. 21 октября. URL: https://ria.ru/20091021/189972413.html (дата обращения 20.09.2023)].
W Rosji sceptycznie do utworzenia dwustronnej komisji odniósł się A.R. Diukow, choć dopuszczał, że pozytywny rezultat może zostać osiągnięty, jeśli praca członków komisji będzie opierać się na wzajemnym zrozumieniu i będzie miała charakter naukowy, a nie polityczny. Doradził rosyjskim członkom komisji ujawnienie dokumentów dotyczących działalności łotewskiego legionu SS. Historyk W.W. Simindej natomiast przypuszczał, że na Łotwie przedmiotem dyskusji w komisji próbuje się uczynić nie słabo zbadane fakty wspólnej historii, lecz bezwarunkową akceptację przez władze rosyjskie i środowisko naukowe retoryki „okupacyjnej” pod adresem ZSRR [fn: Прошлое помирят с настоящим; также: Споры с Латвией в прошедшем времени // Известия. 2011. 29.06, № 114. C. 4; Владимир Симиндей: «В архивных делах с Латвией нужно соблюдать элементарную осторожность и паритет» // Регнум. 2010. 18 августа. URL: https://regnum.ru/article/1316298?ysclid=luqzkn95vh860638553 (дата обращения 20.09.2023)].
W przededniu pierwszego spotkania komisji w Moskwie, łotewskie media sugerowały, że Rosja w ostatniej chwili wycofa się z niej, nie chcąc dyskutować o niewygodnych dla nich tematach. Pisały, że spotkanie nie odbędzie się, ponieważ strona rosyjska „nie wykazywała żadnej aktywności”: nie podała wszystkich swoich członków komisji i nie przesłała uwag do przedstawionego przez Łotwę projektu regulaminu komisji [fn: Krievijas pusē entuziasms noplacis // Latvija Amerikā. 2011. No. 40, 15.10.]. O tym, że znaczna część społeczeństwa łotewskiego wiedziała o Łotewsko-Rosyjskiej Komisji Historyków, świadczyło badanie przeprowadzone przez agencję TNS Latvija wśród ludności aktywnej zawodowo w wieku 18–55 lat (nie podano liczby ani narodowości respondentów). Na pytanie, czy komisja będzie ważna dla Łotwy, tylko 20% ankietowanych nie miało sprecyzowanego zdania, a 45% odpowiedziało, że komisja będzie miała pozytywne (12%) lub raczej pozytywne (33%) znaczenie [fn: 45% iedzīvotāju uzskata, ka Latvijas-Krievijas vēsturnieku komisija būs nozīmīga Latvijai // Finanses.info. URL: https://www.finanses.info/45-iedzivotaju-uzskata-ka-latvijas-krievijasvesturnieku-komisija-bus-nozimiga-latvijai/ (дата обращения 20.09.2023)].
Przed wyjazdem do Moskwy I. Feldmanis oświadczył, że praca komisji będzie obejmować „szerszy okres, niż dotychczas omawiano”. Należy zacząć od okresu lat 20. i 30. XX wieku. Ale współpraca historyków Łotwy i Rosji przyczyni się do tego, że „państwo rosyjskie szybciej uzna fakt okupacji Łotwy” [fn: Valsts prezidents ieinteresēts vēsturnieku darbā. URL: https://gulags.wordpress.com/2011/ 11/06/valsts-prezidents-ieinteresets-vesturnieku-darba/ (дата обращения 20.09.2023); Историк Фелдманис: некоторые ведущие политики России уже признали оккупацию Латвии // ИноСМИ. 2012. 10 августа. URL: https://inosmi.ru/20120810/196383505.html (дата обращения 20.09.2023)].
Na pierwszym posiedzeniu komisji w Moskwie 14 listopada 2011 r. rosyjscy historycy zaproponowali zajęcie się problemami kształtowania się warunków historycznych dla powstania państwowości łotewskiej, co logicznie prowadziłoby do proklamowania Republiki Łotewskiej i ustanowienia radziecko-łotewskich stosunków międzypaństwowych. Ostatecznie jednak przyjęto propozycję strony łotewskiej przeprowadzenia „pogłębionych badań kwestii historii Republiki Łotewskiej i państwa radzieckiego w XX wieku” oraz przygotowania „akademickiego i obiektywnego przedstawienia słabo zbadanych i dyskusyjnych problemów dotyczących historii Rosji i Łotwy w szerokim kontekście międzynarodowym” [fn: Российский экземпляр коммюнике хранится в ИВИ РАН; см. также: Maskavā sarunas “ar perspektīvu”. URL: http://la.lv/index.php?optioncom_content&view=article&id=333735:maskav-sarunas-lar-perspektvur&Itemid=177 (дата обращения 20.09.2023)]. Postanowiono rozpocząć pracę nad zbiorem dokumentów „Stosunki między ZSRR a Republiką Łotewską w okresie międzywojennym” i zatwierdzono koncepcję zbioru. Grupa robocza przystąpiła do gromadzenia materiałów w archiwach Moskwy i Rygi. Według wszystkich członków komisji, „spotkanie przebiegło w konstruktywnej atmosferze i pozwoliło mieć nadzieję na wieloletnią i owocną współpracę” [fn: Maskavā sarunas “ar perspektīvu”; Интервью академика РАН Александра Чубарьяна // Сайт Российской академии наук. 2011. 22 ноября. URL: https://www.ras.ru/digest/ showdnews.aspx?id=4cc828ee-e7f9-4f1f-b834-412935c6cebf (дата обращения 20.09.2023)].
Nie chcąc, aby na Łotwie uznano wybór tematu dyskusji za odstępstwo od obiecanych dowodów „okupacji”, I. Feldmanis w wywiadzie dla gazety Diena oświadczył, że w kwestii okupacji z 1940 r. „my, naturalnie, nie jesteśmy gotowi na żadne ustępstwa. Nasze stanowisko jest tak silne, uargumentowane, ugruntowane w literaturze historycznej – w tym w zachodniej literaturze historycznej – że nie ma tu nic do dyskutowania” [fn: Инесис Фелдманис: Российские историки...]. A. Zunda obiecał natomiast, że kwestia „okupacji od 1940 do 1990 r.” będzie kolejnym etapem badań komisji [fn: Сусликова М. Антоний Зунда: Латвия вошла в состав СССР под давлением // Взгляд: деловая газета. 2011. 16 ноября. URL: https://m.vz.ru/politics/2011/11/16/539114.html (дата обращения 20.09.2023)].
Z kolei A.O. Czubarjan podkreślił, że zadaniem komisji jest depolityzacja historii [fn: Интервью академика РАН Александра Чубарьяна.], a A.V. Szubin wyraził wspólne dla rosyjskich członków komisji stanowisko, że historycy nie mają za zadanie udowadniać obecności lub braku okupacji. Głównym zadaniem komisji jest zrozumienie, co się faktycznie wydarzyło; czy to, co się wydarzyło, można nazwać okupacją, to kwestia dyskusji terminologicznej. Kiedy omówimy terminy, można ocenić ich zastosowanie do konkretnych sytuacji historycznych, przy czym dyskutować można tylko o 1940 r. Mówienie o „okupacji sowieckiej”, gdy Łotwa stała się już równoprawną częścią ZSRR, a wszyscy mieszkańcy Łotwy – obywatelami sowieckimi, jest bezsensowne i bezpodstawne [fn: Сусликова М. Александр Шубин: В Латвии хотят брать быка за рога // Взгляд: деловая газета. 2011. 15 ноября. URL: https://vz.ru/politics/2011/11/15/538542.html?ysclid=lur0ar4u7t833725216 (дата обращения 20.09.2023)].
Podczas drugiego posiedzenia (Ryga, listopad 2012 r.) pełne wsparcie dla pracy komisji wyraził prezydent A. Bērziņš, podkreślając w rozmowie ze współprzewodniczącymi komisji, że podstawowym warunkiem w badaniu historii jest ustalenie prawdy historycznej, w tym także o losach represjonowanych mieszkańców Łotwy [fn: Участники латвийско-российской комиссии историков провели встречу с президентом Берзиньшем // Регнум. 2012. 27 ноября. URL: https://regnum.ru/news/1597889 (дата обращения 20.09.2023)]. A.O. Czubarjan, wyrażając prezydentowi wdzięczność za zainteresowanie badaniami historycznymi, dodał, że faktów historycznych nie należy upolityczniać ani ideologizować. Jednocześnie A. Zunda zaznaczył, że „lepiej współpracować, niż siedzieć w przeciwnych okopach i ostrzeliwać się z ambrazury” [fn: Tamże.]. Niemniej jednak w maju 2013 r. na międzynarodowej konferencji bezpieczeństwa w ramach OBWE w Rydze Zunda oświadczył, że cennym wkładem OBWE w rozwój dialogu łotewsko-rosyjskiego i osiągnięcie pojednania w kwestiach historycznych byłaby obiektywna międzynarodowa ocena dwóch reżimów totalitarnych XX wieku i popełnionych przez nie zbrodni; pożyteczne byłoby zorganizowanie drugiego procesu norymberskiego w celu oceny konsekwencji reżimu komunistycznego [fn: Vēstures profesors A. Zunda šodien konferencē norādīja, ka lietderīgi būtu sarīkot 2. Nirnbergas procesu // Bonis.lv. URL: https://bonis.lv/2013/05/31/vestures-profesors-a-zunda-sodienkonference-noradija-ka-lietderigi-butu-sarikot-2-nirnbergas-procesu/ (дата обращения 20.09.2023)]. Komentując jego słowa, A.O. Czubarjan odpowiedział, że „nigdy na to nie pójdziemy” [fn: Носович А. Академик Чубарьян: «Латвия хочет второй Нюрнберг? Безобразие!» // Rubaltic. ru. 2013. 7 июня. URL: https://www.rubaltic.ru/article/kultura-i-istoriya/akademik-chubaryanlatviya-khochet-vtoroy-nyurnberg-bezobrazie070613/ (дата обращения 20.09.2023)].
Chociaż na kolejnym spotkaniu pod koniec 2013 r. w Moskwie kwestie historii lat 1939–1941 również nie były omawiane (pomimo obietnic A. Zundy), temat „okupacji” tak czy inaczej unosił się nad pracą komisji. W 2014 r., po włączeniu Krymu w skład Federacji Rosyjskiej, A. Zunda w imieniu łotewskich członków komisji oświadczył, że wspólna praca może zostać zamrożona, jeśli działania Rosji wobec Ukrainy będą kontynuowane. We wrześniu strona łotewska poinformowała rosyjskich partnerów i środki masowego przekazu o zaprzestaniu prac komisji [fn: Представители Латвии обещают заморозить деятельность совместной с Россией комиссии историков // Комсомольская правда. 2014. 13 августа. URL: https://www.kp.ru/ online/news/1817111/ (дата обращения 20.09.2023); Darbību ir pārtraukusi Latvijas — Krievijas vēsturnieku komisija // Latvijas Sabiedriskie Mediji. 2014. 28 сентября. URL: https://lr1.lsm.lv/lv/raksts/siis-dienas-aciim/darbiibu-ir-partraukusi-latvijas--krievijasvesturnieku-komisija.a43241/ (дата обращения 20.09.2023)]. Jednak latem 2015 r. A. Zunda w wywiadzie wypowiedział się o konieczności kontynuowania współpracy, a następnie poprosił A.O. Czubarjana o spotkanie i przybył do Moskwy, aby omówić wspólne kwestie. W Moskwie, pomimo dziwności tej zmiany, sytuacja, według A.O. Czubarjana, wywołała „ostrożny optymizm”. Na spotkaniu współprzewodniczących postanowiono przekazać stronie łotewskiej kopie dokumentów, ujawnionych przez łotewskich historyków w rosyjskich archiwach, i zorganizować posiedzenie w Rydze w 2016 r. [fn: Новоселова Е. Красно-белое колесо // Российская газета. 2015. 27 октября, № 242. С. 12.] W listopadzie 2015 r. dokumenty zostały przekazane w obecności przedstawicieli ambasady Republiki Łotewskiej w Federacji Rosyjskiej [fn: Vēsturnieku komisija neērtā situācijā // La.lv. 2015. 13 novembris. URL: https://www.la.lv/ vesturnieku-komisija-neerta-situacija (дата обращения 20.09.2023)]. Jednak dokumenty z archiwów Rygi nie zostały udostępnione rosyjskim kolegom. Nieoczekiwanie dla rosyjskich członków komisji, w rosyjskich mediach pojawiły się materiały o tym, że historycy, a konkretnie akademik A.O. Czubarjan, zachowali się nieodpowiedzialnie, przekazując Łotwie dużą liczbę ważnych dokumentów. Przekazanie dokumentów zostało odebrane jako dążenie rosyjskich historyków do wznowienia pracy komisji, choć w Rydze odrzucono to, oskarżając Rosję o „agresję” [fn: Российский академик самовольно передал Латвии тысячи копий важнейших документов международного значения // Голос Балтии. 2015. 17 ноября. URL: https:// balticvoice.ru/society/6604 (дата обращения 20.09.2023); Позор да и только: зачем нужна Российско-Латвийская комиссия историков? // Livejournal. Блог аналитического портала «RuBALTIC.Ru». URL: https://rubaltic.livejournal.com/492047.html (дата обращения 20.09.2023); Латвия обманом выманила у России 2,5 тыс. секретных документов // Совершенно секретно. 2015. 17 ноября. URL: https://www.sovsekretno.ru/news/latviyaobmanom-vymanila-u-rossii-2-5-tys-sekretnykh-dokumentov/ (дата обращения 20.09.2023)].
Napięcie nieco opadło po wyjaśnieniach A.O. Czubarjana, że dokumenty były wybierane przez łotewskich kolegów w ramach obowiązujących przepisów archiwalnych i jako część pracy komisji. Przekazanie kserokopii dokumentów zostało wcześniej uzgodnione i było realizacją ustaleń strony rosyjskiej. Łącznie przekazano 44 dokumenty – 200 stron, a nie fantastyczną liczbę 2500 stron, o której wspominały media [fn: Академик Чубарьян: скандал вокруг передачи архивных документов Латвии основан на мифах // ТАСС-Наука. 2015. 20 ноября. URL: https://nauka.tass.ru/nauka/2456798; также:https://diletant.media/news/26810049/ (дата обращения 20.09.2023); Александр Чубарьян об архивном скандале // Царьград-ТВ. 2015. 20 ноября. URL: http://tsargrad.tv/article/ aleksandr-chubarjan-rutinnoe-serdce-arhivnogo-skandala (дата обращения 20.09.2023)].
Niekonsekwencja działań A. Zundy mogła być tłumaczona tym, że jako współprzewodniczący komisji był odpowiedzialny za los zbioru. Jednostronne wydanie zbioru bez zgody rosyjskich członków komisji było niemożliwe. Ponadto nie otrzymano obiecanych dokumentalnych potwierdzeń „okupacji”, o której tak wiele mówiono na Łotwie. W rezultacie zmarnowano niemałe pieniądze z budżetu przeznaczone na pracę komisji (tylko na rok 2011 przeznaczono 5620 euro [fn: Латвия выделила средства для латвийско-российской комиссии историков // Регнум. 2011. 6 января. URL: [https://regnum.ru/news/1362655.(дата](https://regnum.ru/news/1362655.(дата) обращения 20.09.2023)]). W związku z tym w pewnym momencie mógł być za to rozliczony.
W dążeniu do wznowienia prac komisji A. Zunda nie był sam. W sierpniu 2015 r. w gazecie Neatkarīgas Rīta Avīze ukazał się artykuł, w którym dziennikarz M. Krautmanis (nie nastawiony prorosyjsko) pisał, że zawieszenie na czas nieokreślony prac dwustronnej komisji historyków, rzekomo wymierzone przeciwko Rosji, w rzeczywistości przypomina sankcje Łotwy wobec własnych historyków. Łotewscy naukowcy ucierpieli na skutek zaprzestania prac komisji zarówno moralnie, jak i materialnie. Chociaż na konstruktywną współpracę można by liczyć, dopóki komisji przewodzi akadm. A.O. Czubarjan, który „patrzy na historię bez stempli ideologicznych i może nie ulegać naciskom kremlowskich ideologów” [fn: Cyt. za: Надо постараться восстановить комиссию историков // ИноСМИ. 2015. 28 мая. URL: https://inosmi.ru/20150528/228281290.html (дата обращения 20.09.2023)].
Niemniej jednak, niektórzy koledzy z komisji uznali dążenie A. Zundy do wznowienia prac wbrew ich wspólnej decyzji za zdradę i ogłosili rezygnację. Swoje stanowisko przedstawili w programie telewizyjnym „Nic osobistego” na TV3 w marcu 2016 r.: „uważają za niemoralne kontynuowanie współpracy, jak gdyby nic się nie stało”. W programie stwierdzono, że łotewscy historycy pracują nad tematami samodzielnie i bez żadnego wpływu politycznego, natomiast rosyjscy członkowie komisji nie są samodzielni w podejmowaniu decyzji, znajdują się pod presją linii politycznej kraju. A.O. Czubarjanowi wystawiono „pochlebną ocenę” jako „pomocnikowi planów prezydenta Putina w zakresie wprowadzenia jedynego słusznego spojrzenia na historię i rolę Rosji w niej” [fn: Latvijas vēsturnieku komisijas vadītājs grib atjaunot sadarbību ar Krieviju // TVnet.lv. 2016. 20 marts. URL: https://www.tvnet.lv/4984334/latvijas-vesturnieku-komisijas-vaditajs-gribatjaunot-sadarbibu-ar-krieviju (дата обращения 20.09.2023)]. Innymi słowy, jeśli historyk popiera prawnie ugruntowane stanowisko o „50-letniej okupacji” i zgadza się z polityką Unii Europejskiej, to jest on samodzielnym, niezależnym badaczem, a jeśli ma odmienne zdanie, to jest nieswobodny w swoich wnioskach i znajduje się pod presją polityki Putina. Przy takim podejściu osiągnięcie konsensusu w komisji byłoby raczej niemożliwe.
Nowa próba wznowienia prac komisji wiązała się z planami prezydenta (w latach 2012–2020) Łotewskiej Akademii Nauk O. Sparitisa. Z jego inicjatywy łotewska część dwustronnej komisji historyków została przekazana z podległości kancelarii prezydenta Łotwy do Akademii Nauk. We wrześniu 2017 r. na zaproszenie O. Sparitisa, A.O. Czubarjan spotkał się w Rydze z nowymi łotewskimi członkami dwustronnej komisji; postanowiono zorganizować posiedzenie w następnym roku [fn: В Риге возобновила работу… URL: https://interkomitet.ru/blog/2017/09/14/v-rigevozobnovila-rabotu-rossijsko-latvijskaya-komissiya-istorikov/; также: https://lv.baltnews.com/riga_news/20170915/1020883511.html]. Przeprowadzenie posiedzenia w Rydze jesienią 2018 r. O. Sparitis potwierdził również w lutym 2018 r. podczas podróży do Moskwy w związku z jego planami utworzenia przedstawicielstwa Rosyjskiej Akademii Nauk na Łotwie [fn: В Латвии может появиться представительство Российской академии наук // Сайт РАН. 2018. 2 марта. URL: https://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=94d74540-18b5-45aca1a7-9d5845d5d8d8 (дата обращения 20.09.2023). Zob. także: Михайлова Ю.Л. Визит президента Академии наук Латвии академика О. Спаритиса в Москву // Новая и новейшая история. 2018. № 4. С. 248–249.].
Jednakże, następnie zaistniała sytuacja, którą A.O. Czubarjan nazwał „bezprecedensową”. W Rydze nagle okazało się, że nie było żadnej decyzji o wznowieniu pracy komisji. A latem O. Sparitis poinformował, że Łotewsko-Rosyjska Komisja Historyków ostatecznie zaprzestaje pracy. Chociaż komisję depolityzowano, przekazując ją z podległości prezydenta Łotwy pod zarząd Łotewskiej Akademii Nauk, żaden z łotewskich członków komisji nie wykazał należytej aktywności w kontynuowaniu prac. Wznowieniu prac przeszkodziło pogorszenie stosunków między dwoma krajami. Dyrektor Instytutu Historii Łotwy G. Zemitis, któremu prezydent Łotewskiej Akademii Nauk zlecił opracowanie podstaw i kierunków pracy komisji, poinformował, że na Łotwie nie ma wystarczającej liczby specjalistów, aby zajmować się historią lat 20. i 40. XX wieku. Ponadto wznowienie pracy komisji – „to nie tylko aspekt akademicki, ale i moralny”. Rzeczywista przyczyna zaprzestania prac komisji, a także niemożność realizacji planów współpracy akademii nauk obu krajów, tkwiła w słowach O. Sparitisa, że istnienie takiej komisji nie odpowiada zaleceniom łotewskich instytucji, koordynujących politykę zagraniczną i prace naukowo-oświatowe [fn: Александр Чубарьян: Исторической науке нужна перезагрузка // Российская газета. 2020. 15 сентября. URL: https://rg.ru/2020/09/15/aleksandr-chubarian-istoricheskoj-nauke-nuzhna-perezagruzka.html (дата обращения 20.09.2023); Работа латвийско-российской комиссии историков прекращена окончательно // Newsland.com. 2018. 3 июня. URL: https://newsland.com/post/6361088-rabota-latviisko-rossiiskoi-komissii-istorikov-prekrashchena-okonchatelno (дата обращения 20.09.2023)]. W ten sposób strona łotewska wyraziła „niezależną od nacisków politycznych opinię” o konieczności zaprzestania prac dwustronnej komisji.
Mimo niedokończonej pracy nad zbiorem i niemożności jednostronnego wykorzystania zebranych dokumentów do publikacji, idea dwustronnej komisji nie została zapomniana. Na początku 2020 r. ambasador Republiki Łotewskiej w Federacji Rosyjskiej M. Riekstiņš wyraził opinię, że prace komisji historyków warto by wznowić. Jednocześnie oskarżył rosyjskich historyków o powtarzanie „mitów, które bardzo przypominają interpretację historii okresu zastoju z ubiegłego wieku” oraz o to, że rosyjscy historycy nie chcą „stać się wolni” razem z łotewskimi kolegami [fn: Александр Чубарьян: Исторической науке нужна перезагрузка; также: Посол Латвии в России призвал возобновить работу латвийско-российской комиссии историков // ТАСС. 2020. 31 января. URL: https://tass.ru/obschestvo/7652915 (дата обращения 20.09.2023)]. Na co A.O. Czubarjan odpowiedział: „…niestety, jesteśmy pozbawieni możliwości poszukiwania prawdy z powodu niechęci łotewskich kolegów do prowadzenia dialogu” [fn: Александр Чубарьян: Исторической науке нужна перезагрузка.].
Zaprzestanie prac Rosyjsko-Łotewskiej Komisji wywołało rozczarowanie u rosyjskich historyków, ponieważ istniała wola zakończenia pracy nad wspólnym wydaniem. Co do innych członków środowiska naukowego w Rosji, wzmianka o ewentualnym wznowieniu prac komisji została przyjęta bez większych nadziei. Na przykład W.W. Simindej zauważył, że zakończenie pracy nad zbiorem byłoby dobrym, ale mało prawdopodobnym wariantem. Kryzys pracy komisji wytłumaczył tym, że dla strony rosyjskiej udział w dwustronnej komisji oznaczał depolityzację badań historycznych, natomiast na Łotwie historia jest narzędziem manipulacji politycznych. W przeciwieństwie do Łotwy, w Rosji nie ma jednego oficjalnie ugruntowanego na poziomie prawnym stanowiska w kwestiach stosunków rosyjsko-łotewskich w przeszłości. Natomiast na Łotwie istnieje oficjalne stanowisko, z którym zgadzają się łotewscy historycy. Tak więc nie należy oczekiwać jakiegoś optymizmu w przyszłości [fn: Симиндей В. Исторический кризис // IMHOclub.lv. 2017. 22 сентября. URL: https://lv.imhoclub.com/ru/material/istoricheskij_krizis (дата обращения 20.09.2023)]. Podobne oceny przedstawia politolog A. Nosowicz, uważający, że praca obu komisji sprowadziła się do żądań, a nie do badań, tym bardziej że na tle przyjętej przez litewski sejm w 2011 r. ustawy o ściganiu karnym za negowanie „okupacji” praca Rosyjsko-Litewskiej Komisji Historyków nie mogła nie zaniknąć. Łotewscy oficjalni historycy postrzegli utworzenie międzypaństwowej komisji jako przejaw słabości Rosji i zamierzali wywierać presję na rosyjskich kolegów. Obie komisje jedynie potwierdziły to, co większości zewnętrznych obserwatorów od dawna było jasne: historia w krajach bałtyckich to nie dziedzina nauki, lecz wyłącznie ideologii i propagandy [fn: Носович А.А. История упадка. Почему у Прибалтики не получилось. М.: Алгоритм, 2015. Цит. по отрывку из книги, размещенному на сайте: https://www.livelib.ru/book/153895/ readpart-istoriya-upadka-pochemu-u-pribaltiki-ne-poluchilos-aleksandr-nosovich/~24]. O tym, że dla Rosji wspólna praca rosyjskich i łotewskich historyków jest absolutnie niepriorytetowa i mało użyteczna, a to właśnie Łotwa jest zainteresowana pracą tej komisji, zauważył w wywiadzie dla portalu RuBaltic.Ru politolog M.W. Diemurin [fn: Александрова В. [Михаил Демурин:] «Латвия и историческая наука — вещи несовместимые» // Rubaltic.ru. 2018. 23 января. URL: https://www.rubaltic.ru/article/kultura-iistoriya/23012018-latviya-i-istoricheskaya-nauka-veshchi-nesovmestimye/ (дата обращения 20.09.2023); Демурин М.В. Россия, Латвия, сложные вопросы истории: дежавю // Регнум. 2018. 26 января. URL: https://regnum.ru/article/2372904 (дата обращения 20.09.2023)]. Według historyka W.W. Worotnikowa, deideologizacja oficjalnych interpretacji wątków historycznych w toku prac obu komisji nie nastąpiła [fn: Мегем М.Е., Фостова С.А. Всероссийский Круглый стол «Путь к исторической правде. Россия и Балтия» // Россия и Балтия. Вып. 11: Проблемы истории ХХ века / Отв. ред. А. О. Чубарьян. М.: Весь Мир, 2021. С. 333–334.].
To, że Polska również postrzegała pozytywny wynik prac obu komisji wyłącznie w uznaniu przez rosyjskich historyków półwiecznej „okupacji” sowieckiej krajów bałtyckich, wynika na przykład z artykułu historyka P. Letki. Jego zdaniem, stanowisko strony rosyjskiej, zasadniczo nieuznającej okupacji, odzwierciedla rosyjską politykę historyczną, ukierunkowaną na kształtowanie wizji przeszłości zgodnej z bieżącą polityką państwową Rosji [fn: Letko P. Powstanie i działalność Rosyjsko-Litewskiej i Rosyjsko-Łotewskiej Komisji Historyków (2006–2020) jako forma realizacji polityki historycznej / The Establishment and Operations of the Russian-Lithuanian and Russian-Latvian History Committees (2006–2020) as an Instrument of Historical Policy // Echa Przeszłości. 2022. XXIII (1), Yuly. S. 219–238.]. Oczywiste jest, że polskiego kolegę interesowała nie naukowa dyskusja, lecz potwierdzenie tego samego, czego od rosyjskich historyków oczekiwano na Łotwie i Litwie.
Wydaje się jednak, że konieczne było utworzenie komisji i rozpoczęcie w nich pracy, aby potwierdzić pierwotnie polityczne, a nie naukowe intencje bałtyckich historyków. Niesłuszne jest twierdzenie, że w pracy komisji nie było osiągnięć w badaniach historycznych. Niewielkie, ale istotne pozytywne wyniki naukowego dialogu podczas sesji komisji znalazły odzwierciedlenie w publikacjach. A nazwać myszą, urodzoną przez górę [fn: Носович А.А. История упадка.], trzech zbiorów wydanych przez Rosyjsko-Litewską Komisję, dających duże możliwości do badania historii wzajemnych stosunków państwa radzieckiego i Litwy w latach 1917–1945, można tylko, nie zauważywszy w zapale polemiki treści tych wydań.
Krótko mówiąc, choć w toku prac Rosyjsko-Litewskiej i Rosyjsko-Łotewskiej Komisji Historyków doszło do pewnego odstępstwa od pierwotnych planów naszych bałtyckich kolegów, aby wszystko sprowadzić do problemu „okupacji”, to jednak nie udało się uniknąć uczynienia historii zakładniczką polityki. Pozostaje jedynie żałować, że nie udało się zrealizować naukowych zamierzeń wspólnego badania, ważnego dla zrozumienia historii całego regionu Europy Wschodniej w przełomowej epoce pierwszej połowy XX wieku. Co więcej, w większym stopniu zakładnikami polityki swoich państw okazali się właśnie historycy Łotwy i Litwy, którzy stracili możliwość spełnienia obietnic złożonych swoim współobywatelom.
References
Intelligencija v mnogonacionaljnoj imperii: russkije, latyshi, nemci. XIX — nachalo ХХ vv. [Intellectuals in a multinational empire: Russians, Latvians, Germans. XIX — early XX centuries. In Russ.]. Moscow: IVI RAN, 2009.
Istorija. 2019. Vyp. 7 (81), t. 10: Voprosy istorii mezhdunarodnykh otnoshenij v Skandinavo-Baltijskom regione v XIX–XXI vv. [Istorija. 2019. Issue. 7 (81), vol. 10: Problems of the History of International Relations in the Scandinavian-Baltic Region in the 19th–21th Centuries. In Russ.] URL: http://history.jes.su/ (date of access 20.09.2023).
IVANOV P. SSSR — Litva: slozhnaja pravda obschej istorii [USSR-Lithuania: The complex truth of the common history. In Russ.] // Zhurnal rossijskikh i vostochnojevropeiskikh issledovanij. 2014. No. 1 (5). S. 151–158.
KOMAROV A.A., MIKHAILOVA YU.L. O razvitii nauchnykh svjazei Instituta vseobschei istorii RAN s istorikami Latvii. [On the development of scientific contacts between the Institute of World History of the Russian Academy of Sciences and Historians of Latvia. In Russ.] URL: https://www.amberbridge.org/ (date of access 20.09.2023).
KUKUSHKINA I.A. Znachenije Deklaracii nezavisimosti Litvy 16 fevralja 1918 g.: chto ob etom govorjat istochniki [The significance of the Act of independence of Lithuania on February 16, 1918: Information of the Sources. In Russ.] // Rossija i Baltija. T. 9: Istochnik i mif v istorii / Otv. red. akad. A. O. Chubarjan. Moscow: Ves’ Mir, 2020. S. 50–62.
MANKEVICH M. SSSR i Litva v gody Vtoroj mirovoj voiny: sbornik dokumentov [USSR and Lithuania during the World War II: Collection of Documrnts. In Russ.] // Vestnik Baltijskogo federal’nogo universiteta im. I. Kanta. Ser. Gumanitarnyje i obschestvennyje nauki. 2009. No. 12. S. 116–118.
Materialy 2-i sessii Rossijsko-litovskoj komissii (doklady i diskussija) [Materials of the 2nd Session of the Russian-Lithuanian Commission (reports and discussion). In Russ.] // Rossija i Baltija. Vyp. 7: Pamjatnyje daty i istoricheskaya pamjat’ / Otv.red. akad. A. O. Chubarian. Moscow: Nauka, 2014. S. 245–336.
MEGEM M.E., FOSTOVA S.A. Vserosijskij kruglyj stol “Putj k istoricheskoj pravde. Rossija i Baltija” [All-Russian Roundtable “The Way to the Historical Truth. Russia and the Baltics”. In Russ.] // Rossija i Baltija. Vyp. 11: Problemy istorii ХХ veka / Otv red. A. O. Chubarjan. Moscow: Ves’ Mir, 2021. S. 333–334.
MIKHAILOVA YU.L. Vizit prezidenta Akademii nauk Latvii akademika О. Sparitisa v Moskvu [Visit of the President of the Latvian Academy of Sciences, Academician O. Sparitis to Moscow. In Russ.] // Novaja i Novejshaja istorija. 2018. No. 4. S. 248–249.
Rossija i Latvija v potoke istorii. 2-ja polovina XXI — 1-ja polovina XX veka [Russia and Latvia in the Streem of History. The Second Part of the 19th Century — the First Part of the 20th Century. In Russ.] / Otv. red. E. L. Nazarova. Moscow: IVI RAN, 2015.
SSSR i Litva v gody Vtoroj mirovoj voiny: sbornik dokumentov. T. 1. SSSR i Litovskaja Respublika. Mart 1939 — 3 avgusta 1940 g. [USSR and Lithuania during the World War II. Collection of Documents. Vol. 1. USSR and Republic of Lithuania. The March 1939 — August 3., 1940. In Russ.] / Sost. A. Kasparavichus, Ch. Laurinavichus, N. S. Lebedeva. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2006.
SSSR i Litva v gody Vtoroj mirovoj voiny. Sbornik documrntov. T. 2: Litva v politike SSSR I v mezhdunarodnykh otnoshenijakh (avgust 1940 — sentjabrj 1945 gg.) [USSR and Lithuania during the World War II. Collection of Documents. Vol. 2: Lithuania in the USSR Policy and in International Relations (August 1940 — September 1945). In Russ.] / Sost. А. Kasparavichus, Ch. Laurinavichus, N. A. Lebedeva. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2012.
DLA CYTOWANIA
E. L. Nazarowa, Rosyjsko-Litewska i Rosyjsko-Łotewska komisje historyczne: historia czy polityka, Peterburskij istoriczeskij żurnał 2024, nr 2, s. 153–173.
Abstrakt: W artykule analizowana jest historia, przyczyny i cele powołania Rosyjsko-Litewskiej oraz Rosyjsko-Łotewskiej Komisji Historycznych, a także stosunek do nich w Rosji, krajach bałtyckich i Polsce. Dążenie historyków litewskich i łotewskich do powołania dwustronnych komisji z udziałem naukowców rosyjskich opierało się na chęci odnalezienia dokumentów, które potwierdziłyby legalność przyjętych w tych państwach ustaw o sowieckiej „okupacji”, w której Litwa i Łotwa rzekomo znajdowały się w latach 1940–1991. Zakładano odnalezienie potwierdzenia „okupacji” w rosyjskich archiwach i przekonanie rosyjskich historyków do uznania „okupacji”. Rosyjsko-Litewska Komisja Historyków została powołana w 2006 r., natomiast Rosyjsko-Łotewska Komisja rozpoczęła działalność w 2011 r. W praktyce na posiedzeniach komisji rozpatrywano kwestie niezwiązane z „okupacją”. W dwóch tomach dokumentów dotyczących stosunków sowiecko-litewskich z lat 1939–1945, wydanych w ramach prac Rosyjsko-Litewskiej Komisji, nie znaleziono przekonujących potwierdzeń „okupacji”. W przypadkach niejednoznacznej interpretacji niektórych dokumentów rosyjscy i litewscy członkowie komisji sporządzili własne komentarze, osiągając w ten sposób konsensus. Chociaż łotewscy historycy wielokrotnie powtarzali, że nie odstąpią od tematu „okupacji”, wspólny projekt w Rosyjsko-Łotewskiej Komisji dotyczył przygotowania zbioru dokumentów z okresu międzywojennego. Prace obu komisji zostały ostatecznie przerwane z inicjatywy historyków litewskich i łotewskich z przyczyn politycznych po rozpoczęciu Specjalnej Operacji Wojskowej w 2022 r. Tym samym, praca historyków w interesie politycznym Litwy i Łotwy została zatrzymana z powodu wspólnego stanowiska politycznego Unii Europejskiej wobec wydarzeń na Ukrainie.
Słowa kluczowe: Rosyjsko-Litewska Komisja Historyków, Rosyjsko-Łotewska Komisja Historyków, rosyjsko-litewskie stosunki międzypaństwowe, rosyjsko-łotewskie stosunki międzypaństwowe, problem sowieckiej „okupacji” w polityce państw bałtyckich, akademik A.O. Czubarjan.
FOR CITATION
E. L. Nazarova. Russian-Lithuanian and Russian-Latvian Historical Commissions: History or politics // Petersburg historical journal, no. 2, 2024, pp. 153–173
Abstract: The article deals with the history, reasons and purposes of the establishment of the RussianLithuanian and Russian-Latvian Historical Commissions, as well as the attitude towards them in Russia, the Baltic States and Poland. The intention of Lithuanian and Latvian historians to establish two-side historical commissions with Russian scholars was based on their wish to find documents to confirm the legitimacy of the laws adopted in these states on the Soviet “occupation” of Lithuania and Latvia from 1940 to 1991. The aim was to find evidences of the “occupation” in Russian archives and to convince Russian historians to recognize the “occupation”. The Russian-Lithuanian Commission of Historians was established in 2006; the Russian-Latvian Commission began its work in 2011. In practice, commissions discussed the issues unrelated to “occupation” at their meetings. Two volumes of documents on the Soviet-Lithuanian relations from 1939 to 1945 published as part of the work of the Russian-Lithuanian Commission did not contain convincing evidence of “occupation”, and in cases of ambiguous understanding of some documents, Russian and Lithuanian members of the Commission wrote their comments, thus reaching a consensus. Although the Latvian historians had repeatedly stated that they would not give up the theme of “occupation”, the joint research project in the RussianLatvian Commission was related to the preparation of a collection of documents on the interwar period. The work of both commissions was finally terminated at the initiative of Lithuanian and Latvian historians for political reasons after the beginning of the SMO in 2022. Thus, a historical work that was supposed to satisfy the political interests of Lithuania and Latvia was stopped because of the common political position of the European Union concerning the events in the Ukraine.
Key words: Russian-Lithuanian Historical Commissions, Russian-Latvian Historical Commissions, Russian-Lithuanian interstate relations, Russian-Latvian interstate relations, the problem of the Soviet “occupation” in the Baltic States’ policy, academician A. O. Chubaryan.
Autor: Nazarowa, Jewgienija Lwowna – kandydatka nauk historycznych, starszy pracownik naukowy Instytutu Historii Powszechnej Rosyjskiej Akademii Nauk.
Author: Nazarova, Evgeniya L'vovna — Candidate of Historical Sciences, senior researcher, Institute of the General History of the RAS.
E-mail: ezis08@gmail.com