УДК 94(47).073.3
DOI: 10.51255/2311-603X_2023_1_60
S.W. Andrijainen
„Zmienne losy nużącej wojny”: udział rosyjskiej Gwardii Imperium Rosyjskiego w tłumieniu Powstania Listopadowego 1830–1831
Wojna rosyjsko-polska z lat 1830–1831 była jednym z najważniejszych konfliktów zbrojnych, w których Imperium Rosyjskie brało udział w XIX wieku. [fn: Смит Ф.И. История Польского восстания и войны 1830 и 1831 годов: в 3 т. СПб., 1863–1864; Пузыревский А.К. Польско-русская война 1831 г.: в 2 т. СПб., 1890; Tokarz W. Wojna polsko-rosyjska, 1830 i 1831. Warszawa: Wojskowy instytut naukowo wydawniczy, 1930; Leszczyński M. Ostrołęka 1831. Warszawa: Bellona, 2011.] 
Celem niniejszego artykułu jest zbadanie znaczenia wojny rosyjsko-polskiej 1830 roku dla rozwoju rosyjskiej Gwardii Imperium Rosyjskiego oraz udzielenie odpowiedzi na następujące pytania: jaka była specyfika użycia bojowego jednostek Korpusu Gwardii podczas wojny? Jak znaczącą rolę odegrały jednostki Gwardii w tłumieniu powstania polskiego? Jakie były konsekwencje wojny rosyjsko-polskiej dla rozwoju Gwardii Imperium Rosyjskiego? Na czym polegały różnice między działaniami bojowymi Gwardii w wojnie polskiej 1830–1831 a wojną rosyjsko-turecką 1828–1829?
Na początku 1830 roku Gwardia Imperium Rosyjskiego stanowiła imponującą siłę, podzieloną na dwie części.
W Petersburgu i jego okolicach stacjonował Korpus Gwardii: 1. i 2. gwardyjskie dywizje piechoty – osiem pułków piechoty gwardyjskiej, dwie brygady artylerii gwardyjskiej, Lejb-Gwardyjski Batalion Saperski i Lejb-Gwardyjski Fiński Batalion Strzelców. Kawalerię reprezentowały 1. Dywizja Kirasjerów – cztery pułki ciężkiej kawalerii i gwardyjska brygada artylerii konnej (przy czym Lejb-Kirasjerski Pułk Jej Wysokości był włączony do dywizji, lecz nie wchodził w skład Gwardii) oraz Lekka Gwardyjska Dywizja Kawalerii – pięć pułków lekkiej kawalerii gwardyjskiej, a także Lejb-Gwardyjski Szwadron Konnych Pionierów. Liczebność Gwardii w Petersburgu według danych z grudnia 1825 roku wynosiła według spisu do 28 tys. bagnetów i 8 tys. szabel (z uwzględnieniem Batalionu Garnizonowego) [fn: Габаев Г.С. Гвардия в декабрьские дни 1825 года // Пресняков А.Е. 14 декабря 1825 года: с приложением военно-исторической справки Г.С. Габаева «Гвардия в декабрьские дни 1825 года». М.–Л.: Государственное изд-во, 1926. С. 173.].
W Warszawie, przy carewiczu Konstantym Pawłowiczu, znajdował się Oddział Warszawski rosyjskiej Gwardii w składzie dwóch pułków piechoty gwardyjskiej, trzech gwardyjskich pułków kawalerii i dwóch kompanii artylerii gwardyjskiej. W Oddziale Warszawskim w listopadzie 1830 roku służyło do 7 tys. rosyjskich gwardzistów [fn: Пузыревский А.К. Польско-русская война 1831 г. С. 33.]. Oddział Warszawski Gwardii wyróżniał się zmniejszonymi etatami – w pułkach piechoty były tylko po dwa bataliony, a nie trzy, jak w Petersburgu. Mniejsze były również etaty kawalerii. Pułki kawalerii „warszawskiej” Gwardii składały się z czterech, a nie z siedmiu szwadronów.
Charakterystyczną cechą Oddziału Warszawskiego był system jego uzupełniania. Początkowo rosyjskie pułki gwardyjskie dla Warszawy tworzono na bazie oddzielnych batalionów i szwadronów Gwardii, ale dodatkowo uzupełniano je także rodowitymi mieszkańcami zachodnich guberni Imperium Rosyjskiego. Takich mieszkańców selekcjonowano w innych jednostkach Gwardii i przenoszono do nowo tworzonych w Królestwie Polskim pułków rosyjskich. Na przykład, podstawą Lejb-Gwardyjskiego Pułku Wołyńskiego stał się batalion Lejb-Gwardyjskiego Pułku Fińskiego, ale do nowej jednostki przeniesiono także kilkudziesięciu niższych rangą żołnierzy z Lejb-Gwardyjskiego Pułku Grenadierów – pochodzących z Kresów Zachodnich [fn: Хроника Российской императорской армии. СПб., 1852. Ч. 1. С. 129; Материалы по истории лейб-гвардии Гренадерского полка. 1815–1825 гг. // РГВИА. Ф. 2575. Оп. 1. Д. 670. Л. 216.].
W porównaniu z wojną rosyjsko-turecką 1828–1829, powstanie polskie rozpoczęło się dla Gwardii w dramatycznych okolicznościach. Wojna rosyjsko-turecka rozpoczęła się dla Gwardii reskryptem cesarza Mikołaja I z 22 lutego 1828 roku o przejściu Gwardii na stan wojenny. W kwietniu 1828 roku Gwardia wyruszyła w marsz. Od ogłoszenia wojny do początku udziału w niej gwardzistów minęły miesiące [fn: Гулевич С.А. История Лейб-гвардии Финляндскаго полка, 1806–1906 гг. СПб., 1906. Ч. 2: 1825–1855 гг. С. 44.].
W listopadzie 1830 roku gwardziści Oddziału Warszawskiego natychmiast znaleźli się w centrum wydarzeń. W nocy z 17 na 18 listopada 1830 roku w Warszawie wybuchło powstanie przeciwko władzy rosyjskiej. Grupa spiskowców próbowała zabić wielkiego księcia Konstantego, lecz carewiczowi udało się uciec. Następnie część spiskowców udała się na szturm koszar rosyjskiej kawalerii gwardyjskiej, które znajdowały się w pobliżu rezydencji wielkiego księcia (Belwederu). Pododdziały rosyjskiej Gwardii wykazały wysoki poziom wyszkolenia bojowego – po alarmie, po odpartym ataku wszystkie trzy pułki kawalerii rosyjskiej szybko sformowały się i wyruszyły do pałacu, by chronić Konstantego Pawłowicza [fn: Смит Ф. История Польского восстания и войны 1830 и 1831 годов. Т. 1. С. 139–140.]. Konstanty rozkazał swoim wojskom wycofać się poza miasto. Rankiem do tych jednostek dołączyły rosyjskie gwardyjskie pułki piechoty. Nagły atak spowodował znaczące straty wśród tych wojsk, w szczególności do niewoli wzięto obu ich dowódców [fn: Маркграфский А.Н. История лейб-гвардии Литовского полка. Варшава, 1887. С. 233; Луганин А.И. Опыт истории лейб-гвардии Волынского полка. Т. 1. Варшава, 1884. С. 158–159.].
Nie można również pominąć pojedynczych przypadków przejścia na stronę powstańców rosyjskich gwardzistów – etnicznych Polaków i rodowitych mieszkańców Kresów Zachodnich [fn: Крестовский В. История лейб-гвардии Уланского Его Величества полка. СПб., 1876. С. 182; Военно-судное дело о рядовом бывшего лейб-гвардии Подольского кирасирского полка Иване Бортнике, сужденном за побег, утрату казенных вещей и участии в действиях польских мятежников // РГВИА. Ф. 801. Оп. 76. Ч. 23. Д. 29.].
Wielki książę Konstanty podjął decyzję o wycofaniu się z granic Królestwa Polskiego; nie podjął próby stłumienia wystąpienia w Warszawie siłami rosyjskiego oddziału gwardii. Marsz do Rosji rozpoczął się 21 listopada i zakończył 2 grudnia 1830 roku.
Gwardziści Petersburga dowiedzieli się o powstaniu polskim w następujących okolicznościach. 24 listopada 1830 roku cesarz po zwyczajnej paradzie wart wezwał do siebie wszystkich oficerów Korpusu Gwardii i poinformował ich o powstaniu. Następnie cesarz ogłosił, że Gwardia wyrusza w marsz na Polskę. Według relacji pamiętnikarza, który słyszał tę mowę, wywołała ona entuzjazm wśród oficerów [fn: Бахметев Н.И. Записки и дневник // Российский архив. Вып. XII. М., 2003. С. 261.].
Dla cesarza Mikołaja I ta scena była ważna, oznaczała ona kolejny krok do przywrócenia serdecznej zgody między oficerami Gwardii a cesarzem po wydarzeniach z 14 grudnia 1825 roku.
W styczniu 1831 roku Korpus Gwardii wyruszył z Petersburga w marsz. Korpusem dowodził wielki książę Michał Nikołajewicz, lecz pomagali mu doświadczeni generałowie gwardii. W szczególności całą piechotą gwardyjską dowodził słynący ze służby w Lejb-Gwardyjskim Pułku Jegierskim generał-porucznik K.I. Bistrom.
Korpus Gwardii wyruszył w marsz. Gwardyjskie pułki piechoty wyruszyły w składzie dwóch batalionów piechoty, trzeci batalion pozostał w Petersburgu jako rezerwowy – była to standardowa praktyka, wprowadzona w armii rosyjskiej jeszcze w okresie wojen napoleońskich. Tak samo kawaleria gwardyjska wyruszyła w marsz tylko z czterema działającymi szwadronami z sześciu. Jedynie Lejb-Gwardyjski Pułk Kozacki wyruszył w marsz w składzie siedmiu szwadronów [fn: Хронологический указатель военных действий русской армии и флота. Т. III. 1826–1854 гг. СПб., 1911. Т. 3. С. 109.].
Dla porównania, gdy Gwardia wyruszyła w kwietniu 1828 roku na wojnę rosyjsko-turecką, 1. Dywizja Kirasjerów pozostała w Petersburgu i nie brała udziału w działaniach bojowych. Również w tej wojnie nie uczestniczył Oddział Warszawski Gwardii. Ogólnie Korpus Gwardii, który wyruszył w marsz, liczył wiosną 1831 roku 18 batalionów piechoty, 40 szwadronów kawalerii, 72 działa, 24 363 bagnety [fn: Пузыревский А.К. Польско-русская война 1831 г. С. 18.].
Na początku wojny polskiej Gwardii przypadła również jej tradycyjna dla armii rosyjskiej rola – rezerwy kadrowej. W listopadzie 1830 roku rosyjskie dowództwo miało wątpliwości co do politycznej lojalności jednostek Korpusu Litewskiego, a w szczególności Litewskiej Brygady Grenadierów, ponieważ oficerami w nich służyli pochodzący z zachodnich ziem imperium – Polacy, a także Białorusini. W celu zwiększenia zdolności bojowych Litewskiej Brygady Grenadierów rozkazano przenieść do niej rosyjskich oficerów gwardii. W tym celu każdy z ośmiu pułków piechoty gwardyjskiej, zakwaterowanych w Petersburgu, oddelegował do Litewskiej Brygady Grenadierów po trzech oficerów [fn: Степанов П.А. Двадцать пять лет в лейб-гвардии Егерском полку (из записок старого егеря). СПб., 1878. С. 183.]. Taki „zastrzyk” przyniósł litewskim grenadierom korzyści – przez całą kampanię jednostki Litewskiej Brygady Grenadierów walczyły skutecznie i odważnie.
Naczelnym dowódcą armii rosyjskiej w Polsce był feldmarszałek I.I. Dybicz. Wiosną 1831 roku cieszył się on zaufaniem cesarza Mikołaja, jednak nie miał możliwości samodzielnego dowodzenia Gwardią. Początkowo cesarz zakładał, że Gwardia zostanie użyta jako rezerwa i nie wyruszy do boju. Ponadto, gdy w marcu 1831 roku Gwardia przybyła na teatr działań wojennych, miała otrzymać pełny odpoczynek po trudnym zimowym marszu z Petersburga do Polski. Te względy spowodowały, że Korpus Gwardii pozostał oddzielony od głównego zgrupowania armii rosyjskiej i w marcu – kwietniu 1831 roku znajdował się między Bugiem a Narwią (województwo augustowskie) [fn: Отзывы и мнения военно-начальников о польской войне 1831 г. СПб., 1867. С. 255.].
Podczas gdy Korpus Gwardii maszerował przez Inflanty, z jednostek Gwardii feldmarszałek Dybicz mógł wykorzystać jedynie osłabione pułki dawnego Oddziału Warszawskiego. W bitwie pod Grochowem 13 lutego 1831 roku piechota i kawaleria gwardyjska Oddziału Warszawskiego pozostały w rezerwie, a szansę na wyróżnienie się otrzymał jedynie Lejb-Gwardyjski Pułk Ułanów Jego Wysokości. Ułani gwardii byli częścią tego oddziału kawalerii rosyjskiej, który zaatakował wycofujących się Polaków i zdołał przerwać linie bojowe polskiej piechoty [fn: Пузыревский А.К. Польско-русская война 1831 г. С. 78–79.].
W marcu 1831 roku dowództwu polskiemu udało się przejąć inicjatywę. Podczas gdy główne siły armii rosyjskiej pod dowództwem Dybicza przygotowywały się do przeprawy na lewy brzeg Wisły w celu marszu na Warszawę, Polakom udało się zadać decydującą klęskę 6. korpusowi rosyjskiemu w bitwie pod Dębem Wielkim. W rezultacie Dybicz był zmuszony zrezygnować z przeprawy. Zachęceni sukcesem, Polacy w kwietniu wyznaczyli sobie kolejny cel – rosyjski Korpus Gwardii. Polacy zamierzali zadać klęskę elitarnym wojskom rosyjskiego cara i poprzez województwo augustowskie nawiązać bezpośredni kontakt z powstańcami działającymi na Litwie.
Polskiemu dowódcy, generałowi J. Skrzyneckiemu, udało się niezauważenie dla Dybicza skoncentrować do 46 tys. ludzi, z którymi 1 maja 1831 roku ruszył do ofensywy przeciwko 27-tysięcznemu Korpusowi Gwardii. Plan ten się nie powiódł. W okresie od 4 do 9 maja 1831 roku rosyjski Korpus Gwardii wykonał udany manewr, wycofał się w kierunku Białegostoku i uniknął niebezpieczeństwa rozgromienia w oderwaniu od głównych sił armii rosyjskiej.
Do sukcesu rosyjskiej obrony przyczyniły się błędy dowództwa polskiego. Z 46 tys. ludzi Skrzynecki rozproszył część sił na flankach i zaatakował Gwardię jedynie siłami 30 tys. ludzi po trudnych leśnych drogach [fn: Смит Ф. История Польского восстания и войны 1830 и 1831 годов. Т. 2. С. 267.]. W zalesionym terenie Skrzynecki mógł użyć przeciwko Gwardii tylko części swoich sił. Ponadto polski dowódca wykazywał niezdecydowanie w przeprowadzaniu ataków i tracił sprzyjające okazje do rozgromienia Gwardii – 7–8 maja 1831 roku polska dywizja generała A. Giełguda obeszła prawą flankę rosyjskiej Gwardii i faktycznie wyszła jej na tyły, jednak polski naczelny dowódca zwlekał z przejściem do decydującego ataku.
Nie można nie wspomnieć również o skutecznych i efektywnych działaniach bojowych rosyjskiej Gwardii. Wyjątkowo umiejętnie prowadziła działania bojowe ariergarda rosyjskiej Gwardii pod ogólnym dowództwem generała-porucznika K.I. Bistroma. Główną siłę bojową ariergardy stanowiła 4. Brygada Piechoty Gwardii – Lejb-Gwardyjski Pułk Jegierski i Fiński, Lejb-Gwardyjski Fiński Batalion Strzelców [fn: Jalonen J. On Behalf of the Emperor, on Behalf of the Fatherland: Finnish Officers and Soldiers of the Russian Imperial Life-Guard on the Battlefields of Poland, 1831. Leiden, 2015. P. 143.]. Tym jednostkom skutecznie pomagały pułki lekkiej kawalerii gwardyjskiej, artyleria i gwardyjscy saperzy. W okresie od 4 do 9 maja 1831 roku gwardziści Bistroma przeszli z walkami 120 wiorst, przy czym 4, 5, 8 i 9 maja prowadzili intensywne walki, odrzucając nacierającą polską piechotę i kawalerię. Tak, 8 maja Polakom udało się dopaść rosyjski Lejb-Gwardyjski Pułk Jegierski pod wsią Rudki. Jednak trzy gwardyjskie bataliony piechoty przy wsparciu czterech szwadronów gwardyjskich dragonów i ułanów przez 6 godzin skutecznie odpierały ataki sześciu polskich batalionów, a następnie się wycofały [fn: Смит Ф. История Польского восстания и войны 1830 и 1831 годов. Т. 2. С. 288.].
Do 10 maja stało się jasne, że Korpusowi Gwardii udało się umknąć na prawy brzeg Narwi i wycofać do Białegostoku. Z powodzeniem oderwała się od nieprzyjaciela również ariergarda generała Bistroma. Moment na pokonanie Gwardii został przez Polaków stracony [fn: Пузыревский А.К. Польско-русская война 1831 г. С. 210.]. Straty Gwardii podczas odwrotu wyniosły 38 oficerów i 689 niższych rangą żołnierzy [fn: Tokarz W. Wojna polsko-rosyjska, 1830 i 1831. P. 359.]. Z tego około 500 osób stracił Lejb-Gwardyjski Pułk Jegierski [fn: История лейб-гвардии Егерского полка за сто лет. СПб., 1896. С. 249.]. Jednak do tych strat należy dodać zdobyty przez Polaków rosyjski szpital w Łomży – znajdowało się w nim do 800 rannych i chorych żołnierzy Korpusu Gwardii [fn: Смит Ф. История Польского восстания и войны 1830 и 1831 годов. Т. 2. С. 289.]. Polscy historycy uznają wysokie walory bojowe rosyjskiej Gwardii. Historyk Michał Leszczyński szczególnie podkreśla skuteczne dowodzenie rosyjskimi ariergardami, Polacy wysoko oceniają także strzelanie Lejb-Gwardyjskiego Fińskiego Batalionu Strzelców [fn: Leszczynski M. Ostroleka 1831. P. 163.].
Tymczasem na armię polską nadciągało nowe zagrożenie – na jej flance pojawiła się główna armia rosyjska feldmarszałka Dybicza. Wieczorem 5 maja 1831 roku feldmarszałek Dybicz, przebywając w kwaterze głównej, otrzymał wiadomość, że awangarda Gwardii pod dowództwem K.I. Bistroma została zmuszona do odwrotu. Po tym, jak okazało się, że nie jest to dywersja, lecz duża ofensywa Polaków, feldmarszałek wyruszył z głównymi siłami armii rosyjskiej na pomoc Korpusowi Gwardii. Wojska maszerowały forsownym tempem najkrótszą trasą. Później Dybicz był krytykowany za tę decyzję i rezygnację z próby wyjścia na tyły głównych sił polskich. Jednak tutaj zadziałały względy polityczne – rosyjska Gwardia była elitarną formacją, a ciężkie straty lub klęska tych wojsk mogły wywołać gniew cesarza i wywrzeć niekorzystne wrażenie na Europie [fn: Отзывы и мнения военно-начальников о польской войне 1831 г. СПб., 1867. С. 135.].
12 maja 1831 roku jednostki głównej armii nawiązały trwałe połączenie z Korpusem Gwardii, a Dybicz rozpoczął energiczny pościg za wycofującymi się Polakami, nie obawiając się już o los Gwardii.
14 maja 1831 roku Dybicz dogonił armię polską pod Ostrołęką i w krwawej bitwie zadał jej całkowitą klęskę. W tej bitwie główny ciężar walki poniosły na sobie jednostki 3. Dywizji Grenadierów, a większość Gwardii stała w rezerwie i aktywnie w bitwie nie uczestniczyła. Wyjątkiem była Lekka Gwardyjska Dywizja Kawalerii – trzy pułki tej dywizji pod dowództwem generała-porucznika G.I. Nostitza brały udział w bitwie. Pomogły one rosyjskim grenadierom wyprzeć przeciwnika z Ostrołęki, a następnie wytrzymać pod zaciekłymi kontratakami wojsk polskich.
Po bitwie pod Ostrołęką Korpus Gwardii wszedł w skład głównej armii rosyjskiej. Jednocześnie do korpusu został przyłączony dawny Warszawski Oddział Gwardii Rosyjskiej. Spowodowało to znaczące przekształcenia organizacyjne w składzie rosyjskiej Gwardii, które zostały przeprowadzone w sierpniu i październiku 1831 roku.
Do Korpusu Gwardii włączono dwa pułki kawalerii gwardyjskiej z Oddziału Warszawskiego – Grodzieński Pułk Huzarów i Ułański Jego Wysokości. Trzeci pułk gwardyjski z Oddziału Warszawskiego – Lejb-Gwardyjski Pułk Kirasjerów Podolskich, został rozformowany 22 sierpnia 1831 roku, a jego personel został przyłączony do Lejb-Gwardyjskiego Kirasjerskiego Pułku Jego Wysokości. Dla wygody dowodzenia dotychczasowa Lekka Gwardyjska Dywizja Kawalerii tego samego dnia, 22 sierpnia 1831 roku, została podzielona na dwie – 1. i 2. Lekkiej Gwardyjskiej Dywizji Kawalerii.
Nieco później, w październiku 1831 roku, Lejb-Gwardyjskie Pułki Litewski i Wołyński wraz z dwoma pułkami grenadierów (Króla Pruskiego i Cesarza Austriackiego) zostały połączone w nową 3. Gwardyjską i Grenadierską Dywizję Piechoty [fn: Андриайнен С.В. Российская императорская гвардия в конце XVII — первой половине XIX в.: основные вехи истории. СПб., 2020. С. 245–246.].
29 maja 1831 roku na cholerę zmarł feldmarszałek Dybicz. Nowy naczelny dowódca armii rosyjskiej, feldmarszałek książę F.I. Paskiewicz, w pełni wykorzystał owoce zwycięstwa pod Ostrołęką. W lipcu 1831 roku główna armia rosyjska, w skład której wchodził również Korpus Gwardii, przeprawiła się na lewy brzeg Wisły i ruszyła do szturmu na Warszawę. W tym marszu lekka kawaleria Korpusu Gwardii pełniła intensywną służbę. Po sforsowaniu Wisły, huzarzy, ułani, dragoni, konni jegrzy i kozacy gwardii poruszali się w składzie awangard armii rosyjskiej, prowadzili rozpoznanie, brali jeńców, rozbijali pojedyncze partie nieprzyjaciela. Do służby forpoczty angażowano również fińskich strzelców gwardii.
Szturm Warszawy odbył się 25 i 26 sierpnia 1831 roku. Zgodnie z dyspozycją, jednostki piechoty Korpusu Gwardii stanowiły rezerwę armii rosyjskiej [fn: Смит Ф. История Польского восстания и войны 1830 и 1831 годов. Т. 3. С. 474.]. Do składu rezerwy włączono również 1. Dywizję Kirasjerów i dwa gwardyjskie pułki kozackie.
Szansę wykazania się na polu bitwy otrzymała lekka kawaleria gwardyjska. 1. Lekka Gwardyjska Dywizja Kawalerii utworzyła oddzielny oddział generała-porucznika Nostitza, miała ona działać na prawym skrzydle sił rosyjskich i zapewniać działania oddziału generała-porucznika N.N. Murawiowa.
Piechota gwardyjska również otrzymała możliwość wzięcia udziału w walce, choć częścią sił. Do udziału w szturmie Warszawy z każdego z dziesięciu pułków piechoty gwardyjskiej wydzielono oddział „ochotników” – w składzie 110 niższych rangą żołnierzy z czterema oficerami. Dziesięć oddziałów ochotników zostało zgrupowanych w pięć półbatalionów – po jednym z każdej gwardyjskiej brygady piechoty [fn: Степанов Н.А. Двадцать пять лет в лейб-гвардии Егерском полку. С. 211.]. Szczególnie wyróżnili się ochotnicy Lejb-Gwardyjskiego Pułku Preobrażeńskiego. Ich udane działania w pierwszym dniu szturmu pomogły zdobyć duży i dobrze ufortyfikowany Fort Wola. Straty Preobrażeńczyków były również wysokie. Ze 110 niższych rangą żołnierzy, czterech pozostało bez szwanku. 17 zginęło, 86 zostało rannych, a trzech zaginęło (prawdopodobnie zginęli, gdyż podczas szturmu nie brano jeńców) [fn: Чичерин А. История Лейб-гвардии Преображенского полка. 1683–1883 гг. Т. 3. С. 192.].
W miarę rozwoju szturmu część Gwardii została wykorzystana do wzmocnienia kolumn szturmowych. 26 sierpnia na pomoc oddziałowi generała N.N. Murawiowa przydzielono 4. Gwardyjską Brygadę Piechoty. 26 sierpnia Lejb-Gwardyjski Pułk Fiński z sukcesem zaatakował fortyfikacje miejskie Warszawy. Pod koniec dnia 26 sierpnia na wzmocnienie zaciekle walczących wojsk Murawiowa został wysłany Lejb-Gwardyjski Pułk Grenadierów, który zajął odcinek muru obronnego w pobliżu Rogatek Jerozolimskich. Wieczorem 26 sierpnia właśnie na ten odcinek przypadł polski kontratak, który gwardyjscy grenadierzy skutecznie odparli [fn: Смит Ф. История Польского восстания и войны 1830 и 1831 годов. Т. 3. С. 551, 555.].
Drugiego dnia szturmu wyróżniły się również jednostki lekkiej kawalerii gwardyjskiej. Aby odeprzeć napór oddziału Murawiowa, Polacy podjęli silny kontratak pod Rogatkami Jerozolimskimi. Aby odeprzeć ten cios, Lejb-Gwardyjski Pułk Dragonów przyjął walkę z czterema polskimi pułkami kawalerii. Mimo nierówności sił, dragoni walczyli odważnie, a następnie na pomoc pospieszył im Lejb-Gwardyjski Pułk Huzarów [fn: Пузыревский А.К. Польско-русская война 1831 г. С. 408.].
Znaczna część Korpusu Gwardii – 12 batalionów piechoty i gwardyjska ciężka kawaleria – nie została w ogóle użyta w walce. Ich udział w bitwie nie był potrzebny. Warszawa skapitulowała, a 27 sierpnia wkroczyły do niej wojska rosyjskie.
Podczas szturmu Warszawy armia rosyjska straciła 63 oficerów i do 3 tys. niższych rangą żołnierzy zabitych, 460 oficerów i ponad 7 tys. niższych rangą żołnierzy zostało rannych. Z tej liczby straty Gwardii wyniosły pięciu oficerów i ponad 300 niższych rangą żołnierzy zabitych, 49 oficerów i 565 niższych rangą żołnierzy rannych [fn: Смит Ф. История Польского восстания и войны 1830 и 1831 годов. Т. 3. Приложение. С. 577.].
Szturm Warszawy stał się faktycznie ostatnim bojowym sprawdzianem dla Gwardii podczas wojny rosyjsko-polskiej. Część Gwardii została pozostawiona jako garnizon w zdobytej Warszawie, inne w składzie armii rosyjskiej ścigały wycofujących się Polaków i przyjmowały kapitulację, ale walk już nie było.
Wojska armii rosyjskiej, które brały udział w kampanii, otrzymały liczne odznaczenia zbiorowe. Odznaczano również wyróżniających się oficerów i żołnierzy indywidualnymi nagrodami. Oprócz orderów (dla oficerów) i odznak Orderu Wojskowego (dla niższych rangą żołnierzy), wszyscy uczestnicy szturmu otrzymali specjalny srebrny medal. Niższe rangi otrzymywały również nagrody pieniężne [fn: Материалы по истории лейб-гвардии Гренадерского полка. Русско-польская война // РГВИА. Ф. 2575. Оп. 1. Д. 695. Л. 33.].
4 października jednostki Korpusu Gwardii uczestniczyły w paradzie w Warszawie z okazji zakończenia wojny. 27 października 1831 roku ostatnie pułki Korpusu Gwardii wyruszyły z Królestwa Polskiego na kwatery zimowe do Inflant. W pożegnalnym rozkazie feldmarszałek Paskiewicz podziękował gwardzistom, którzy z honorem znieśli wszystkie „zmienne losy nużącej wojny” [fn: Tamże. Л. 96.]. Cesarz Mikołaj również kilkakrotnie wyrażał wdzięczność gwardzistom w swoich rozkazach.
Należy porównać obciążenie bojowe, jakie ponieśli gwardziści w wojnach tureckiej i polskiej Mikołaja I. W czasie wojny rosyjsko-tureckiej 1828–1829 jednostki Gwardii uczestniczyły w jednej z dwóch kampanii – 1828 roku. Przy czym Gwardia brała udział tylko w jednym epizodzie kampanii – oblężeniu twierdzy Warna. W wojnie rosyjsko-polskiej gwardziści brali udział od pierwszego do ostatniego dnia. W wojnie rosyjsko-tureckiej Gwardia uczestniczyła mniejszymi siłami – w działaniach bojowych nie brały udziału 1. Dywizja Kirasjerów i Oddział Warszawski [fn: Хронологический указатель военных действий русской армии и флота. Т. III. С. 77.]. W kampanii polskiej reprezentowane były wszystkie jednostki Gwardii.
Przy tym Korpus Gwardii nie odegrał decydującej roli w dużych bitwach wojny polskiej. Nawet w szturmie Warszawy jednostki Gwardii wzięły stosunkowo niewielki udział. Wynika to z faktu, że przez cały czas trwania wojny działająca armia rosyjska zadawała klęski nieprzyjacielowi siłami jednostek armijnych. Dlatego rosyjska Gwardia, która tradycyjnie miała być używana do zadania decydującego ciosu, nie została w całości wprowadzona do akcji.
W związku z tym największe obciążenie bojowe podczas kampanii poniosły jednostki lekkiej piechoty i kawalerii gwardyjskiej. Wynika to ze specyfiki ich użycia bojowego – jegrzy i lekka kawaleria były wykorzystywane do rozpoznania, działań w ariergardzie lub awangardzie głównych sił. Nawet jeśli główne siły Gwardii nie wchodziły do boju, ich manewry na polu bitwy musiały być zabezpieczone przez lekkie siły, co oznaczało, że jegrzy i lekka kawaleria miały większe szanse na wejście do walki.
Rosyjska Gwardia Cesarska pod koniec kampanii zachowała wysoką zdolność bojową. Zgodnie z wykazem z 17–29 września 1831 roku, pułki piechoty 1. i 3. Gwardyjskich Brygad Piechoty (Preobrażeńcy, Moskale, Izmajłowcy, Pawłowcy) miały nie mniej niż 1625 bagnetów – tzn. każdy z tych pułków mógł wystawić do walki po dwa pełnokrwiste bataliony piechoty liczące po 800 bagnetów każdy. Dla porównania, pułki grenadierów Astrachański i Suworowski (Fanagorski), które poniosły główny ciężar bitwy pod Ostrołęką, miały w tym momencie tylko po jednym działającym batalionie (drugie bataliony zostały rozformowane z powodu dużych strat) [fn: Пузыревский А.К. Польско-русская война 1831 г. Приложения. С. CLXV.].
Duże symboliczne znaczenie pułków Korpusu Gwardii wpływało również na strategiczne decyzje podejmowane przez dowódców walczących armii. Dowództwo polskie zaplanowało pod koniec kwietnia specjalną operację mającą na celu rozgromienie Korpusu Gwardii. Konieczność szybkiej pomocy gwardzistom zmusiła feldmarszałka Dybicza, zaniedbując próby zajścia Polakom na tyły, do pospieszenia najkrótszą drogą na pomoc jednostkom Gwardii.
Po zakończeniu zwycięskiej dla Rosji wojny tureckiej Gwardia otrzymała tylko jedno zbiorowe odznaczenie – sztandar św. Jerzego dla Lejb-Gwardyjskiego Batalionu Saperskiego. Za stłumienie powstania polskiego gwardziści otrzymali cały wachlarz odznaczeń. Od razu cztery pułki otrzymały prawa Starej Gwardii (gwardyjscy grenadierzy, Pułk Pawłowski, konni jegrzy i grodzieńscy huzarzy). Pułk Dragonów za zasługi bojowe otrzymał nazwę Konno-Grenadierskiego. Lejb-Gwardyjski Batalion Fiński otrzymał sztandar św. Jerzego, Pułki Fiński i Lejb-Gwardyjski Huzarów, Batalion Saperski – trąby św. Jerzego. Również trąby św. Jerzego otrzymały cztery baterie artylerii gwardyjskiej [fn: Керсновский А.А. История русской армии. М., 1993. Т. 2. С. 77–78. U Kiersnowskiego błędnie przedstawiono georgijewski sztandar dla Lejb-Gwardyjskiego Pułku Dragonów (dawnego Pułku Konno-Jegierskiego). W rzeczywistości pułk ten został uhonorowany w ten sposób dopiero w 1878 roku. См.: Императорская гвардия: Справочная книжка императорской главной квартиры / Под ред. В. К. Шенка. СПб., 1910. С. 156.]. Przy analizie tych odznaczeń rzuca się w oczy, że w żaden sposób nie zostały docenione udane działania Lejb-Gwardyjskiego Pułku Jegierskiego. Być może jest to związane z tym, że pułk 10 września 1828 roku podczas wojny rosyjsko-tureckiej został rozbity i utracił jeden sztandar batalionowy.
Po wojnie rosyjsko-tureckiej nie nastąpiły żadne znaczące przekształcenia organizacyjne. Po zakończeniu wojny rosyjsko-polskiej nastąpiło połączenie wszystkich jednostek Gwardii w jeden Korpus Gwardii – pułki dawnego Oddziału Warszawskiego zostały zakwaterowane w Petersburgu i jego okolicach. Zamiast jednej lekkiej gwardyjskiej dywizji kawalerii utworzono dwie. Również w składzie Gwardii pojawiła się 3. Gwardyjska i Grenadierska Dywizja Piechoty. Rzadkim zjawiskiem dla Gwardii było zniesienie po wojnie całej jednostki wojskowej. Jak wspomnieliśmy, Podolski Pułk Kirasjerów został przyłączony do Lejb-Gwardyjskiego Kirasjerskiego Pułku Jego Wysokości.
Wojna przyczyniła się do zbliżenia między cesarzem Mikołajem I a gwardzistami, co dodatkowo umocniło władzę cesarza.
Wojna polska wpłynęła również na tradycje i zwyczaje niektórych jednostek gwardyjskich. W Lejb-Gwardyjskim Pułku Wołyńskim na początku XX wieku istniał nietypowy dla rosyjskiej armii cesarskiej zwyczaj, kiedy oficerowie pułku mieszkali w pomieszczeniach swoich kompanii. Oficerowie wołyńscy wyjaśniali ten zwyczaj wspomnieniami o Powstaniu Listopadowym 1830 roku, kiedy to oficerowie pułku byli zmuszeni opuścić Warszawę „z samymi chusteczkami do nosa” [fn: Смирнов А.А. Индивидуальные черты частей русской гвардейской пехоты в начале ХХ в. // Пространство и время. 2017. № 2–3–4 (28–29–30). С. 162.].
References
ANDRIAJNEN S. V. Rossijskaya imperatorskaya gvardiya v konce XVII — pervoj polovine XIX v.: osnovnye vekhi istorii. [The Russian Imperial Guard at the end of the 17th — the first half of the 19th century: the main milestones of history. In Russ.]. Saint Petersburg, 2020.
CHICHERIN A. Istoriya Lejb-gvardii Preobrazhenskogo polka. [The history of the Life Guards of the Preobrazhensky Regiment. In Russ.]. Saint Petersburg, 1888. T. 3.
GABAEV G. S. Gvardiya v dekabr’skie dni 1825 goda [Guards in the December days of 1825. In Russ.] // Presnyakov A. E. 14 dekabrya 1825 goda: s prilozheniem voenno-istoricheskoj spravki G. S. Gabaeva “Gvardiya v dekabrskie dni 1825 goda”. Moscow — Leningrad: Gosudarstvennoe izd-vo, 1926.
GULEVICH S. A. Istoriya Lejb-gvardii Finlyandskago polka, 1806–1906 gg. [The history of the Life Guards of the Finnish Regiment, 1806–1906. In Russ.]. Saint Petersburg, 1906. CH. 2.
Hronika Rossijskoj imperatorskoj armii. [Chronicle of the Russian Imperial Army. In Russ.]. Saint Petersburg, 1852. CH. 1.
Hronologicheskij ukazatel voennyh dejstvij russkoj armii i flota. [The chronological index of military operations of the Russian army and navy. In Russ.]. T. III. 1826–1854 gg. Saint Petersburg, 1911. T. 3.
Imperatorskaya gvardiya. Spravochnaya knizhka imperatorskoj glavnoj kvartir / Pod red. V. K. Shenka. [Imperial Guard. Reference book of the imperial main apartment. In Russ.]. Saint Petersburg, 1910.
Istoriya lejb-gvardii Egerskogo polka za sto let. [The history of the Life Guards Jaeger Regiment for a hundred years. In Russ.]. Saint Petersburg, 1896.
JALONEN J. On Behalf of the Emperor, on Behalf of the Fatherland: Finnish Officers and Soldiers of the Russian Imperial Life-Guard on the Battlefields of Poland, 1831. Leiden, 2015.
KERSNOVSKIJ A. A. Istoriya russkoj armii. [The history of the Russian army. In Russ.]. Moscow, 1993. T. 2.
KRESTOVSKIJ V. Istoriya lejb-gvardii Ulanskogo Ego Velichestva polka. [History of the Life Guards of His Majesty’s Ulansky Regiment. In Russ.]. Saint Petersburg, 1876.
LESZCZYNSKI M. Ostroleka 1831. [Ostroleka 1831. In Polsk.]. Warszawa, 2011.
LUGANIN A. I. Opyt istorii lejb-gvardii Volynskogo polka. [Experience in the history of the life guards of the Volynsky regiment. In Russ.]. T. 1, Warszawa, 1884.
MARKGRAFSKIJ A. N. Istoriya lejb-gvardii Litovskogo polka. [The history of the Life Guards of the Lithuanian Regiment. In Russ.] Warszawa, 1890.
Otzyvy i mneniya voenno-nachalnikov o polskoj vojne 1831 g. [Reviews and opinions of military commanders on the Polish war of 1831. In Russ.]. Saint Petersburg, 1867.
PUZYREVSKIJ A. K. Polsko-russkaya vojna 1831 g. [The Polish-Russian War of 1831. In Russ.]: in 2 vols. Saint Petersburg, 1890.
SMIRNOV A. A. Individualnye cherty chastej russkoj gvardejskoj pekhoty v nachale XX v. [Individual features of the units of the Russian guards infantry at the beginning of the 20th century. In Russ.] // Prostranstvo i vremya. 2017. No. 2–3–4 (28–29–30). S. 147–166.
SMIT F. I. Istoriya Polskogo vosstaniya i vojny 1830 i 1831 godov. [The history of the Polish Uprising and the War of 1830 and 1831. In Russ.]: in 3 vols. Saint Petersburg, 1863–1864.
STEPANOV P. A. Dvadczat pyat let v lejb-gvardii Egerskom polku (iz zapisok starogo egerya). [Twenty-five years in the Life Guards Jaeger Regiment. From the notes of an old jaeger. In Russ.]. Saint Petersburg, 1878.
Stoletie voennogo ministerstva. 1802–1902. Glavnyj shtab. Prohozhdenie sluzhby po voennomu vedomstvu. Istoricheskij ocherk. [Centenary of the War Department. 1802–1902. Main Headquarters. Service in the military department. Historical outline. In Russ.]. Saint Petersburg, 1912.
TOKARZ W. Wojna polsko-rosyjska, 1830 i 1831. [Polish-Russian war 1830–1831. In Polsk.]. Warszawa, 1930.
DLA CYTOWANIA
S.W. Andrijainen. „Zmienne losy męczącej wojny”: udział rosyjskiej Gwardii Cesarskiej w tłumieniu Powstania Listopadowego 1830–1831 // Pietierburgskij Istoriczeskij Żurnał. 2023. № 1. S. 60–71
Abstrakt: W artykule badana jest działalność bojowa jednostek Gwardii Imperium Rosyjskiego w okresie wojny rosyjsko-polskiej 1830–1831 roku. Autor uważa za konieczne zbadanie działań całego Korpusu Gwardii jako całości, a nie tylko sukcesów bojowych poszczególnych pułków gwardii. Autor przeprowadza badanie porównawcze działań Gwardii rosyjskiej w okresie wojny rosyjsko-tureckiej 1828–1829 roku oraz podczas walki z powstańcami polskimi. Największe obciążenie bojowe w okresie wojny polskiej poniosły gwardyjscy jegrzy i jednostki lekkiej kawalerii gwardyjskiej. Do momentu zakończenia wojny Gwardia rosyjska zachowała wysoką zdolność bojową. Jest to związane z niewielkim obciążeniem bojowym dla wielu pułków gwardii. Wysoka wartość symboliczna Gwardii wpływała na działania dowództwa rosyjskiego podczas planowania i realizacji operacji bojowych. Autor dochodzi do wniosku, że wojna polska odegrała istotną rolę w rozwoju rosyjskiej Gwardii. Po zakończeniu wojny cała Gwardia została skoncentrowana w Petersburgu i jego przedmieściach. Wojna z Polakami wywołała patriotyczny zryw wśród oficerów gwardii. Ta wojna pomogła cesarzowi Mikołajowi I poprawić jego relacje z jednostkami gwardii.
Słowa kluczowe: wojna rosyjsko-polska, wojna rosyjsko-turecka 1828–1829, imperator Mikołaj I, Gwardia Imperium Rosyjskiego, armia Imperium Rosyjskiego, reformy wojskowe w Rosji.
FOR CITATION
Stanislav Andriainen. “The Vicissitudes of a tedious war”: the participation of the Russian Imperial Guard in the suppression of the Polish Uprising of 1830–1831 // Petersburg historical journal,  no. 1, 2023, pp. 60–71
Abstract: The article examines the combat work of the units of the Russian Imperial Guard during the Russo-Polish War of 1830–1831. The author considers it necessary to investigate the activities of the entire Guards Corps as a whole, and not only the combat successes of individual guard regiments. The author conducts a comparative study of the actions of the Russian Guard during the Russo-Turkish War of 1828–1829 and during the fight against Polish insurgents. The greatest combat load during the Polish war was sustained by the Guards chasseurs and light Guards cavalry units. By the time the war ended, the Russian Guard had maintained a high combat capability. This is due to a small combat load for many guard regiments. The high symbolic value of the Guard influenced the actions of the Russian command during the planning and implementation of combat operations. The author comes to the conclusion that the Polish War played a significant role in the development of the Russian Guard. After the end of the war, the entire guard was concentrated in St. Petersburg and its suburbs. The war with the Poles caused a patriotic upsurge among the officers of the Guard. This war helped Emperor Nicholas I to improve his relations with the units of the Guard.
Key words: Russian-Polish war, Russian-Turkish war of 1828–1829, Emperor Nicholas I, Russian Imperial Guard, Russian Imperial army, military reforms in Russia.
Autor: Andrijainen, Stanisław Waleriewicz — kandydat nauk historycznych, docent Petersburskiego Państwowego Uniwersytetu Ekonomicznego.
Author: Andriainen, Stanislav — PhD, Associate Professor of St. Petersburg State University of Economics.
E-mail: andriainen2012@yandex.ru
ORCID: 0000-0003-0071-3599