O nauczaniu literatury w Liceum Krzemienieckim. Część 3
Proponujemy uwadze Czytelników ostatnią część traktatu Alojzego Felińskiego «Wykład sposobu, jakim dawane być mają lekcje literatury polskiej w Krzemieńcu».
W tej części pracy autor skupia się przede wszystkim na językowych i stylistycznych aspektach sztuki pisania, a także na zagadnieniu rozwoju zdolności uczniów. Myśli i rady Alojzego Felińskiego nie straciły na aktualności i będą przydatne dla współczesnych nauczycieli i studentów literatury.
***
Język. Gramatyka jest wstępem do sztuki pisania; od tego więc, na czym gramatyka się skończyła, zaczyna się retoryka. Głębsze zatem badania nad początkiem i budową mowy ludzkiej, dalsze rozwinięcie prawideł języka ojczystego, dokładniejsze poznanie jego bogactw i niedostatków, żeby z pierwszych lepiej korzystać a drugim lepiej zaradzić, jest pierwszą częścią sztuki pisania. Domysły, jakim sposobem utworzyła się mowa i pismo. Budowa mowy. Język polski, jego dawność i pochodzenie, jego nagły postęp pod Jagiellończykami. Porównanie w wyjątkach przekładania Tacyta przez Kojałowicza i przez Naruszewicza; psalmów dawidowych przez Jana Kochanowskiego i przez Karpińskiego; Tassa przez Piotra Kochanowskiego i przez Lipińskiego. Porównanie prozy Górnickiego z prozą Krasickiego; wierszy Jana Kochanowskiego z wierszami Trembeckiego.
Różnica między polszczyzną czasów dawnych i teraźniejszych. Dlaczego ta różnica jest daleko mniejsza w języku naszym niż w języku francuskim? Charakter naszego języka, jego różnice od innych, jego wyższość nad wszystkimi, które używają artykułów; zbicie w tej mierze jednego pozornego zarzutu Blera; osobliwości naszego języka w składni, w obrotach mowy, w wyrzutniach, w mnóstwie przyimków i sposobie ich używania; jego sposobność, pomimo brzmień twardych, do szyku harmonijnego, większa niż w łacińskim, z jakich przyczyn? Inne nad nim uwagi.
Czy od upadku Polski aż dotąd język się nasz udoskonalił? Jakim sposobem nadal można zachować jego czystość, i w czym jeszcze mógłby się udoskonalić?
Styl. Co jest styl? Dobry styl nie jest zaletą tak czczą i ograniczoną, jak się niektórym zdaje. Bez dobrego stylu niepodobna być powszechnie czytanym, trudno przejść do potomności, a nie można być nigdy pisarzem wzorowym. Narody, które nie dbały o to, aby czysto i jasno pisać, nie celowały w naukach pięknych; w umiejętnościach nawet niewiele zrobiły postępu, a przynajmniej ten postęp nie był w miarę tak usilnego przykładania się do nich. Lok w dziele swoim o rozumie ludzkim więcej nauczył Europę, niż wszyscy metafizycy niemieccy. Starożytni filozofowie gdyby się byli starali pisać zrozumiale, świat by się był prędzej poznał na ich niedorzecznościach; a może niektórzy z nich i sami nie byliby w nie wpadli. Na czym zależy piękność stylu? Przymioty stylu koniecznie potrzebne w każdym rodzaju pisma.
1. Jasność. Ta może być równa w języku polskim jak francuskim: dowodem jest proza Krasickiego tak jasna, jak proza Woltera. Błędy przeciw jasności pochodzą z niedostatecznego objęcia rzeczy, albo z niezręcznego władania swoim językiem. Tak co do pierwszego, jak co do drugiego przyczyny ciemności, obojętności lub zawikłania są pospolicie następujące: a) Niedostatek metody, lub nieporządek wyobrażeń, b) Myśli fałszywe, naciągane, zbyt subtelne lub niestosowne, c) Zasada, chęć okazania się głębokim lub zwięzłym, ubieganie się za ozdobami itp. d) Zbyteczna długość okresów, wtrącanie częstych nawiasów itp. O tym obszerniej w niższym miejscu, e) Zły wybór słów, to jest, użycie takich, które niewyraźnie myśl autora malują, jako to: wieloznacznych, bliskoznacznych lub też naukowych czyli technicznych, i wszelkich niezrozumiałych pospolitym czytelnikom, bez dostatecznego objaśnienia, f) Zły szyk, to jest, przekładania psujące naturalny związek wyobrażeń, g) Zła składnia, czyli konstrukcja, jak oto: oznaczenie dwóch odmiennych stosunków przez jeden przypadek lub przyimek, i przeciw nie: położenie dwóch przypadków podobnych w polskim tak, że trudno poznać czy to jest pierwszy lub czwarty, czy drugi lub trzeci itp. kładzenie obok siebie dwóch imion w jednakowym zakończeniu, a w odmiennych przypadkach; położenie przymiotnika mogącego się odnieść do dwóch rzeczowników, h) Złe umieszczenie, powtarzanie lub opuszczanie zaimków: on, ona, ją, jej, ich albo który, która, którzy; albo złe użycie w miejscach ostatnich zaimka co, także siebie, się, albo swój, swoja, swoje i t. p., i) Złe umieszczenie przysłówków, mody kujących sens tego co poprzedziło lub następuje, k) Złe użycie, powtarzania lub opuszczania przyimków albo spójników, oznaczających związek między częściami mowy. Tym sposobem pod każdym przymiotem stylu wyszczególnią się przyczyny błędów przedziwnych, i dołączą się na każdy przypadek przykłady z celniejszych autorów polskich.
2. Dokładność czyli trafność wyrażenia.
3. Ścisłość czyli krótkość.
4. Poprawność czyli czystość języka.
5. Przyjemność.
6. Przyzwoitość.
Połączone te wszystkie przymioty stanowią wyborność (elegance).
Przymioty stylu które stosować należy do różnych rodzajów pisma.
1) Żywość. 2) Wesołość. 3) Powaga, czyli szlachetność. 4) Lekkość. 5) Dowcipność. 6) Prostota. 7) Szczerość (naivete). 8) Tkliwość. 9) Wyniosłość. 10) Gwałtowność. — Pod każdym przymiotem stylu przyłączą się obroty mowy jemu właściwe i przeciwnie wyszukane, przesadne lub nieprzyzwoite. Obroty mowy przez osłowienie, przez wyrzutnią.
Obroty mowy przyzwoite maksymom i zasadom (principes). Uwagi nad początkiem i potrzebą przenośni (tropes) i postaci (figures). Metafora, porównania, antytezy, ironia, hyperbola, personifikacja, apostrofa i t. d. Jak przygotowywać i utrzymywać postaci czyli figury?
O układaniu czyli komponowaniu okresu, przypisy i przestrogi do ich układania. Styl periodyczny i przecinany; styl zwięzły i rozwinięty.
Przywary i zalety stylu w ogólności. O harmonii w języku polskim. Rozbiór krytyczny stylu Naruszewicza, Krasickiego, Kołłątaja, Dmochowskiego.
O tłumaczeniu. Rady służące do ukształcenia sobie stylu.
Oddział drugi. O różnych rodzajach pism prozą
Dopełnienie uwag o układaniu czyli komponowaniu. Cel, metoda, jedność, całość, rozciągłość. W ogólności trzy są tylko rodzaje pisma: pierwszy nauczający, albo dydaktyczny, gdzie robimy sobie zagadnienia czyli pytania i te roztrząsamy; drugi opowiadający, gdzie przekładamy zdarzenia prawdziwe lub zmyślone; trzeci opisujący, w którym malujemy to, co widzimy lub czujemy. Ogólne przepisy dla każdego z tych rodzajów. Te nie są dostateczne i dla jakich przyczyn? Rodzaj rozmów. Listy, dialogi, rodzaj naukowy, rozprawy, rozbiory krytyczne, traktaty filozoficzne, dzieła o sztukach i umiejętnościach. Rodzaj historyczny. Pamiętniki, życia sławnych ludzi, historia sztuk, nauk i umiejętności, podróże, roczniki, dzieje narodów, czyli historia właściwie zwana, powieści, romanse, wymowa właściwie zwana.
O częściach mowy. 1) Wstęp. 2) Założenie i podział. 3) Opowiadanie, 4) Potwierdzenie lub zbijanie. Domówienie. Uwagi nad każdą z tych części. Wymówienie czyli deklamacja. Gesta. Różnica w tej mierze starożytnych od teraźniejszych.
Sposób zrobienia postępów w wymowie. Rodzaj wymowy akademickiej. Cel, gatunki, prawidła, wzory polskie i zagranicznej uwagi nad niemi.
Rodzaj wymowy sądowej. Uwagi nad starożytną i nad teraźniejszą. Mówcy sądowi polscy.
Rodzaj wymowy na zgromadzeniach narodowych. Mówcy w parlamencie angielskim. Mówcy na zgromadzeniach narodowych francuskich. Mówcy celniejsi na sejmach polskich.
Rodzaj wymowy kaznodziejskiej. Nauki do ludu prostego. Kazania w kościołach wiejskich. Kazania w wielkich miastach lub stolicach. Kazania pogrzebowe. Kazania przed otwarciem trybunałów, sejmików, sejmów i podczas uroczystości narodowych.
Pod każdym rodzajem i gatunkiem wymowy umieszczone będą przepisy, wspomnione wzory obce i polskie z uwagami nad niemi.
Oddział trzeci. O różnych rodzajach pism wierszem
Natura poezji. Jej początek i postęp. Uwagi nad stylem poetycznym. Jego różnica od prozy. Co stanowi główne cechy różnych rodzajów stylu poetycznego?
Wierszowanie czyli budowa wiersza polskiego. Jego początek, postęp i udoskonalenie. Rady i przestrogi dla chcących pisać wierszem polskim. Rodzaj bajek właściwy. Rodzaj pasterski. Cel, sposoby, gatunki, wzory w tym rodzaju polskie i obce, uwagi nad niemi. Rodzaj lekki czyli dowcipny. Epigramy. Rajki epigramatyczne. Fraszki, wiersz listowy. Rodzaj elegijacki czyli żałosny. Elegia, treny, duma. Rodzaj erotyczny czyli miłosny w licznych gatunkach, mający za cel malować miłość. Rodzaj liryczny. Hymny, ody, psalmy, śpiewy, piosnki.
Rodzaj dydaktyczny. Poema dydaktyczne lub filozoficzne, satyra, wiersz listowy, mający cel moralny lub rostrząsanie jakiego pytania. Rodzaj dramatyczny. Tragedia, komedia, dramat, opera. Rodzaj epiczny. Poema bohatyrskie, bohatyrskokomiczne.
Oddział czwarty. O darach które my zowiemy naturalnemi do wymowy i poezji
Jak je poznać? Jak i wiele każdy z nich można udoskonalić? Rozsądek, imaginacja, czułość, entuzjazm, geniusz. O guście. O roskoszach, jakie sprawia gust. Uwagi nad celniejszymi pisarzami w tej materii.
O wyższości (du sublime) w przedmiotach natury i pismach, o piękności w naturze i w naśladowaniu. Uwagi nad tym czynione czy mogą się przydać poetom i mówcom?
O krytyce. Wszyscy się zgadzają na ogólne prawidła krytyki, a jednak bardzo rzadko kto dobrze krytykuje, z ja kich pospolicie przyczyn? Przestrogi w tej mierze i rady. Konieczna potrzeba krytyki u nas Polaków, lecz nie despotycznej, nie ogólnej i nie nazbyt surowej.
O pismach periodycznych polskich. O sposobach podniesienia u nas literatury, sprostowania i rozszerzenia gustu do nauk. O klasyczności i romantyczności.
Anatol Olich
Na zdjęciu: Liceum Krzemienieckie. Fot. Henryka Hermanowicza. Public domain