Unia jako jedność
O przyczynach i skutkach Unii Lubelskiej mówiło się dużo. Była ona oceniana zarówno pozytywnie jak i negatywnie przez ukraińskich i polskich historyków. Jednak 440 rocznica jej zawarcia spowodowała ponowne dyskusje o jej znaczeniu.
Na początku lipca 2009 r. Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko razem z prezydentem Litwy Valdasem Adamkusem i byłym przewodniczącym Rady Najwyższej Białorusi Stanisławem Szuszkiewiczem odwiedzili Lublin. Robocza wizyta odbyła się na zaproszenie prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Kaczyńskiego z okazji 440 rocznicy podpisania Unii Lubelskiej. Taki krok Prezydenta Juszczenki wzbudził pewne kontrowersje wśród Ukraińców. Wydaje się jednak zrozumiałym to, że W. Juszczenko reprezentował Ukrainę jako państwo z europejskimi tradycjami. Tradycje te kształtowały się w ciągu różnych okresów historii, w tym i wspólnej polsko-ukraińskiej.
W ciągu dwustu lat podstawą polsko-litewsko-ruskiego związku były unie krewska i horodelska. W połowie XVI st. w związku z narastaniem zagrożenia ze strony Krzyżaków i Moskwy zaczyna się proces ponownego zbliżenia dwóch państw – Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, w skład którego wchodziły ziemie ruskie.
Unia Lubelska została zawarta w 1569 r. W taki sposób związek dynastyczny (tzw. „unia personalna”) przekształcił się w związek realny („unia realna”) – czyli federalne państwo Rzeczpospolita, będące jednym z największych i najpotężniejszych na mapie ówczesnej Europy. Unia Lubelska to swoista ustawa zasadnicza, ponieważ stała się podstawą prawną stosunków pomiędzy Polską, Litwą i ziemiami ruskimi aż do czasu Konstytucji 3 Maja z 1791 r. Wśród jej głównych postanowień można wymienić następujące regulacje : Korona Polska i Wielkie Księstwo Litewskie stanowiły jeden organizm państwowy, wybierały jednego króla, zobowiązywały się prowadzić wspólną politykę zagraniczną, obronną i monetarną oraz unifikować systemy prawne. Zachowały jednak odrębne urzędy, odrębne wojsko i języki urzędowe.
Unia Lubelska jednocząc odrębne pod względem kulturowym, etnicznym i religijnym ziemie, na długie lata wyznaczyła ich rozwój historyczny. Ziemie ukraińskie tym aktem zostały ściśle związane z polskimi. Nie sposób nie zwrócić uwagę na to, że przesunięcie na wschód granic cywilizacji łacińskiej spowodowało dynamiczny rozwój ukraińskich ziem. Co więcej, szlachta Wołynia, Podlasia, Kijowszczyzny otrzymała przywileje analogiczne do polskich włościan.
Sytuacja historyczna, która wytworzyła się po podpisaniu Unii Lubelskiej, doprowadziła do wzrostu świadomości narodowej Ukraińców. Sprzyjały temu Unia Brzeska z 1596 r., bitwa pod Chocimiem z 1621 r., powstanie Chmielnickiego, ugoda hadziacka z 1658 r., utworzenie bractw prawosławnych i znanych uczelni wyższych – słowiano-greko-łacińskiej Akademii w Ostrogu i Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Nie wszystkie te wydarzenia odbywały się ze znakiem „plus” dla obu narodów. Ale niesprzyjające warunki często sprzyjają umocnieniu ducha, jak to było nie jeden raz w naszej historii.
Co dotyczy Wołynia, to wydany w 1569 r. przez króla Zygmunta Augusta „Przywilej przywrócenia ziemi wołyńskiej do Królestwa Polskiego” czynił ten region beneficjentem wszystkich praw i wolności koronnych oraz nadawał prawo korzystania z własnego języka, statutu litewskiego oraz posiadania odrębnych urzędów. Mimo pretensji Litwy Wołyń coraz ściślej wiązał się instytucjami z Polską. Kiedy odbywały się pierwsze wybory Wołyń wraz z Litwą odesłały na nie swoich przedstawicieli. Po unii zostało utworzone województwo wołyńskie, które dzieliło się na trzy powiaty: łucki, włodzimierski i krzemieniecki. Aktywnie w tym okresie działały na Wołyniu bractwa, które zajmowały się sprawami społeczno-kulturalnymi i dobroczynnością. Druga połowa XVI w. dla życia duchowego na Wołyniu stała się momentem przełomowym. Swoista reformacja przyniosła dużo nowych idei, realizacja których doprowadziła do podniesienia kultury duchowej.
Dzisiaj coraz częściej mówi się o tym, że Unia Lubelska zapoczątkowała proces jednoczenia się krajów europejskich, ponieważ była pierwszą próbą oraz przykładem regionalnej integracji narodów, kultur i obyczajów w skali europejskiej. Jej znaczenie najlepiej oddają słowa Jana Pawła II, który wskazywał na ciągłość „Od Unii Lubelskiej do Unii Europejskiej”. Zjednoczyła ona wspólną historią także polski i ukraiński naród. Dlatego Ukrainie i Polsce jako krajom europejskim warto wziąć pod uwagę wszystkie lekcje Unii Lubelskiej, jednocząc wysiłki w rozwiązywaniu wspólnych problemów. Przecież unia oznacza jedność.
Natalia DENYSIUK