Audiowizualna polityka Unii Europejskiej
Z polityką kulturalną, o której opowiedzieliśmy w jednym ze wcześniejszych numerów, ściśle powiązana jest polityka audiowizualna UE. Jej początki sięgają lat 80. XX wieku, kiedy rozpoczął się szybki rozwój telewizji satelitarnej i kablowej.
W efekcie spowodowało to łatwość odbioru zagranicznych programów telewizyjnych w każdym domu, nawet w najdalszych miejscowościach Europy. W taki sposób zaczął się formować ogólnoeuropejski rynek mediów. W celu jego regulacji została z czasem wypracowana unijna polityka audiowizualna.
Audiowizualna niezbędność
Podstawę prawną współczesnej polityki audiowizualnej UE stanowi Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Cele i zadania unijnej polityki audiowizualnej opierają się na założeniach Białej Księgi w sprawie wzrostu, konkurencyjności, zatrudnienia z 1993 r. oraz Zielonej Księgi w sprawie polityki audiowizualnej UE z 1994 r. Ostatnia zakłada rozwój społeczeństwa informacyjnego (docelowo powołanie Europejskiego Obszaru Informacyjnego) oraz infrastruktury informacyjnej. Składnikami polityki audiowizualnej UE są także ochrona praw autorskich, liberalizacja i standaryzacja usług audiowizualnych, rozwój branży filmowej i telewizyjnej oraz tworzenie europejskiego rynku mediów. To znaczy, że unijna polityka audiowizualna obejmuje wszelkie zagadnienia związane z istnieniem i funkcjonowaniem audiowizualnych środków masowego przekazu. W latach 80.-90. XX wieku zostały wprowadzone nawet wspólne dla wszystkich krajów UE normy techniczne dla przemysłu audiowizualnego.
Co ciekawe, Internet, telekomunikacja oraz kwestie oprogramowania komputerowego nie są uznawane za sfery, bezpośrednio regulowane przez unijną politykę audiowizualną. Choć określenie „audiowizualna” sugeruje, że polityka ta obejmuje wszystko, co łączy dźwięk i obraz, powyższe technologie nie są traktowane jako środki masowego przekazu sensu stricte i póki co odgrywają drugorzędną role w tworzeniu europejskiej przestrzeni informacyjnej. Łączy je jednak z unijną polityką audiowizualną wymóg przestrzegania prawa autorskiego.
Wielu specjalistów za wielką wadę uznaje to, że polityka UE wobec środków masowego przekazu faktycznie skoncentrowała się tylko na mediach audiowizualnych. Naprawdę, brak w ustawodawstwie unijnym przepisów określających cele i regulujących działalność mediów papierowych oraz internetowych. Fragmentaryczne informacje o ich roli, znaczeniu i zadaniach włączane są najczęściej do dokumentów, które reglamentują sferę mediów audiowizualnych. Dlatego często polityka medialna UE utożsamiana jest z polityką audiowizualną. Najczęściej spotykanym zarówno w prasie, jak i w literaturze przedmiotu jest termin „polityka audiowizualna i medialna UE”.
Telewizja bez granic
Wśród działań UE w ramach polityki audiowizualnej jednym z pierwszych było stworzenie tak zwanej „telewizji bez granic”, czyli zapewnienie swobodnego przepływu telewizyjnych usług transmisyjnych w Unii. Przepływ ten oparty jest na „zasadzie kraju pochodzenia”, co oznacza, że programy mogą krążyć po całej UE, jeśli pozostają w zgodzie z ustawodawstwem państwa członkowskiego, z którego pochodzą (ustawodawstwo zostało ujednolicone). Oprócz tego, na nadawców telewizyjnych nakłada się obowiązek zarezerwowania europejskim utworom większości łącznego czasu antenowego, wymaga się także przeznaczenia 10% czasu antenowego lub 10% budżetu programowego na utwory europejskich producentów niezależnych.
Jak wynika z powyższych informacji, bardzo istotne dla Unii jest wspieranie produkcji europejskiej w konkurencji z amerykańską. Koszty produkcji europejskiej, ze względu na ograniczony rynek, są znacznie wyższe niż w Stanach Zjednoczonych, co powoduje, że produkcje amerykańskie wypierają konkurencję europejską z rynku UE. Dotyczy to i telewizji i przemysłu filmowego. W celu wspierania europejskich twórców UE w 1990 r. zapoczątkowała program MEDIA I (działał w latach 1991-1995). Później zrealizowano programy MEDIA II (w latach 1996-2000), MEDIA PLUS (w latach 2001-2006) oraz MEDIA 2007 (na lata 2007-2013). Budżety każdego z kolejnych programów były coraz większe.
W ramach wspomnianych programów UE podejmowała działania na rzecz podnoszenia kwalifikacji osób zatrudnionych w przemyśle telewizyjnym i filmowym; dofinansowania niezależnych produkcji filmowych; podniesienia konkurencyjności, wspomagania dystrybucji i promocji europejskiego filmu i telewizji. Od 2004 r. w celu promocji twórczości młodych europejskich autorów, którzy brali udział w szkoleniach finansowanych z programu MEDIA, przyznawana jest nagroda „Nowy talent w Unii Europejskiej”.
Poza programami MEDIA kraje członkowskie UE realizują także sporo inicjatyw w sferze polityki audiowizualnej. Jedną z nich stało się gromadzenie, porządkowanie, ochrona i rekonstruowanie europejskiego dziedzictwa filmowego, aby zapewnić przekazanie go przyszłym pokoleniom. Od 1995 r. podczas Festiwalu Filmowego w Cannes odbywa się Dzień Europy, poświęcony promocji kinematografii europejskiej. W 2006 r. było określono zasady udostępniania filmów w Internecie oraz współpracy państw członkowskich UE w zwalczaniu piractwa internetowego. Kino i telewizja są wykorzystywane także jako instrument promocji i podtrzymania różnorodności kulturowej.
Znaczenie sektora audiowizualnego w UE ciągle rośnie. Także wspólnotowa polityka audiowizualna obejmuje coraz więcej aspektów i musi sprostać coraz poważniejszym wyzwaniom. W ostatnim czasie aktualne są tematy zapewnienia ochrony nieletnich przed przemocą i wulgarnością w kinie i programach telewizyjnych oraz ochrony godności ludzkiej w środkach masowego przekazu, a często i przed nimi. Kwestie te są związane z medialną edukacją społeczeństwa - z nauczaniem obywateli (a w pierwszej kolejności artystów i dziennikarzy) jak w etyczny i rozsądny sposób korzystać z mediów. Zadanie to stoi nie tylko przed społeczeństwami krajów członkowskich UE, ale i przed społeczeństwem Ukrainy.
Natalija KATRENCIKOVA