Aušra Jurevičiūtė
Wojsko litewskie w przededniu wyborów do Sejmu Ustawodawczego i zmiana ordynacji wyborczej
Streszczenie W artykule przedstawiono wojsko litewskie w okresie jego tworzenia oraz walk z bolszewikami i bermontowcami. Najwięcej uwagi poświęcono powstaniu antypaństwowemu [fn: Będziemy używać terminu „powstanie antypaństwowe”, opierając się na rozkazie dla Wojska Litewskiego nr 254 z dnia 29 lutego 1920 r. W historiografii wydarzenie to określane jest jako bunt garnizonu kowieńskiego, powstanie w Panemunė, bunt żołnierzy itp.] z dni 22–24 lutego 1920 r., ponieważ miało ono szczególne znaczenie dla przyznania żołnierzom prawa do głosowania, a także dla wizerunku tworzącego się wojska i motywacji żołnierzy. Jako organizatorów powstania wskazywano Polaków, bolszewików i Niemców. Wszystkim im zależało na niestabilnej sytuacji na Litwie, aby nie doszło do wyboru Sejmu Ustawodawczego, a inne państwa nie uznały Litwy za państwo oparte na demokratycznych fundamentach. Analizując prasę wojskową i oficjalną, ukazano stosunek wojska do wyborów i udziału w nich żołnierzy, zwłaszcza po buncie. Przedstawiono krótkie biografie 15 żołnierzy wybranych do Sejmu Ustawodawczego, ich pracę w tymże Sejmie, a także wskazano, ilu wśród nich było oficerów, żołnierzy, ochotników i kawalerów Orderu Krzyża Pogoni.
Słowa kluczowe: wojsko litewskie, walki o niepodległość, Sejm Ustawodawczy, powstanie, prawo do głosowania, ordynacja wyborcza.
Wprowadzenie
Aktem z 16 lutego, ogłaszającym niepodległość Litwy, potwierdzono również znaczenie Sejmu Ustawodawczego. W ostatnim akapicie stwierdzono, „że fundamenty państwa litewskiego oraz jego stosunki z innymi państwami musi ostatecznie określić jak najszybciej zwołany Sejm Ustawodawczy, wybrany w demokratyczny sposób przez wszystkich jego mieszkańców” [fn: Vasario 16 d. aktas. Vasario 16-oji Lietuvos valstybės atkūrimo diena. 2007, s. 402.]. W realizacji tego celu wyjątkową, a może nawet główną, rolę odegrało wojsko litewskie, które w walkach obroniło niepodległość i stworzyło warunki do przeprowadzenia demokratycznych wyborów do Sejmu Ustawodawczego. Wojsko musiało jednak walczyć nie tylko na polu bitwy, ale także o prawo swoich żołnierzy do udziału w wyborach. Opinie na temat tego prawa były różne, ale większość sił politycznych podchodziła do niego z ostrożnością. Prawo do głosowania przyznano żołnierzom dopiero po powstaniu antypaństwowym z dni 22–24 lutego 1920 r., które w niedemokratyczny sposób zmusiło Tymczasową Radę Państwa do przyjęcia ważnej dla żołnierzy ordynacji wyborczej. Zgodnie z dotychczas obowiązującym prawem, żołnierze mogli być jedynie wybierani. Część z nich skorzystała z tego prawa i została wybrana do Sejmu Ustawodawczego.
Celem artykułu jest ukazanie sytuacji wojska litewskiego w przededniu wyborów do Sejmu Ustawodawczego. Przeanalizowanie przyczyn i organizatorów powstania antypaństwowego z dni 22–24 lutego 1920 r., a także ukazanie, jak ważne było ono dla przyznania żołnierzom prawa do głosowania w wyborach do Sejmu Ustawodawczego. Przedstawienie sylwetek żołnierzy wybranych do Sejmu Ustawodawczego i ich działalności w nim.
Artykuł opiera się na wspomnieniach świadków epoki, materiałach archiwalnych, ówczesnej prasie wojskowej oraz historiografii poświęconej historii Sejmu Ustawodawczego. W największym stopniu wykorzystano gazetę „Kariškių žodis”, oficjalny dziennik „Lietuva”. Tworzenie wojska i walki o niepodległość omówiono na podstawie rozkazów dla wojska, monografii Kazysa Ališauskasa [fn: Ališauskas, K. Kovose dėl Lietuvos Nepriklausomybės 1918–1920. Čikaga, 1972.], Vytenisa Statkusa [fn: Starkus, V. Lietuvos ginkluotosios pajėgos 1918–1940. 1986.], Vytautasa Lesčiusa [fn: Lesčius, V. Lietuvos kariuomenė 1918–1920. Vilnius, 1998.] oraz artykułu Jonasa Vaičenonisa [fn: Vaičenonis, J. Lietuvos kariuomenė skaičiais 1920–1939 m. Karo archyvas, t. 17, s. 144–180.]. Biografie żołnierzy – członków Sejmu Ustawodawczego – przedstawiono na podstawie słownika biograficznego Lietuvos Steigiamojo Seimo (1920–1922 metų) biografinis žodynas, wydań Lietuvos kariuomenės karininkai (1918–1953) oraz książki Viliusa Kavaliauskasa [fn: Kavaliauskas, V. Lietuvos karžygiai (Vyties kryžiaus kavalieriai) (1918–1910), t. 5, Vilnius, 2012.] o kawalerach Krzyża Pogoni, a także artykułu Kęstutisa Kilinskasa [fn: Kilinskas, K. Karininkų, kareivių ir karo valdininkų dalyvavimo Steigiamojo Seimo rinkimuose problema ir jos sprendimas 1919–1920 metais. Lietuvos istorijos studijos. 2017. Nr 40, s. 23–34.]. Szczególnie trudne było zbadanie powstania antypaństwowego z dni 22–24 lutego 1920 r., ponieważ jest ono interpretowane bardzo różnie, a szczegółowych badań na ten temat jak dotąd brak. W artykule wykorzystano wspomnienia ochotnika założyciela M. Klikny o jego udziale w tłumieniu powstania [fn: Klikna, M. Atsiminimai apie 1920 m. įvykius Lietuvos kariuomenėje. 1929 m. Vrublevskių biblioteka. F. 193–109.]. W badaniach nad tym tematem bardzo pomocne byłyby materiały z archiwów Polski i ZSRR, ale nie mamy do nich dostępu.
Ramy chronologiczne: 1918–1920 r.
Metody badawcze: opisowa, analityczna, porównawcza.
1. Tworzenie wojska i walki o niepodległość Litwy na początku lat 1918–1920
Pierwszym krokiem w tworzeniu wojska litewskiego był memoriał członka Najwyższego Komitetu Litwy w Rosji, Kazysa Škirpy, zatytułowany „Lietuvos kariuomenės klausimu. Sumanymas”, który został przedłożony Prezydium Rady Państwa Litwy 25 kwietnia 1918 r. [fn: Lesčius, V. Lietuvos kariuomenė 1918–1920. Vilnius, 1998, s. 66.] Memorandum K. Škirpy spotkało się z odzewem także wśród innych oficerów. 21 maja 1918 r. oficer Stasys Zaskevičius przedstawił Radzie schemat organizacyjny przyszłego Ministerstwa Wojny wraz z komentarzami. Dopiero jesienią 1918 r. Rada Państwa Litwy podjęła działania na rzecz tworzenia obrony kraju. 8 października 1918 r. powołano Komisję Obrony, w skład której weszli: przewodniczący Stasys Šilingas, członkowie Saliamonas Banaitis, dr Jurgis Alekna oraz oficer Jurgis Kubilius. Później dołączyli do niej Liudas Gira, oficer Stasys Nastopka i lekarz wojskowy Valdas Nagevičius. Rozpoczęto rejestrację oficerów, urzędników wojskowych i żołnierzy. 16 października przybyło 11 żołnierzy ochotników, a 17 października podczas wieczornej zbiórki w koszarach zabrzmiał hymn śpiewany przez naszych żołnierzy [fn: Ališauskas, K. Kovose dėl Lietuvos Nepriklausomybės 1918–1920. Čikaga, 1972, s. 51.]. 1 listopada przed drzwiami Rady Państwa stanęła nasza warta pod dowództwem oficera Vincasa Grigaliūnasa-Glovackisa. Wojsko litewskie miało przejąć od przygotowujących się do opuszczenia Litwy Niemców nie tylko ochronę państwa, ale także bronić się przed wrogami: nacierającymi bolszewikami oraz uniemożliwić polskim ziemianom zawładnięcie Litwą i przekazanie jej Polsce. Należało również chronić ludność przed żołnierzami niemieckimi, którzy – na skutek załamania się zaopatrzenia ich armii – byli zdezorganizowani i zaczęli terroryzować oraz grabić miejscową ludność. Działania te musiały być jednak prowadzone w całkowitej tajemnicy, aby Niemcy, dowiedziawszy się o nich, nie rozproszyli formacji. Stałego zaopatrzenia jeszcze nie było, dlatego wiele rzeczy trzeba było kupować ze środków pochodzących z datków lub przynosić samemu. W tak skomplikowanej sytuacji 23 listopada Ministerstwo Obrony wydało rozkaz o tworzeniu wojska. Pisano w nim: „Powołuję Radę Obrony w składzie: pułkownik Chaleckis, podpułkownik Nastopka i podpułkownik Nagevičius. Pułkownika Kubiliusa mianuję szefem sztabu Ministerstwa Obrony. Pułkownika Galvydisa-Bykauskasa mianuję dowódcą pierwszego pułku, formowanego w Olicie” [fn: Apsaugos Ministerijos Įsakymas Nr. 1, 1918 m. lapkričio 23 d., Vilnius.]. Podpisali: Minister Obrony prof. Augustinas Voldemaras i Szef Sztabu pułkownik Jurgis Kubilius. Kwestia organizacji wojska była omawiana na posiedzeniach Rady Państwa Litwy 28 listopada i 2 grudnia 1918 r. Minister Obrony A. Voldemaras naświetlił trudną sytuację w kraju: od Wschodu grozi niebezpieczeństwo bolszewizmu, a wkrótce zagrożenie nadejdzie z Południa – od Polski. O własnych siłach długo nie zdołamy się utrzymać, a w sprawie pomocy od innych państw nie osiągnięto porozumienia [fn: Lesčius, V. Lietuvos kariuomenė 1918–1920. Vilnius, 1998, s. 76.]. Już 4 grudnia w gazecie „Lietuvos aidas” ukazało się pierwsze ogłoszenie, wzywające do wstępowania do I Pułku „byłych młodych instruktorów wojskowych, podoficerów i starszych sierżantów (feldfebli), byłą kadrę armii rosyjskiej lub niemieckiej” [fn: Laikinosios valdžios įstatymai. Lietuvos aidas, 1918 m. gruodžio 4 d. Nr 148.]. Jednak do 23 grudnia, kiedy to rząd podał się do dymisji i sformowano gabinet pod kierownictwem Mykolasa Šleževičiusa, nie podjęto znaczących działań na rzecz tworzenia i wzmacniania armii. Dlatego już 29 grudnia ogłoszono historyczną odezwę „Do obywateli Litwy!”, w której informowano, że Litwie grozi niebezpieczeństwo, w związku z czym „Śmiało, bez trwogi, jak nasi ojcowie i przodkowie, zagrodźmy drogę wrogom, podejmijmy bój za naszą Matkę Ojczyznę, za Państwo Litewskie!” [fn: Į Lietuvos piliečius. Ten pat, 1918 m. gruodžio 29 d. Nr 164, s. 2.]. Ogłoszono również Warunki wstąpienia do Obrony Narodowej oraz Instrukcje powoływania ochotników [fn: Tamże.]. Od 13 stycznia rozpoczęto rejestrację ochotników. Mieli oni przybywać z własnym umundurowaniem i prowiantem, a zaopatrzenie rozpoczęło się dopiero w lutym, chociaż punkt 6 warunków głosił: „Rząd Litwy zapewnia każdemu żołnierzowi ochotnikowi utrzymanie i 100 marek żołdu miesięcznie. Ponadto rodzinie każdego ochotnika, będącej na jego utrzymaniu, przyznaje się zasiłek na określonych warunkach”. [fn: Sąlygos stoti į Lietuvos Krašto Apsaugą. Laikinosios Vyriausybės žinios. 1919 m. balandžio 4 d. Nr 5.] Do 15 stycznia 1919 r. zarejestrowało się około 3000 ochotników [fn: Starkus, V. Lietuvos ginkluotosios pajėgos 1918–1940. 1986, s. 33.]. Świadczy to o tym, że tworzenie wojska odbywało się dzięki wielkiemu entuzjazmowi jego pierwszych założycieli. W ciągu 1919 r. zarejestrowano 5435 ochotników [fn: Savanoris. Kaunas, 1928, s. 135.]. 15 stycznia 1919 r. ogłoszono również mobilizację oficerów i urzędników wojskowych, nakazując, aby wszyscy do 45. roku życia, którzy służyli w armii, stawili się w Kownie, Olicie lub Grodnie nie później niż do 1 lutego [fn: Karininkų mobilizacija. Laikinosios Vyriausybės žinios. Kaunas, 1919 m. sausio 16 d. Nr 2–3.]. Większość korpusu oficerskiego stanowili oficerowie powracający z armii rosyjskiej, a część z nich była także twórcami litewskich oddziałów w Rosji. Nie można tego jednak powiedzieć o żołnierzach powracających z Rosji po zakończeniu I wojny światowej – tylko niewielka ich część wstąpiła do wojska litewskiego. Mobilizację żołnierzy urodzonych w latach 1897–1898 ogłoszono 5 marca 1919 r.
Walki z bolszewikami od 5 stycznia 1919 r. do 5 stycznia 1920 r.
31 grudnia Niemcy zaczęli wycofywać się z Wilna i zdjęli swoją flagę z wieży Zamku Giedymina. Wówczas oficer Kazys Škirpa wraz z urzędnikami wojskowymi Jonasem Nistelisem i Petrasem Gužasem oraz żołnierzami Albinasem Raubą, Romualdasem Marcalisem, Pranasem Plauską, Jonasem Norvilą, Mikasem Slyvauskasem, Vincasem Steponavičiusem i Stasysem Butkusem zawiesili na wieży zamkowej flagę litewską, która powiewała tam do 5 stycznia – dopóki nie została zerwana przez bolszewików, którzy zostawili tylko czerwony pas. Jednak jeszcze przed tym, 29 grudnia, bolszewicy zaczęli wkraczać na Litwę. Zajęli linię Nowe Święciany, Jeziorosy, Įlaukė. Bolszewicy atakowali nie tylko Wilno, już 9 stycznia zajęli Poniewież i Wiłkomierz, a w ostatnich dniach miesiąca – Szawle. Sytuacja była skomplikowana także w Kownie, gdzie panoszyli się Niemcy. 11 stycznia zastrzelili oni dwóch naszych ochotników idących na służbę do szpitala wojskowego. Byli to Juozas Zambacevičius i Antanas Kalasiūnas – pierwsze ofiary naszego wojska. W dniach 2–5 lutego doszło również do starć naszego oddziału ochrony Kiejdan z bolszewikami. W tych walkach na polu bitwy zginął pierwszy nasz żołnierz, Povilas Lukšys. W walce z bolszewikami pomagały również niemieckie oddziały „Grenzschutz Nord”, które w dniach 10–12 lutego odepchnęły bolszewików z rejonów Siadów i Możejek aż po Kurszany. 13 lutego nasze wojsko odbiło Jezno, ale tego samego dnia bolszewicy zaatakowali Olitę, gdzie na moście zginął pierwszy oficer, Antanas Juozapavičius, który zapisał się do wojska litewskiego pod numerem 14 i dowodził I Pułkiem Piechoty. Zginął, ratując broń pułku, która była wówczas bardzo potrzebna. A. Juozapavičius rozkazał wycofać się z Olity, ponieważ siły bolszewickie były zbyt duże, by można je było odeprzeć. Wycofując się, dowiedział się, że w koszarach pozostało 300 karabinów, dlatego rozkazał ładować je na wozy, z których wyrzucono chleb, i wywozić. A. Juozapavičius postanowił uratować broń. Pierwszy wóz z bronią przejechał przez most, a A. Juozapavičius eskortował drugi, lecz został zastrzelony, a broń dostała się w ręce bolszewików.
Wyjątkowym wydarzeniem, które odbiło się echem na arenie międzynarodowej, był atak na misję USA w hotelu „Metropol” 18 marca 1919 r. Pełniący tam obowiązki służbowe, chroniąc misję USA, żołnierz ochotnik Pranas Eimutis został zastrzelony przez niemieckiego feldfebla. Misja USA przybyła do Kowna 15 marca, aby zapoznać się z potencjałem wojska litewskiego i poinformować dowództwo, czy Litwa będzie w stanie się obronić, ponieważ miało to wpływ na uznanie Litwy. W momencie incydentu przedstawicieli misji USA nie było w hotelu, gdyż właśnie wracali do Kowna po wizycie na froncie.
Od marca do sierpnia toczyły się zacięte i zmienne walki z bolszewikami, i dopiero w dniach 24–30 sierpnia przeprowadzono wielką operację, podczas której bolszewicy zostali ostatecznie wyparci z Litwy i odrzuceni za Dźwinę. W dniach 2–3 stycznia 1920 r. nasi zwiadowcy po raz ostatni zaatakowali bolszewików, a 3 stycznia Polacy i Łotysze wspólnie zaatakowali bolszewików, zdobyli Dyneburg i oddzielili wojsko litewskie od bolszewików. Był to koniec litewskiej wojny z bolszewikami.
Walki z bermontowcami od 26 lipca do 15 grudnia 1919 r.
Walki z tym wrogiem rozpoczęły się 26 lipca, kiedy z Łotwy do Kurszan przybył ich pierwszy oddział. Siły bermontowców liczyły wówczas około 51–52 tys. żołnierzy [fn: Ališauskas, K. Kovose dėl Lietuvos Nepriklausomybės 1918–1920. Čikaga, 1972, s. 391.]. Litwa – około 25 tys. Do walki z bermontowcami Litwa mogła wysłać tylko około 12 tys. żołnierzy. Atak bermontowców pod Szawlami miał się rozpocząć 16 listopada, jednak na dowództwo Wojska Litewskiego duży wpływ miała misja ententy pod przewodnictwem H. A. Niessela, która nieustannie groziła, że jeśli wojsko litewskie zaatakuje bermontowców, z Niemiec na pomoc przyjdzie im kilka dywizji niemieckich. Mimo to dowódca frontu, ppłk Kazys Ladiga, zwołał swój sztab w miasteczku Bejsagoła  i, wyjaśniwszy zaistniałą sytuację, wydał rozkaz ataku na bermontowców. Celem ataku było wyparcie ich z Litwy. Najważniejsze było zdobycie Szawli, dlatego główne walki toczyły się pod Radziwiliszkami, gdzie po ciężkich starciach bermontowcy zostali rozbici i zdobyto duże łupy wojenne, których część jest przechowywana w Muzeum Wojskowym im. Witolda Wielkiego. Jednak pomyślnie rozpoczęta operacja została wstrzymana z powodu misji Niessela. 24 listopada Litwa i Niemcy uzgodniły, że Niemcy pozostawią na Litwie swoje mienie, a nasze wojsko nie będzie przeszkadzać im w ewakuacji.
Walki z Polakami od 18 kwietnia 1919 r. do 1 grudnia 1920 r.
Walki z Polakami toczyły się w tym samym czasie, gdy wojsko litewskie walczyło jeszcze z bolszewikami. Polacy cały czas starali się wtargnąć na terytorium Litwy, pomimo że ententa wyznaczyła linię demarkacyjną, zwaną linią Focha. Jednak Polacy przekroczyli zarówno pierwszą, jak i drugą linię Focha, ponieważ Litwini, walcząc z bolszewikami, nie mieli sił, by stawić opór Polakom.
Dla państwowości litewskiej ważne było wykrycie i zlikwidowanie Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), która przygotowywała na Litwie zamach stanu w sierpniu i wrześniu 1919 r. i chciała zniszczyć naszą niepodległość. Wojsko litewskie jesienią 1919 r. i na początku 1920 r. musiało walczyć na trzech frontach: z bolszewikami dochodziło do pojedynczych starć, z bermontowcami – do działań wojennych, zwłaszcza w listopadzie. Od stycznia do 6 lipca 1920 r. panował względny spokój, działania wojenne nie miały miejsca, dochodziło jedynie do pojedynczych starć z Polakami wzdłuż linii demarkacyjnej. Miały one miejsce codziennie. Większe starcia miały miejsce w dniach 14–22 marca na odcinku Kalkūni – Turmont. Natomiast od 22 do 29 marca Polacy codziennie atakowali linię demarkacyjną w pobliżu Wisztyńca. Ten okres względnego spokoju nie został jednak wykorzystany na powiększenie i odpowiednie przygotowanie armii. Mimo trudności, walcząc na kilku frontach, wojsko litewskie w latach 1918–1920 zdołało sformować następujące jednostki wojskowe, w których służyło około 45 tys. żołnierzy:
1 Pułk Piechoty im. Wielkiego Księcia Litewskiego Giedymina, 1 listopada 1918 r. (nazwę nadano 30 października 1919 r.). Dowódca: oficer V. Grigaliūnas-Glovackis, od 23 listopada oficer Jonas Galvydis-Bykauskas w Wilnie.
2 Pułk Piechoty im. Wielkiego Księcia Litewskiego Olgierda, 5 grudnia 1918 r. (nazwę nadano 5 grudnia 1919 r.). Dowódca: oficer Vincas Grigaliūnas-Glovackis w Wilnie.
3 Pułk Piechoty im. Wielkiego Księcia Litewskiego Witolda, 4 maja 1919 r. (nazwę nadano 16 lutego 1920 r.). Dowódca: oficer Pranas Liatukas w Rosieniach.
4 Pułk im. Króla Litwy Mendoga, 30 grudnia 1918 r. (nazwę nadano 29 grudnia 1919 r.). Dowódca: oficer Jonas Variakojis w Poniewieżu.
5 Pułk Piechoty im. Wielkiego Księcia Litewskiego Kiejstuta, 2 marca 1919 r. (nazwę nadano 13 lutego 1920 r.). Dowódca: oficer Kazys Škirpa w Kownie.
6 Pułk Piechoty im. Księcia Margirisa, utworzony z 1 Batalionu 2 Pułku Piechoty, 5 grudnia 1918 r. (nazwę nadano 20 listopada 1920 r.). Dowódca: oficer Jurgis Butkus.
7 Pułk Piechoty im. Żmudzkiego Księcia Butygejda w Kownie, 8 grudnia 1919 r. (nazwę nadano 9 stycznia 1920 r.). Dowódca: oficer Edvardas Adamkavičius w Kownie.
8 Pułk Piechoty im. Kowieńskiego Księcia Wojdata, 8 grudnia 1919 r. (nazwę nadano 16 lutego 1920 r.). Dowódca: oficer Jurgis Kubilius w Wiłkomierzu.
9 Pułk Piechoty im. Litewskiego Księcia Witenesa, 20 czerwca 1919 r. Batalion w Johaniszkielach (nazwę nadano 1 marca 1920 r.). Dowódca: oficer Aleksandras Jakaitis w Johaniszkielach.
1 bateria artylerii, 6 stycznia 1919 r. Dowódca: oficer Eduardas Jodko, od 24 stycznia 1919 r. oficer Vincas Geiga.
2 bateria artylerii, marzec 1919 r. Dowódca: oficer Pranas Uogintas, w Aukštoji Panemunė.
3 bateria artylerii, 28 marca 1919 r. Dowódca: oficer Česlovas Michnevičius, w Aukštoji Panemunė.
4 bateria artylerii, sformowana 24 marca 1919 r. z 2 oddziału 1 baterii. Dowódca od 2 czerwca 1919 r. oficer Motiejus Pečiulionis, w Aukštoji Panemunė.
1 Pułk Huzarów im. Księcia Janusza Radziwiłła. 1 Pułk Ułanów, 11 stycznia 1919 r. (nazwę nadano 25 września 1927 r.). Dowódca: oficer Vladas Bielinskas, od 1 lipca 1919 r. oficer Pranas Jackevičius w Kownie.
Litewskie Siły Powietrzne, 24 stycznia 1919 r. Po zorganizowaniu oddziałów techniki wojskowej utworzono wydział lotnictwa. 12 marca 1919 r. oddział lotnictwa i Wojskowa Szkoła Lotnicza.
Batalion Łączności, 8 stycznia 1919 r.
Batalion Samochodowy, 30 stycznia 1919 r. Z kompanii inżynieryjnej wydzielono kompanię samochodową, później batalion.
1 samodzielna kompania białoruska, 27 lutego 1919 r., później samodzielna kompania białoruska, weszła w skład białoruskiego Batalionu Piechoty, od 20 kwietnia 1920 r. samodzielna kompania. Dowódca: oficer Vitalis Kozlovas.
10 lutego 1920 r. z tych działających jednostek sformowano trzy dywizje. Jeśli jednak spojrzymy na statystyki i rozłożymy liczby na dwa lata, moglibyśmy stwierdzić, że były to liczby zbyt małe, ponieważ zgodnie z zatwierdzonymi etatami dla poszczególnych jednostek wojskowych w armii brakowało 43,2% oficerów, 51,7% urzędników wojskowych, 29,8% żołnierzy i 46,5% koni [fn: Lesčius, V. Lietuvos kariuomenė 1918–1920. Vilnius, 1998, s. 423.]. Sił zbrojnych zatem dotkliwie brakowało, co miało negatywny wpływ na walki o niepodległość. 24 stycznia 1920 r., na początku walk z Polakami, w szeregach armii znajdowało się 28 903 żołnierzy (w tym 27 725 szeregowych, 860 oficerów, 290 urzędników i 28 lekarzy) [fn: Vaičenonis, J. Karo archyvas. t. XVII, s. 150.]. 13 marca tego samego roku w wojsku służyło 30 366 żołnierzy (28 925 szeregowych, 900 oficerów, 444 urzędników i 97 lekarzy), a w dniach 1–8 września – 27 802 żołnierzy (26 391 szeregowych, 970 oficerów, 350 urzędników i 91 lekarzy) [fn: Tamże.].
2. Powstanie antypaństwowe w dniach 22–24 lutego 1920 r. i przyznanie żołnierzom prawa wyborczego
Sytuacja była skomplikowana: podczas gdy wojsko niemal cały czas brało udział w walkach, rozpoczęła się kampania wyborcza do Sejmu Ustawodawczego. Na tym etapie, w kwestii przyznania żołnierzom prawa wyborczego, ważna była również rola samego wojska. W jakich okolicznościach żołnierze uzyskali prawo do głosowania?
Przedstawiciele naszego wojska nie byli obojętni na wydarzenia polityczne na Litwie. Wszak państwo, o które walczyli, przygotowywało się do pierwszych demokratycznych wyborów. Znajduje to odzwierciedlenie w prasie wojskowej. 3 lipca 1919 r., jeszcze przed przyjęciem ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego, w „Kariškių žodis” opublikowano artykuł podpisany inicjałami pt. „Wojskowi i Sejm Ustawodawczy”. Wyrażono w nim nadzieję, że „istnieje powołana przez władze komisja do przygotowania wyborów do sejmu ustawodawczego. Jeśli warunki będą sprzyjające, to za jakieś dwa miesiące można się spodziewać już samego sejmu. Sejm będzie dotyczył wszystkich obywateli Litwy, nie wyłączając wojskowych” [fn: A. G. Kariškiai ir Steigiamasis Seimas. Kariškių žodis. 1919 m. liepos 3 d. Nr 7, s. 50.]. Autor pisze, że wojskowi powinni jak najszybciej wyrazić swoją opinię i życzenia, aby komisja je uwzględniła. Dla wojskowych ważne jest, jakie będą ich prawa podczas wyborów do Sejmu, czy będą mieli takie same prawa wyborcze jak inni obywatele, czy nie zostaną one ograniczone. Zdaniem autora, wojskowego, „Na ile pozwoli sytuacja militarna Litwy, wojskowi powinni uczestniczyć w wyborach do sejmu ustawodawczego. Powinni mieć zarówno czynne, jak i bierne prawo wyborcze (wybierać i być wybieranymi)” [fn: Tamże.]. Autor uzasadniał tę opinię tym, że niektórzy wojskowi jeszcze przed wstąpieniem do armii byli znani społeczeństwu. A ich udział w tworzeniu wojska i w walkach o wolność Litwy musi zostać przez społeczeństwo doceniony i mogą oni zostać wybrani do Sejmu Ustawodawczego. Autor wyraził również wątpliwości co do udziału wojskowych – mogłoby to zaszkodzić samemu wojsku, gdyby zostało wciągnięte w sprawy polityczne, zwłaszcza jeśli podczas wyborów wciąż toczyłyby się walki o wolność. Miał jednak nadzieję, że wojskowym, jako równoprawnym obywatelom, zostanie mimo wszystko udzielone prawo do udziału w budowaniu fundamentów państwa. Optymistyczne oczekiwania autora artykułu A. G. nie spełniły się – przyjęto ustawę nieprzyznającą wojskowym prawa do głosowania.
30 października 1919 r. Rada Państwa w trzecim czytaniu przyjęła ordynację wyborczą do Sejmu Ustawodawczego Litwy. W części pierwszej, w punkcie 2, określono, kto może uczestniczyć w wyborach i ma prawo głosu: „W wyborach uczestniczą obywatele Litwy wszystkich wyznań i narodowości, mężczyźni i kobiety, którzy w dniu rozpoczęcia sporządzania list wyborców ukończyli 21 lat” [fn: Lietuvos Steigiamojo Seimo rinkimų įstatymas. Vyriausybės žinios. 1919 m. spalio 30 d., s. 1.]. Do punktu dodano uwagę określającą status żołnierzy podczas wyborów: „oficerowie, zmobilizowani urzędnicy wojskowi i żołnierze przedstawicieli nie wybierają, ale sami mogą być wybierani na przedstawicieli” [fn: Tamże]. Taka decyzja została podjęta niewielką przewagą głosów po gorących dyskusjach członków komisji przygotowującej ordynację wyborczą do Sejmu Ustawodawczego [fn: Kilinskas, K. Karininkų, kareivių ir karo valdininkų dalyvavimo Steigiamojo Seimo rinkimuose problema ir jos sprendimas 1919–1920 metais. Lietuvos istorijos studijos. 2017. Nr 40, s. 26.]. Komisji przewodniczył minister spraw wewnętrznych Petras Leonas, a w jej skład wchodzili przedstawiciele różnych partii i państwowych instytucji prawnych: minister sprawiedliwości Liudas Noreika, minister bez teki do spraw żydowskich Maksas Soloveičikas, członek Rady Państwa ks. Kazimieras Steponas Šaulys, członek Rady Państwa dr Eliziejus Draugelis, członek Najwyższego Trybunału Litwy Augustinas Janulaitis, prezes Sądu Okręgowego w Kownie Vladas Mačys, obrońca Sądu Okręgowego w Kownie Rapolas Skipitis, kierownik spraw w Ministerstwie Spraw Zagranicznych dr Dovas Zaunius, członkowie zarządu miasta Kowna Mikas Junavičius i Levas Garfunkelis, agronom Jonas Masiulis i ekonomista Jonas Blynas [fn: Įstatymas. Laikinosios Vyriausybės žinios. 1919 m. liepos 1 d., Nr 8, s. 4.].
Partie różnie oceniały udział wojskowych w wyborach do Sejmu Ustawodawczego. Za przyznaniem wojskowym demokratycznych i równych praw dla wszystkich obywateli opowiadała się Litewska Socjalistyczna Partia Ludowo-Demokratyczna, która w swojej prasie głosiła, że w żadnym wypadku nie można odbierać wojskowym prawa do głosowania – byłoby to sprzeczne z konstytucją prawa, ponieważ w wojsku skupiona jest najzdrowsza część społeczeństwa. Powoływano się również na przykład innych państw: w Estonii, na Łotwie i w Polsce wojsku przyznano czynne prawo wyborcze i uczestniczyło ono w wyborach do sejmów ustawodawczych. Podobne zdanie miał Związek Chłopski, nieco powściągliwiej wojskowych popierała Litewska Partia Socjaldemokratyczna. Litewska Partia Chrześcijańskich Demokratów zachowywała powściągliwość, nie określała wojskowych jako grupy, której należy przyznać prawo głosu, lecz zadowoliła się żądaniem, aby wybory były powszechne, aby uczestniczyli w nich wszyscy obywatele, bez wyłączania żadnej grupy [fn: Kilinskas, K. Karininkų, kareivių ir karo valdininkų dalyvavimo… s. 28.]. Za nieprzyznaniem wojskowym prawa wyborczego już 11 września 1919 r., podczas rozpatrywania projektu ustawy, opowiedział się minister obrony narodowej Povilas Žadeikis. Twierdził on, że wybory zdezorganizowałyby wojsko i podzieliły je na partie. Podobnie uważała większość wyższych oficerów. Płk Jonas Petruitis pisał o tym: „Wybory wyznaczono na 15 kwietnia. Najważniejszą kwestią było, jak postąpić z wojskiem. My, starsi żołnierze, i raporty pisaliśmy, i mówiliśmy, aby żołnierzom przyznać tylko bierne prawo wyborcze, tzn. bycia wybieranym, ale nie uczestniczenia w wyborach. Boimy się agitacji w wojsku. Rząd już był skłonny zgodzić się z naszym zdaniem. Dowiedzieli się o tym nasi wrogowie, natychmiast pojawiło się wielu przyjaciół żołnierzy. Komuniści rozpuścili swoje odezwy: «Żołnierze, patrzcie, co robią wasi oficerowie. Wy krew przelewaliście, a teraz nie jesteście obywatelami Litwy. Nie dają wam wybierać swoich przedstawicieli do sejmu» itd. Komunistom, oczywiście, nie zależało na wyborach do sejmu, ale na tym, by móc wykorzystać okazję do wywołania zamieszek w wojsku. Nie ustępowały komunistom i lewicowe partie, one również nalegały, by pozwolono żołnierzom aktywnie uczestniczyć w wyborach” [fn: Petruitis, J. Laisvę ginant, 1952, Rukša, A. Kovos dėl Lietuvos Nepriklausomybės. Klivlendas, 1981, s. 270.].
Te rozważania przerwało, a Radę Państwa zmusiło do zmiany ustawy jedno ważne, lecz mało zbadane w naszej historiografii wydarzenie – powstanie antypaństwowe w dniach 22–24 lutego 1920 r. [fn: Lietuvos kariuomenei įsakymas. Nr 254. 1920 m. vasario 29 d.], znane również jako bunt żołnierzy garnizonu kowieńskiego, powstanie w Panemunė w Kownie, bunt żołnierzy itp. Kto je zorganizował i komu było na rękę? Ochotnik założyciel wojska litewskiego, członek Sejmu Ustawodawczego Petras Ruseckas pisał o tym wydarzeniu: „Bunt został zorganizowany w trakcie przygotowań do wyborów do Sejmu Ustawodawczego, ponieważ Sejm miał zalegalizować Niepodległość Litwy”. Zdaniem P. Ruseckasa, należało wywołać niezadowolenie w wojsku. A wywoływali je bolszewicy, inni Rosjanie oraz Polacy i niemieccy agitatorzy. Gdyby bowiem uniemożliwiono wybory, można by twierdzić, że naród litewski nie chce takiego państwa. Mogli to wykorzystać zarówno bolszewicy, jak i Polacy. Już kilka dni przed 20 lutego w oddziałach garnizonu kowieńskiego krążyły informacje, że coś jest nie tak. Dlatego 21 lutego naczelny dowódca wojska gen. Pranas Liatukas zwołał dowódców garnizonu kowieńskiego, aby wyjaśnić sytuację. Oficerowie wyrazili dowódcy wiele pretensji z powodu złego zaopatrzenia żołnierzy w żywność, marznięcia w koszarach i twierdzili, że nie są w stanie zapobiec niepokojom. Tego samego dnia w jednej z jednostek zebrało się około 200 delegatów żołnierskich z różnych oddziałów i postanowiło następnego dnia zorganizować wiec na placu przy kościele garnizonowym oraz przedstawić władzom swoje żądania. 22 lutego o godzinie 10 rano na placu przy kościele zebrał się umundurowany tłum, w którym znajdował się Kowieński Pułk Ułanów oraz piechurzy z kilku kompanii. Wiec był pokojowy, żołnierze nie byli uzbrojeni. Wiecujący za pośrednictwem naczelnego dowódcy wojska złożyli władzom petycję, w której domagano się przyznania żołnierzom prawa głosu w wyborach do Sejmu Ustawodawczego, uwolnienia więźniów politycznych, którzy nie walczyli przeciwko niepodległości Litwy, usunięcia z wojska oficerów niemówiących po litewsku, poprawy wyżywienia żołnierzy, umundurowania, warunków higienicznych w koszarach i szpitalach wojskowych oraz terminowej wypłaty żołdu. Dowódca wojska obiecał przekazać żądania żołnierzy Rządowi i zapewnił, że władze je rozważą i spełnią. Po tej obietnicy żołnierze spokojnie się rozeszli. Jednak w tym samym czasie, gdy trwał pokojowy wiec, z Panemunė w kierunku kościoła garnizonowego maszerowała uzbrojona 2 kompania Batalionu Zapasowego oraz część żołnierzy pułku artylerii z 1, 7 i 8 baterii. Rozproszyli oni posterunek 8 Pułku Piechoty na moście w Panemunė, ale po rozpoczęciu strzelaniny wrócili do Panemunė. Tam w pułku artylerii utworzono komitet buntowników, któremu przewodził podoficer Petras Mickeliūnas, należący do Komunistycznej Partii Litwy i Białorusi, polski kapral w Rosji D. Vizgirda, B. Kanišauskas, M. Kušneris i dwaj przedstawiciele piechoty. Dowiedziawszy się o tych wydarzeniach, dowódca wojska gen. P. Liatukas udał się do zbuntowanych żołnierzy. O tym wydarzeniu żołnierz 6 Pułku Piechoty, ochotnik założyciel M. Klikna pisał we wspomnieniach: „Dowódca wojska w towarzystwie dwóch oficerów pojechał powozem do buntowników. Cieszyliśmy się, że wódz, pojechał, wszystko wyjaśni i na tym się skończy. Minęła może godzina, gdy wołają dowódcę kompanii do kancelarii, a ten, wróciwszy po jakichś 10 minutach, mówi, że dowódca wojska został aresztowany przez buntowników i każe kompanii szybko się ustawić i przygotować do walki. Wiadomość była tak bolesna nie tylko dla nas, ale i na twarzach innych żołnierzy widać było, że swoich braci trzeba będzie uznać za wrogów i iść z nimi do boju” [fn: Klikna, M. Atsiminimai apie 1920 m. įvykius Lietuvos kariuomenėje. 1929 m. Vrublevskių biblioteka. F. 193–109.]. Starcia między buntownikami a oddziałami wojska trwały całą noc. Uczestnik tych wydarzeń M. Klikna wspomina, że 23 lutego o godzinie 10 „ <…> dowódca kompanii rozkazał, aby po przejechaniu samochodu pancernego, zaatakować w poprzek brzegu Niemna i zająć rejon koszar artylerii. Tak zrobiliśmy. <…> Kompania zajęła koszary artylerii i zebrała około 100 buntowników, gdy tam byliśmy, przyszedł i uwolniony dowódca wojska Liatukas z kilkoma oficerami i, podziękowawszy nam, odjechał do Kowna” [fn: Tamże]. Wymiana ognia pociągnęła za sobą trzy ofiary: zginęło dwóch buntowników, a po stronie rządowej 23 lutego w Aleksocie został ranny, a 24 lutego zmarł st. por. Brygady Amerykańskiej Samuel Harris.
W czasie, gdy gen. P. Liatukas był aresztowany, na jego miejsce mianowano nowego naczelnego dowódcę wojska, gen. Silvestrasa Žukauskasa [fn: Gen. Žukauskas Vyriausias Karo Vadas. Įsakymas 1920 m. vasario 23 d. Lietuva. 1920 m. vasario 25 d. Nr 44, s. 1.]. Pierwszy rozkaz mianowanego dowódcy nr 248 b został wydany 23 lutego. Miał on na celu powstrzymanie niepokojów w oddziałach. Dowódcom jednostek nakazano do odwołania: „Zabronić wszystkim wojskowym opuszczania rejonu koszar. Wojskowych wysyłanych w sprawach służbowych uzbroić i wydać im odpowiednie zaświadczenia (przepustki). Nie pozwalać na odwiedziny w koszarach osobom cywilnym. Oficerowi dyżurnemu w jednostce dać dwóch pomocników – oficerów. Krewni pragnący spotkać się z żołnierzami muszą zwrócić się do oficera dyżurnego o uzyskanie pozwolenia” [fn: Lietuvos kariuomenės įsakymas Nr 248 b. 1920 m. vasario 23 d.]. 25 lutego wydano kolejny rozkaz dla oddziałów liniowych, w którym gen. S. Žukauskas wzywał wojsko do zachowania spokoju i pracy. Miał nadzieję, że każdy rozumie, do czego dążą wrogowie ojczyzny. Rozkaz ten jest ważny, ponieważ generał otwarcie oświadczył, że wrogowie ojczyzny, chcąc wywołać niepokoje w wojsku, „ <…> wysyłają do nas swoich agentów z dużymi sumami pieniędzy. I z ubolewaniem trzeba stwierdzić, że znajdują się elementy, które ulegają prowokacjom tych agentów” [fn: Lietuvos kariuomenės įsakymas Nr 250. 1920 m. vasario 25 d. § 1.]. Dlatego gen. S. Žukauskas wzywał do przestrzegania dyscypliny – jest ona ważna we wszystkich armiach świata, a w wojsku litewskim uległa osłabieniu. Ważne jest również, że w tym rozkazie generał osobiście zobowiązał się do terminowego rozpatrywania wszystkich skarg żołnierzy i nakazał dowódcom jednostek: „Przed inspekcją nakazuję przeprowadzać rozmowy o treści patriotycznej. Wychowanie żołnierza jest obowiązkiem oficera” [fn: Tamże]. Taka treść rozkazu pozwala stwierdzić, że dowództwo wojska bardzo szybko wyciągnęło wnioski co do niedociągnięć w armii (zostały one wymienione również w oświadczeniu uczestników wiecu) i zaczęło je usuwać.
Powstanie zostało stłumione, a echa na jego temat pojawiły się w prasie już 24 lutego. W artykule „Bądźmy silni duchem – nasze zdecydowanie” nie wspomina się bezpośrednio o powstaniu, jedynie ostrzega, że wrogowie – bolszewicy i Polacy – próbują na wszelkie sposoby zniewolić Litwę, a ponieważ nie udaje im się tego zrobić na polu walki, „teraz dokładają wszelkich starań, aby u nas wewnątrz powstał jakiś nieporządek, abyśmy się wewnątrz pokłócili i osłabli, aby nasz Sejm Ustawodawczy nie mógł się zebrać, aby oni dostali okazję do zniewolenia nas. Wywołanie u nas nieporządku i niedopuszczenie do zwołania naszego Sejmu Ustawodawczego – to dziś największe zadanie naszych przeciwników, przeciwników, którzy byli i są: Warszawa, Rząd polski i bolszewicy” [fn: Studentas. Būkime stiprios dvasios – mūsų pasiryžimo. Lietuva, 1920 m. vasario 24 d. Nr 43, s. 1.]. Wymieniono również przyczyny, dla których Polakom i bolszewikom tak bardzo zależy na tym, aby wybory do Sejmu Ustawodawczego się nie odbyły. Polacy chcą mieć dostęp do Morza Bałtyckiego, potrzebują żywności, którą Litwa może im wyprodukować, litewskie majątki należą do Polaków, a ziemianie dobrze wiedzą, że po wyborze sejmu lud litewski im tych majątków nie zostawi, bo ziemia będzie należeć do tych, którzy ją uprawiają. Ten bunt był na rękę Polakom, ponieważ po niepowodzeniu powstania POW próbuje się to realizować innymi drogami. Polacy nie tylko ściągali swoje pułki pod granice Litwy, ale także wysyłali agentów, aby siali zamęt w wojsku. Bolszewikom również zależało na tym, aby na Litwie było niespokojnie, chcieli rozszerzać swoje terytoria i dotrzeć do Niemiec. Dlatego autor artykułu dochodzi do wniosku, że cel obu jest jeden, chcą się nawzajem wyprzedzić, dlatego dążą do uniemożliwienia wyborów do Sejmu Ustawodawczego, a dotychczas przelana krew i włożona praca w tworzenie państwa poszłyby na marne. Kończy artykuł optymistyczną nutą, obiecując, że Sejm Ustawodawczy rozwiąże wszystkie problemy, dlatego trzeba iść do niego zjednoczonym [fn: Tamże] W gazecie z następnego dnia na pierwszej stronie ponownie opublikowano artykuł, w którym powtórzono główne myśli z artykułu z 24 lutego, ale wyrażono tu jeszcze ostrzejsze stwierdzenie dotyczące udziału Polaków w powstaniu. Według autora, „wysyłają do nas różnych agentów, którzy dawniej agitowali za Polakami, ale ponieważ nikt ich wtedy nie słuchał, teraz agitują za bolszewikami” [fn: Dėl lenkų darbuotės ir planų. Lietuva. 1920 m. vasario 25 d., Nr 44, s. 1.]. Polacy uważają, że należy wywołać bunt bolszewicki, a ponieważ rosyjscy bolszewicy są już daleko od Litwy, to bunt będą musieli tłumić Polacy, znajdujący się całkiem niedaleko od Kowna. Autor wytłuszczonym drukiem podkreśla, że rzekomy „bunt” został zorganizowany przez Polaków [fn: Tamże]. Opinię tę opiera na tym, że do Wilna stale wysyłano wiadomości o wydarzeniach w Kownie, a z prowincji przyjeżdżały osoby niemówiące po litewsku, które twierdziły, że „w niedzielę będą wielkie zmiany”.
„Kariškių žodis” opublikował informację o powstaniu 26 lutego. Na pierwszej stronie zamieszczono odezwę „Żołnierze!” przygotowaną przez kompanię bojowników o niepodległość Litwy i rozpowszechnianą wśród żołnierzy. Na początku pisano, że Litwie pozostało zadać jeszcze kilka ciosów – poskromić Polaków i dać ludziom możliwość samodzielnej poprawy bytu, a będzie ona niepodległa. Może to zapewnić tylko wybrany za dwa miesiące Sejm Ustawodawczy. W tekście, podobnie jak w dzienniku „Lietuva”, wymieniono wrogów Litwy, którym to powstanie było na rękę – przede wszystkim Polaków i bolszewików, którzy podburzali żołnierzy do buntu przeciwko władzy tymczasowej, byle tylko nie zebrał się Sejm Ustawodawczy. W odezwie wzywano żołnierzy do zachowania spokoju i cierpliwości, do wyrzucania i aresztowania wszystkich, którzy ich podburzają, ponieważ „Oni, przykryci owczą skórą, kryją wilcze kły i lisi ogon”, aby można było wybrać prawdziwego władcę kraju „Sejm Ustawodawczy” [fn: Kareiviai. Kariškių žodis. 1920 m. vasario 26 d. Nr 9, s. 65.]. Obok odezwy opublikowano artykuł oficera Petrasa Ruseckasa, w którym opisano cały przebieg powstania dzień po dniu. Artykuł kończy się wezwaniem do ostrożności i czujności, ponieważ wróg jeszcze kryje się w ciemnych zakamarkach, i do niedopuszczenia do zniszczenia drogi do Sejmu Ustawodawczego [fn: Kar. Rus. Bandymas sukilti Kauno įguloj. Tamże, s. 65–66.]. Chociaż P. Ruseckas wzywa do czujności i przygotowań do wyborów, oficjalny dziennik „Lietuva” tego samego dnia, 26 lutego, publikuje artykuł o konieczności przyznania prawa wyborczego wojskowym. Według artykułu, nieudzielenie prawa do głosowania żołnierzom ogranicza ich prawa, jednak, zdaniem autora, jest to nieuniknione. Nie można pozwolić na agitację i wiece w wojsku, a bez tego wybory to nie wybory. Trudno byłoby wpisać żołnierza na listy wyborcze w konkretnym okręgu, ponieważ jednostki wojskowe przemieszczają się, a niedopuszczenie do głosowania, wbrew temu, co niektórzy twierdzą, wcale nie poniża żołnierzy i nie zrównuje ich z przestępcami i niedojrzałymi. Na koniec stwierdza się, że żołnierze mogą być wybierani i uczestniczyć w pracach Sejmu Ustawodawczego, co jest bardzo ważne, chociaż nad wszystkimi tymi problemami należałoby jeszcze poważnie pomyśleć [fn: Dėliai rinkimų teisės kariškiams. Lietuva. 1920 m. vasario 26 d. Nr 45, s. 1.].
Pierwszy tekst o powstaniu w oficjalnym dzienniku „Lietuva” ukazał się dopiero 28 lutego – przedrukowano z „Kariškių žodis” artykuł P. Ruseckasa „Próba powstania w garnizonie kowieńskim”. Można zatem przypuszczać, że oficjalna prasa nic nie publikowała na ten temat bez wiedzy dowództwa wojska. Do zbadania wydarzeń z 22 lutego, jak pisano w rozkazie prezydenta państwa Antanasa Smetony i premiera Ernestasa Galvanauskasa z 28 lutego, powołano trzyosobową komisję. Jej przewodniczącym mianowano członka Rady Państwa i ministra spraw zagranicznych Augustinas Voldemarasa, a członkami – obrońcę państwowego Sądu Okręgowego w Kownie R. Skipitisa i sędziego śledczego Sądu Wojskowego J. Rimšę [fn: Įsakymas. Laikinosios Vyriausybės žinios. 1920 m. kovo 4 d. Nr 20, s. 4.]. 8 marca komisję uzupełniono o dwóch członków – członka Rady Państwa Jokūbasa Šernasa i adwokata Stašinskisa [fn: Nr 298. Įsakymas. Tamże, 1920 m. kovo 22 d. Nr 24, s. 2.]. Komisja pracowała szybko i już 4 marca przywódcy buntu i aktywni członkowie „komitetu rewolucyjnego” B. Banišauskas, V. Ivaškevičius, P. Mickeliūnas, M. Kušneris i D. Vizgirda za organizację zbrojnego powstania zostali skazani na rozstrzelanie. Jedynie V. Ivaškevičiusowi karę śmierci zamieniono na dożywotnie więzienie. 25 lutego, tuż po stłumieniu powstania, zaostrzono Kodeks Karny, w którym obok kary za udział w zbrojnym powstaniu przewidziano również konfiskatę mienia [fn: Baudžiamojo statuto papildymas ir pakeitimas. Laikinosios Vyriausybės žinios. 1920 m. kovo 4 d. Nr 20, s. 1.]. Na pozostałych organizatorach buntu karę śmierci wykonano 12 marca. Jeszcze 150 żołnierzy uczestniczących w powstaniu skazano na inne kary. Wielu uczestników buntu po prostu zdezerterowało i ukrywało się do czerwca, dopóki wybrany Sejm Ustawodawczy nie ogłosił dla wszystkich amnestii.
Przygotowania do wyborów przebiegały szybko. Już 2 marca zniesiono stan wojenny, o czym poinformowano w oficjalnym dzienniku „Lietuva” [fn: Karo padėtis panaikinta. Įsakymas. Lietuva, 1920 m. kovo 3 d. Nr 50, s. 1.]. Stan wojenny zniesiono jednak tylko dla cywilów, w wojsku stan wojenny i cenzura wojskowa pozostały w mocy. Co ciekawe, na tej samej pierwszej stronie znajdujemy notatkę dużym drukiem „Prawo wyborcze dla wojskowych”. Po raz pierwszy podano w niej nieoficjalną informację: „Z wiarygodnych źródeł dowiedzieliśmy się, że Rząd przygotowuje uzupełnienie ustawy o Sejmie Ustawodawczym, na mocy którego wojskowi otrzymają czynne prawo wyborcze.” [fn: Rinkimų teisė kariškiams. Tamże] Możliwe pozwolenie na udział wojskowych w wyborach do Sejmu Ustawodawczego pozytywnie ocenił również „Kariškių žodis”. 11 marca 1920 r. pisano w nim, że udział wojskowych wzmocni pracę Sejmu Ustawodawczego i przyczyni się do umocnienia kraju, jednocześnie jednak ostrzegano przed niebezpieczeństwem agitacji obcych i partii, wzywano żołnierzy, by nie ulegali agitacji i nie wpuszczali między siebie ludzi chcących zakłócić spokojne życie. Na taką opinię gazety wpływ mieli również jej współpracownicy, kandydaci Litewskiej Partii Socjaldemokratycznej do Sejmu Ustawodawczego kpt. Petras Ruseckas i kpt. Vytautas Steponavičius. W wojsku istniały trzy opinie na temat głosowania, jednak największe partie opowiadały się za przyznaniem wojskowym prawa głosu. 7 marca kancelaria gabinetu ministrów poinformowała, że wojskowym zostanie udzielone pozwolenie na głosowanie. Zmiana w ordynacji wyborczej do Sejmu Ustawodawczego Litwy została dokonana 25 marca – ponad miesiąc po powstaniu antypaństwowym. Przed przyjęciem zmiany ustawy w „Kariškių žodis” opublikowano jeszcze niejeden artykuł, aktywnie agitowano za zgłaszaniem kandydatów do Sejmu Ustawodawczego. A w gazecie z 25 marca opublikowano już cały rozkaz dla Wojska Litewskiego nr 283, głoszący: „Wojskowi wybierają do Sejmu Ustawodawczego”. Tym rozkazem najwyższa władza przyznała wojskowym prawo do udziału w wyborach do Sejmu Ustawodawczego Litwy. Rozkaz składający się z pięciu paragrafów rozpoczyna się odezwą „Wojsko Litewskie!”. Opisano w niej podniośle wielowiekową walkę Litwy o wolność i wyrażono radość, że żołnierze od 17. roku życia będą mieli prawo wraz z innymi obywatelami wybierać przedstawicieli do Sejmu Ustawodawczego. Taki wyjątek uczyniono tylko dla wojska i tylko w wyborach do Sejmu Ustawodawczego, ponieważ inni mogli głosować dopiero od 21. roku życia. Wskazano również głównego wroga – Polaka, który może zaatakować nawet w dniu wyborów, dlatego wszyscy muszą być czujni i nie ulegać żadnej agitacji. Tym rozkazem zakazano wszelkiej agitacji partyjnej w wojsku: „Bez agitacji partyjnej sami będziecie wiedzieć, na którą listę kandydatów głosować, i bez partyjnych wskazówek sami będziecie wiedzieć, jaka ordynacja wyborcza została nam, wojskowym, przyznana” [fn: Kariškiai renka į Steigiamąjį Seimą. Kariškių žodis. 1920 m. kovo 25 d. Nr 13, s. 109.]. W osobnym punkcie 4 przewidziano zasady dla wojskowych w okresie przedwyborczym. Nakazano, aby wojskowi nie uczestniczyli w wiecach i dyskusjach, wiece nie mogły być organizowane na terenach koszar, zabroniono rozpowszechniania jakichkolwiek drukowanych materiałów agitacyjnych, „21) wojskowi i w czasie wyborów nie mogą należeć do partii politycznych ani pełnić jakichkolwiek funkcji” [fn: Tamże, s. 110.]. W każdym numerze gazety od 25 marca aż do rozpoczęcia wyborów 14 kwietnia publikowano agitację wyborczą. 1 kwietnia na pierwszej stronie wzywano wojskowych do aktywności i głosowania, ponieważ „Każdy nieoddany przez Litwina głos, przypada nie-Litwinowi” [fn: Kariškiai! Kariškių žodis. 1920 m. balandžio 1 d. Nr 14, s. 119.]. Tamże opublikowano obszerny artykuł P. Ruseckasa, kandydata do Sejmu Ustawodawczego, „Chrońmy Sejm”. Autor przypomina trudną drogę do wolności i stwierdza, że nie ma jeszcze prawdziwej niepodległości, ponieważ sam naród musi wypowiedzieć słowo: „ <…> jestem niepodległy. A takie słowo może być wypowiedziane tylko w Sejmie Ustawodawczym” [fn: Tamże, s. 122.]. Szeroko wyjaśniono znaczenie Sejmu Ustawodawczego i jego przyszłe funkcje. P. Ruseckas wzywał każdego żołnierza do wzięcia odpowiedzialności, pilnowania porządku, zachowania spokoju i niedopuszczania, by inni zakłócali spokój i porządek, oraz powtórzył przewidziane w ordynacji wyborczej ograniczenia dotyczące agitacji w koszarach. Jakiekolwiek zamieszanie mogłoby zaszkodzić Litwie. Za głównego wroga P. Ruseckas uznał Polaków: „Wróg, nasz odwieczny wróg, Polak, jest teraz szczególnie czujny i tylko czeka, aby nas ponownie zniewolić. Bądźmy my więc jeszcze bardziej czujni” [fn: Tamże.]. W numerze z następnego tygodnia opublikowano tekst z odezwy prezydenta państwa „Do Sejmu Ustawodawczego”. Wymieniono w niej główne zadania Sejmu Ustawodawczego: stanowienie praw, na podstawie których będzie zarządzana Litwa i załatwiane sprawy jej obywateli. Można to osiągnąć tylko korzystając z prawa wyborczego, nie zważając na odległość do lokali wyborczych, codzienne obowiązki czy złą pogodę, aby wybrany sejm odzwierciedlał interesy mieszkańców wsi i miast. Dlatego potrzeba, aby cała Litwa wzięła udział w wyborach do Sejmu Ustawodawczego [fn: Į Steigiamąjį Seimą. Kariškių žodis. 1920 m. balandžio 8 d. Nr 15.]. Takie teksty zastępowały agitację, która nie była możliwa wśród żołnierzy. Oczywiście, nie wszyscy czytali prasę, ale oficerowie mieli obowiązek informować żołnierzy o najważniejszych wydarzeniach w państwie, zwłaszcza o wyborach do Sejmu Ustawodawczego. W numerze z pierwszego dnia wyborów, 14 kwietnia, który najprawdopodobniej został wydany specjalnie na ten dzień, dużymi literami ogłoszono, że „Dziś wielkie święto Narodu Litewskiego: pierwszy dzień wyborów do Sejmu Ustawodawczego Litwy!” [fn: Šiandien. Ten pat, 1920 m. balandžio 14 d. Nr 16.]. Zakaz agitacji w wojsku bardzo się sprawdził – już po 15 maja dowódca wojska stwierdził, że wybory do Sejmu Ustawodawczego w wojsku przebiegły spokojnie, udział wzięli prawie wszyscy żołnierze mający prawo wyborcze. Pisał o tym również „Kariškių žodis”, ciesząc się, że żołnierze potrafią nie tylko posługiwać się bronią, ale i wypełniać obowiązki obywatelskie.
3. Żołnierze wybrani do Sejmu Ustawodawczego i ich działalność
Ilu oficerów i żołnierzy zostało wybranych do Sejmu Ustawodawczego i ilu z nich kandydowało? Według danych zebranych przez historyka Kęstutisa Kilinskasa, kandydowało 33 czynnych wojskowych: 28 oficerów, 5 żołnierzy i 1 urzędnik wojskowy [fn: Kilinskas, K. Karininkų, kareivių ir karo valdininkų dalyvavimo… Lietuvos istorijos studijos, 2017, Nr 40, s. 32.]. Według list partyjnych rozkładali się oni następująco: z ramienia Litewskiej Socjalistycznej Partii Ludowo-Demokratycznej 11 oficerów – płk Konstantinas Žukas, kpt. Petras Ruseckas, kpt. Ladas Natkevičius, kpt. Kazys Škirpa, kpt. Vytautas Steponaitis, kpt. Petras Gužas, kpt. Kazys Musteikis, st. por. Pranas Kabaila, por. Aleksandras Balsys oraz dwaj żołnierze – Vincas Sakalauskas i Jonas Liepinaitis. Było jeszcze 6 chętnych, którzy nie zostali wpisani na listę: mjr Juozas Skorulis, mjr Vincas Kanauka, kpt. Povilas Matulionis, st. por. Juozas Papečkys i st. por. Stasys Zienius, por. Juozas Šlepetys, jeden urzędnik wojskowy Vincas Gavelis i żołnierz Kazys Orlauskas. Na listach Związku Chłopskiego znajdowało się 5 oficerów: kpt. Antanas Bunikas, kpt. Aleksandras Labonas, kpt. Vytautas Lansdbergis, kpt. Antanas Navickis, kpt. Petras Gudelis. Łącznie w partiach lewicowych było 17 oficerów. Jednak partie bardziej lewicowe, jak na przykład Litewska Partia Socjaldemokratyczna, miały tylko 3 kandydatów-oficerów: kpt. Jurgisa Bylę, kpt. Juozasa Urbšysa, st. por. Jonasa Jurgilę. Kandydatem „Santary” był por. Silvestras Leonas. Przedstawicielami Litewskiej Socjalistycznej Partii Ludowo-Demokratycznej w Sejmie Ustawodawczym zostali kpt. Ladas Natkevičius, kpt. P. Ruseckas i płk K. Žukas.
Partie prawicowe nie cieszyły się taką popularnością wśród oficerów. Na listach Partii Chrześcijańskich Demokratów było 8 oficerów: gen. Jonas Galvydis-Bykauskas, płk Jonas Laurinaitis, kpt. Klemensas Vaitiekūnas, por. Antanas Matulaitis, por. Vincas Šmulkštys, por. Juozas Skyrius, por. Antanas Žilinskas, por. Lumbis Pulgis, urzędnik wojskowy Jonas Lingė oraz dwaj żołnierze Stasys Balčas i Stasys Balčytis. Na listach Partii Postępu Narodowego znajdujemy nazwisko inwalidy wojennego Jonasa Karučisa. Do Sejmu Ustawodawczego wybrano 7 oficerów i dwóch żołnierzy, czyli zaledwie jedną trzecią kandydatów. Z listy chrześcijańskich demokratów wybrano 6 wojskowych: gen. J. Galvydisa-Bykauskasa, kpt. A. Matulaitisa, kpt. V. Šmulkštysa, urzędnika wojskowego K. Vaitiekūnasa oraz żołnierzy S. Balčasa i S. Balčytisa.
W Sejmie Ustawodawczym zaszły zmiany i część oficerów zastąpiła innych członków tego Sejmu, a niektórych wojskowych zastąpili cywile: kpt. K. Škirpa zastąpił Gabrielė Petkevičaitė-Bitė, Jonas Bliūdžius – płk. K. Žukasa, urzędnik wojskowy J. Lingė zastąpił gen. J. Galvydisa–Bykauskasa, który dobrowolnie opuścił Sejm, por. P. Lumbis zastąpił jedynego poległego w walkach z Polakami członka Sejmu Ustawodawczego, por. A. Matulaitisa, a por. J. Skyrius – Vladasa Jurgutisa. Łącznie członkami Sejmu Ustawodawczego było 15 wojskowych, w tym 12 oficerów, 1 urzędnik wojskowy, 1 starszyna i 1 żołnierz [fn: Tamże, s. 34.]. Świadczy to o tym, że wojskowi byli wystarczająco aktywni i obywatelscy, chcieli uczestniczyć w tworzeniu państwa i być demokratycznie wybrani do Sejmu Ustawodawczego. Dla państwa było to również korzystne, ponieważ społeczeństwo mogło zobaczyć, że broniące go wojsko jest także wykształcone politycznie i rozumie istotę budowania państwa poprzez demokratyczne wybory. A poważne potraktowanie głosowania w jednostkach wojskowych pokazało poparcie wojskowych dla tworzącego się państwa, chociaż włączenie ich w ten proces było przedmiotem ostrych dyskusji.
W porządku alfabetycznym przedstawiamy wojskowych – członków Sejmu Ustawodawczego, przypominamy ich zasługi w obronie ojczyzny oraz działalność w Sejmie Ustawodawczym: pracę w komisjach, propozycje projektów ustaw, udział w dyskusjach na temat wojska i obrony kraju.
1. Starszyna Stasys Balčas (1886–1963) wraz z dwoma braćmi, Baliusem i Vladasem, wstąpił jako ochotnik do Wojska Litewskiego, brał udział w wojnie o niepodległość. Do 7 stycznia 1920 r. służył w 4. Pułku Piechoty im. Króla Mendoga. Do Sejmu Ustawodawczego został wybrany w V (poniewieskim) okręgu wyborczym z listy nr 3 Chrześcijańskich Demokratów, Rolników, Kobiet i Młodzieży. W Sejmie Ustawodawczym należał do frakcji Litewskiego Związku Rolników, pracował w komisjach: Samorządu i Administracji, Pracy i Opieki Społecznej oraz ds. Badania Spraw Leśnych [fn: Veilentienė, A. Stasy Balčas. Lietuvos Steigiamojo Seimo (1920–1922 metų) narių biografinis žodynas. Vilnius, 2006, s. 76.]. Został wybrany również do sejmu, a po jego rozwiązaniu w 1923 r. wrócił do Poniewieża i był dyrektorem banku Związku Rolników, aktywnie udzielał się w działalności społecznej. W 1926 r. należał do grupy inicjatywnej, która założyła Związek Ochotników Założycieli Wojska Litewskiego, był wieloletnim członkiem zarządu oddziału w Poniewieżu. W czerwcu 1941 r. został aresztowany i osadzony w więzieniu w Poniewieżu, uwolniony po okupacji hitlerowskiej, ale w 1949 r. zesłany z rodziną przez Sowietów. W 1958 r. wrócił na Litwę. Odznaczony Medalem Ochotnika.
2. Żołnierz Stasys Balčytis (1893–1973) w 1918 r. jako ochotnik wstąpił do Wojska Litewskiego, brał udział w wojnie o niepodległość, tworzył samorządy gminy Nowe Miasto i okręg tauroskiego. Do Sejmu Ustawodawczego wybrany w III (rosieńskim) okręgu nr 8, należał do frakcji Litewskich Chrześcijańskich Demokratów, bloku Chadecji [fn: Bukaitė, V. Stasys Balčytis. Lietuvos Steigiamojo Seimo (1920–1922 metų) narių biografinis žodynas, s. 78.]. 19 września 1921 r. zrezygnował z mandatu poselskiego i uczył w różnych szkołach: w Jurborku, w Wilnie. Odznaczony Medalem Ochotnika.
3. Major Jonas Bliūdžius (1880–1948?) w 1919 r. zmobilizowany do Wojska Litewskiego, przydzielony do Batalionu Elektrotechnicznego, otrzymał stopień kapitana. Do Sejmu Ustawodawczego kandydował w I (mariampolskim) okręgu wyborczym z listy Litewskiego Związku Chłopskiego. W Sejmie Ustawodawczym objął mandat po rezygnacji płk. K. Žukasa. W 1922 r. był wiceprzewodniczącym Komisji Odbudowy Kraju, opowiadał się za zniesieniem instytucji prezydenta, aktywny był tylko na posiedzeniach frakcji. Od 1919 r. należał do Litewskiego Związku Strzelców. Po pracy w Sejmie Ustawodawczym wrócił do wojska, został mianowany drugim zastępcą dowódcy Związku Strzelców, w 1925 r. otrzymał stopień majora [fn: Jonas Bliūdžius. Lietuvos kariuomenės karininkai 1918–1953, t. II, s. 194.]. Służył jako naczelnik warsztatów centralnych Wydziału Zaopatrzenia Techniki Wojskowej. W 1929 r. przeniesiony do rezerwy z powodu redukcji etatów, w 1936 r. – w stan spoczynku [fn: Tamošaitis, Jonas Bliūdžius. Lietuvos Steigiamojo Seimo (1920–1922 metų) narių biografinis žodynas, s. 104.].
4. Generał Jonas Galvydis–Bykauskas (1864–1943) 23 listopada 1918 r., będąc pułkownikiem armii rosyjskiej, jako ochotnik wstąpił do Wojska Litewskiego, mianowany dowódcą 1 Pułku Piechoty. W 1919 r. mianowany komendantem Szkoły Wojskowej, po wypromowaniu dwóch pierwszych roczników oficerów, 18 października otrzymał stopień generała porucznika, a w 1920 r. mianowany dowódcą 3 Brygady. W 1920 r. przez trzy miesiące pełnił tymczasowo obowiązki dowódcy naczelnego. Do Sejmu Ustawodawczego wybrany w uciańskim okręgu wyborczym z listy Litewskiej Partii Chrześcijańskich Demokratów. Pracował w Komisji Obrony Narodwej, a podczas rozpatrywania projektu Tymczasowej Konstytucji podkreślał potrzebę orderów i popierał karę śmierci [fn: Veilentienė, A. Galvydis-Bykauskas Jonas. Tamże s. 149.]. W okresie Małego Sejmu J. Galvydis-Bykauskas wyjechał na front i brał udział w walkach z Polakami, tymczasowo dowodząc 2 Dywizją Piechoty [fn: Kavaliauskas, V. Lietuvos karžygiai (Vyties kryžiaus kavalieriai) (1918–1910), t. 2, Vilnius, 2009, s. 108.]. W Sejmie Ustawodawczym generał aktywnie wypowiadał się w sprawach związanych z wojskiem i Związkiem Strzelców, m.in. w kwestii przechowywania broni przez Związek Strzelców i kontroli wojskowej nad tą organizacją, krytykował upolitycznienie w wojsku. Nie tylko dyskutował, ale i zgłaszał projekty ustaw, na przykład „Projekt ustawy o uzupełnianiu wojska”, bardzo wówczas potrzebnej, ponieważ nikt nie wiedział, jak długo będzie trwała służba wojskowa [fn: Veilentienė, A. Galvydis-Bykauskas Jonas. Tamże s. 149.]. Po pracy w Sejmie Ustawodawczym był komendantem Szkoły Wojskowej i garnizonu kowieńskiego. W 1926 r. przeniesiony do rezerwy, w 1940 r. aresztowany, więziony w kowieńskim więzieniu ciężkich robót. Na początku okupacji hitlerowskiej zwolniony z więzienia, mieszkał w Kownie. Odznaczony Krzyżem Pogoni, Medalem Ochotnika i in.
5. Urzędnik wojskowy Jonas Lingė (1896–1987) 20 czerwca 1919 r. został zmobilizowany do Wojska Litewskiego i przydzielony do Batalionu Zapasowego jako pisarz. W 1920 r. otrzymał stopień urzędnika wojskowego, służył w 10 Mariampolskim Pułku Piechoty jako rusznikarz. Do Sejmu Ustawodawczego kandydował w VI (uciańskim) okręgu z listy Litewskiej Partii Chrześcijańskich Demokratów. Nie został wybrany, ale wszedł do sejmu w miejsce gen. J. Galvydisa-Bykauskasa, gdy ten w 1922 r. wrócił do wojska. Podczas rozpatrywania zmian w ustawie o sejmie zaproponował dopisanie uwagi, aby praca w sejmie urzędników państwowych i wojskowych wybranych do sejmu była wliczana do stażu służby [fn: Veilentienė, A. Lingė Jonas. Ten pat, s. 224.]. Jego poprawka została przyjęta. Po powrocie do wojska został przydzielony jako urzędnik wojskowy do intendentury. W 1938 r. otrzymał stopień ppor. rez. W 1927 r. ukończył Akademię Rolniczą w Dotnuvie i pracował w dziedzinie mikrobiologii, założył w Dantowie laboratorium zakwasu mleczarskiego. W latach 1940–1987 mieszkał i pracował w Kownie [fn: Lietuvos kariuomenės karininkai 1918–1953, t. 5, Vilnius, 2005, s. 74.].
6. Kapitan Antanas Matulaitis (1896–20 listopada 1920 r.) w 1919 r. pracował w Biurze Prasowym podległym Wydziałowi Wywiadu Ministerstwa Obrony Narodowej. 16 grudnia 1919 r. ukończył drugą promocję Szkoły Wojskowej, przydzielony do Pierwszego Batalionu Zapasowego w Mariampolu. Do Sejmu Ustawodawczego wybrany w V (poniewieskim) okręgu wyborczym z listy Litewskiej Federacji Pracy, należał do bloku Litewskiej Partii Chrześcijańskich Demokratów. Pracował w Komisji Obrony Narodwej. Był przeciwny stosowaniu amnestii wobec wrogów, zwłaszcza polskich ziemian, ale bardzo troszczył się o sytuację żołnierzy w wojsku [fn: Veilentienė, A. Matulaitis Antanas. Ten pat, s. 149.]. W czasie Małego Sejmu wyjechał do wojska, gdzie otrzymał stopień por. Sztabu Generalnego i został mianowany szefem sztabu 2. Polowego Oddziału Strzelców w Wiłkomierzu. Zginął podczas wizytacji posterunków strzeleckich na linii frontu w Babriškės, pod Oranami, pochowany w Mariampolu [fn: Matulaitis Antanas. Lietuvos kariuomenės karininkai 1918–1953. Vilnius, 2005, t. 5, s. 179.]. Odznaczony Orderem Gwiazdy Strzelców.
7. Starszy porucznik Feliksas Mikšys (1893–?) 9 kwietnia 1919 r. zmobilizowany do Wojska Litewskiego i przydzielony do Pułku Artylerii jako lekarz weterynarii. W 1920 r. otrzymał stopień st. por. Do Sejmu Ustawodawczego wybrany w VI (uciańskim) okręgu wyborczym, należał do frakcji Litewskich Rolników w bloku Chrześcijańskich Demokratów. Należał do komisji: Ekonomicznej, Skarg i Śledczej, tymczasowo pracował w Komisji Obrony Narodwej oraz Finansów i Budżetu [fn: Veilentienė, A. Mikšys Feliksas. Tamże, s. 252.]. W Sejmie proponował wiele projektów z różnych dziedzin, nie zgadzał się, aby wojsko było organizowane na wzór milicji. Był posłem I, II i III kadencji sejmu. Poza sejmem był założycielem różnych spółek, a od 1929 r. pracował jako weterynarz w różnych instytucjach. W 1927 r. na własną prośbę przeniesiony do rezerwy oficerskiej. W tzw. „Lašinių skutimo była” został skazany, później zwolniony i pracował w spółce „Maistas”. W 1944 r. aresztowany i wywieziony na Syberię, wrócił na Litwę, mieszkał w Wilnie. Odznaczony Krzyżem Ratowania Ginących (pośmiertnie).
8. Porucznik Pulgis (Fulgencijus) Lumbis (1891–1953) jako ochotnik wstąpił do Wojska Litewskiego i służył w artylerii. 26 marca 1919 r. wystrzelił pierwszy pocisk artyleryjski w kierunku bolszewików, którzy usadowili się na plebanii w Dziewałtowie [fn: Veilentienė, A. Ten pat, s. 229.]. W 1919 r. ukończył 2. promocję Szkoły Wojskowej i służył w 1 Pułku Artylerii. Brał udział w walkach z Polakami. Do Sejmu Ustawodawczego dostał się z listy Litewskiej Federacji Pracy, zastępując K. Šaulisa. Pracował w Komisji Finansów i Budżetu. Brał udział w rozpatrywaniu „Projektu ustawy o zniesieniu stanu wojennego”, proponował nie odwoływać stanu wojennego. Pracował w I i II kadencji sejmu, a następnie w latach 1932–1939 był naczelnikiem komisariatu policji miasta Kowna. W 1941 r. zesłany, w 1959 r. wrócił na Litwę, mieszkał w Kownie. Odznaczony Krzyżem Pogoni, Medalem Ochotnika i in.
9. Kapitan Ladas (Vladas) Natkevičius (1893–1945) jako ochotnik wstąpił do Wojska Litewskiego, a 11 listopada 1919 r. mianowany oficerem 1 Batalionu 2 Pułku, przeniesiony do Sztabu Generalnego, otrzymał stopień kapitana. Do Sejmu Ustawodawczego został wybrany jako przedstawiciel Litewskiej Socjalistycznej Partii Ludowo-Demokratycznej w II (kowieńskim) okręgu wyborczym. Należał do frakcji Litewskiej Socjalistycznej Partii Ludowo-Demokratycznej. Został wybrany pierwszym wiceprzewodniczącym Sejmu Ustawodawczego. Pracował w komisjach Konstytucyjnej i Obrony Narodowej. Był bardzo aktywnym członkiem Sejmu Ustawodawczego, proponował różne projekty, brał udział w dyskusjach. W czasie Małego Sejmu kpt. L. Natkevičius aktywnie uczestniczył w walkach z Polakami i zorganizował Ochotniczą Sotnię Konną „Geležinis vilkas”, był jej dowódcą. W 1923 r. na własną prośbę przeniesiony do rezerwy. Po studiach w Paryżu i obronie doktoratu w 1930 r. został sekretarzem w Ministerstwie Spraw Zagranicznych i pracował w służbie dyplomatycznej na różnych placówkach. W czasie okupacji hitlerowskiej pracował w Kownie jako adwokat, wykładał na Uniwersytecie Witolda Wielkiego, uczestniczył w antyhitlerowskim ruchu oporu. W 1944 r. wycofał się na Zachód, mieszkał w Wiedniu, podczas bombardowania został ranny i po roku zmarł.
10. Major Petras Ruseckas (1883–1945) jako ochotnik wstąpił do Wojska Litewskiego, w Ministerstwie Obrony Narodwej zorganizował Wydział Literatury i Prasy. Aktywnie działał przy likwidacji spisku POW. W 1919 r. otrzymał stopień kapitana. Założył i redagował gazetę „Kariškių žodis”. Do Sejmu Ustawodawczego został wybrany w V (poniewieskim) okręgu z listy nr 1 Litewskiego Związku Chłopskiego. Pracował w stałych komisjach Obrony Nardowej i Redakcyjnej. Należał do komisji, która jesienią 1920 r. badała sytuację w wojsku. Brał udział w przygotowaniu i rozpatrywaniu Ustawy o amnestii i wzywał do jej jak najszybszego przyjęcia. P. Ruseckas proponował zastosowanie amnestii również wobec uczestników powstania antypaństwowego z 22 lutego 1920 r. – twierdził, że powstanie prowokowały także ówczesne „niedoskonałości życia i wojska”, a wśród zbuntowanych żołnierzy było wielu takich, którzy „siłą zostali zmuszeni do przyłączenia się do powstańców” [fn: Stakeliūnaitė, D. Ruseckas Petras. Ten pat, s. 324.]. Po długich dyskusjach ustawa została przyjęta i zastosowana wobec uczestników powstania. P. Ruseckas troszczył się również o konieczność utrzymania stanu wojennego w kraju oraz o ustawę dotyczącą zaopatrzenia wojskowych w ziemię. Głównie pracował nad ustawami związanymi z obroną Republiki Litewskiej i wojskiem. Po rozpoczęciu walk z Polakami, P. Ruseckas zainicjował utworzenie Naczelnego Komitetu Obrony i był jego sekretarzem. Był członkiem zarządu Związku Strzelców oraz redaktorem i współpracownikiem wielu wydawnictw. Sam napisał 26 książek [fn: Kavaliauskas, V. Lietuvos karžygiai (Vyties kryžiaus kavalieriai) (1918–1910), t. 5, Vilnius, 2012, s. 302.]. Z jego inicjatywy zebrano wspomnienia ochotników założycieli i wydano je w dwóch tomach w 1937 r. W latach 1922–1925 był redaktorem „Karys”, w latach 1928–1930 pracował w samorządzie kowieńskim, a w latach 1930–1940 w redakcjach różnych wydawnictw. W latach 1941–1944 pracował w Wilnie w antykwariacie. W 1944 r. aresztowany, skazany i wywieziony do łagru, gdzie zginął. Odznaczony Orderem Krzyża Pogoni bez mieczy, Medalem Ochotnika i in.
11.	Porucznik Juozas Skyrius (1897–1986) w 1921 r. ukończył 4. promocję Szkoły Wojskowej, otrzymał stopień por. i przydział do pułku piechoty, do kompanii karabinów maszynowych. Do Sejmu Ustawodawczego kandydował w III (rosieńskim) okręgu wyborczym z listy Litewskiego Związku Chłopskiego. Posłem na Sejm Ustawodawczy został w 1922 r. po rezygnacji Vladasa Jurgutisa. J. Skyrius początkowo pracował w Komisji Obrony Narodwej, a później w Komisji Skarg i Śledczej [fn: Bukaitė, V. Juozas Skyrius. Lietuvos Steigiamojo Seimo (1920–1922 metų) narių biografinis žodynas, s. 335.]. Był wybierany do I i II kadencji Sejmu. W 1926 r. na własną prośbę przeniesiony do rezerwy, w 1934 r. odbył ćwiczenia w 8 Pułku Piechoty, był dowódcą kompanii tauroskiego okręgu Litewskiego Związku Strzelców [fn: Lietuvos kariuomenės karininkai 1918–1920. Vilnius, 2007, t. 7, s. 93.]. W 1941 r. zesłany z rodziną, w 1960 r. wrócił na Litwę.
12. Pułkownik Kazys Škirpa (1895–1979) w 1919 r. jako ochotnik wstąpił do Wojska Litewskiego, przez Związek Ochotników Założycieli Wojska Litewskiego został uznany za pierwszego ochotnika Wojska Litewskiego. Rozpoczął formowanie Batalionu Wileńskiego, brał udział w walkach z bolszewikami i bermontowcami. Do Sejmu Ustawodawczego kandydował w V (poniewieskim) okręgu z listy Litewskiej Socjalistycznej Partii Ludowo-Demokratyczne. Nie został wybrany, ale wszedł do sejmu w miejsce G. Petkevičaitė-Bitė, która zrezygnowała z mandatu 1 października 1920 r. Należał do frakcji Litewskiej Socjalistycznej Partii Ludowo-Demokratyczne. Głównie pracował w Komisji Obrony Narodowej. K. Škirpa opowiadał się za uzupełnieniem Specjalnych ustaw państwowych o paragraf pozwalający na tworzenie punktów koncentracji, bronił krytykowanych komendantów wojennych, podkreślając ich trudną służbę [fn: Truska, L. Kazys Škirpa. Ten pat, s. 378.]. Po rozpoczęciu walk z Polakami i w czasie prac Małego Sejmu zorganizował 1 Pułk Ochotniczy (później 13 Pułk). Wyróżnił się w walkach ze wszystkimi wrogami Litwy. Po powrocie do sejmu K. Škirpa pracował w Komisji Obrony Narodowej. W 1921 r. zrezygnował z mandatu i wrócił do wojska, od 1925 r. służył jako szef 2. oddziału Sztabu Generalnego. Po przewrocie w 1926 r. zwolniony ze służby, a w 1927 r. mianowany przestawicielem litewskim w Berlinie. W 1941 r. założył tam Litewski Front Aktywistów, przygotowywał powstanie z 23 czerwca 1941 r., został mianowany premierem Tymczasowego Rządu Litwy, ale Niemcy nie pozwolili mu przybyć na Litwę. W latach 1945–1949 mieszkał w Paryżu, następnie wyemigrował do USA. Uczestniczył w działalności Naczelnego Komitetu Wyzwolenia Litwy (VLIK), napisał kilka książek o walkach pod Sejnami i opublikował dokumenty powstania Czerwcowego i Tymczasowego Rządu Litwy. Odznaczony Krzyżem Pogoni, Medalem Ochotnika i in.
13. Porucznik Vincas Šmulkštys (1892–1965) jako ochotnik wstąpił do Wojska Litewskiego, w 1919 r. ukończył 1. promocję Szkoły Wojskowej, przydzielony do Pułku Artylerii, otrzymał stopień porucznika, brał udział w walkach z bolszewikami. Do Sejmu Ustawodawczego wybrany w I (mariampolskim) okręgu wyborczym z listy Litewskiej Partii Chrześcijańskich Demokratów. Pracował w komisjach Ekonomicznej oraz Skarg i Śledczej. Po rozpoczęciu walk z Polakami złożył w sejmie oświadczenie, prosząc sejm o zwolnienie go na miesiąc lub dłużej, jeśli będzie trzeba, aby wstąpić w szeregi walczących [fn: Blažytė-Baužienė, D. Vincas Šmulkštys. Lietuvos Steigiamojo Seimo (1920–1922 metų) narių biografinis žodynas, s. 384.]. Aktywnie uczestniczył w dyskusjach na temat wydawania broni strzelcom. Zostało to uwzględnione w ustawie o Związku Strzelców. W 1922 r. wrócił do wojska, ale został zwolniony w celu podjęcia studiów wyższych. Ukończył Wyższą Szkołę Techniczną w Monachium. W latach 1928–1931 pracował w Wydziale Bankowym Ministerstwa Finansów. W 1941 r. pracował w samorządzie miasta Wilna, w 1944 r. wycofał się na Zachód, później do USA. Odznaczony Medalem Ochotników Założycieli i in.
14. Major Klemensas Vaitiekūnas (1888–1943) w 1919 r. zmobilizowany do Wojska Litewskiego, przydzielony do Wydziału Sanitarnego. Później służył w Oddziale Lotniczym, Batalionie w Johaniszkielach i in. Do Sejmu Ustawodawczego wybrany w V (poniewieskim) okręgu z listy Litewskiego Związku Chłopskiego. Należał do bloku chrześcijańskich demokratów. Pracował w komitetach: Ekonomicznym, Zdrowia, Pracy i Opieki Społecznej [fn: Veilentienė, A. Klemensas Vaitiekūnas. Tamże, s. 414.]. W czasie Małego Sejmu wrócił do wojska, mianowany starszym lekarzem w 3 Pułku Dragonów „Żelazny Wilk”. Po powrocie do Sejmu Ustawodawczego aktywnie uczestniczył w rozpatrywaniu projektu „Rozdziału personelu medycznego”, krytykował projekt „Dodatku za specjalność wojskową”, za to, że na listę specjalistów wojskowych nie wpisano lekarzy wojskowych. Przez cały czas bronił praw lekarzy wojskowych, którzy długo służyli w armii. Po Sejmie Ustawodawczym wrócił do 3 Pułku Dragonów „Geležinis vilkas” i służył jako lekarz. W 1925 r. zatwierdzono mu stopień majora (od 1922) i przeniesiono do rezerwy. Pracował w Szawlach, był aktywnym członkiem Związku Strzelców. W 1940 r. aresztowany, więziony w Szawlach, w IX Forcie w Kownie, w Wilnie i wywieziony do łagru Karłag, gdzie zginął.
15. Pułkownik Konstantinas Žukas (1884–1962) 15 lutego 1919 r. wstąpił do Wojska Litewskiego, przyjęty do 1 Pułku Piechoty jako dowódca oddziału łączności, później mianowany dowódcą Frontu Zaniemieńskiego. 7 października 1919 r. otrzymał stopień majora. Do Sejmu Ustawodawczego wybrany w I (mariampolskim) okręgu wyborczym z listy Litewskiego Związku Chłopskiego. Należał do frakcji Litewskiego Związku Chłopskiego. W 1920 r. w rządzie K. Griniusa był ministrem obrony narodowej. W sejmie był członkiem komisji badającej bunt garnizonu kowieńskiego oraz członkiem Komisji Obrony Narodowej i Skarg. Na posiedzeniu 16 lipca 1920 r. odczytał sprawozdanie z marszu Wojska Litewskiego na Wilno. Aktywnie zabierał głos i proponował ważne zmiany w ustawach związanych z wojskiem. Wypowiadał się na temat konieczności stanu wojennego, przyczynił się do wyjaśnienia tzw. „Sacharino była” [fn: Truska, L. Tamże, s. 448.]. 17 kwietnia 1921 r. ustąpił ze stanowiska ministra obrony narodowej i naczelnego dowódcy oraz z Sejmu Ustawodawczego. Wrócił do wojska, był szefem sztabu generalnego wojska, wykładał na Wyższych Kursach Oficerskich. W 1922 r. mianowany dowódcą 4 dywizji. W 1923 r. awansowany na pułkownika, a w 1925 r. na własną prośbę przeniesiony do rezerwy. Mieszkał i pracował w Kownie. W 1944 r. wycofał się do Niemiec, w 1949 r. do USA.
Po zapoznaniu się z krótkimi biografiami wojskowych – członków Sejmu Ustawodawczego, możemy podsumować, że do Sejmu Ustawodawczego wybrano 1 generała, 2 pułkowników, 3 majorów, 2 kapitanów, 1 starszego porucznika, 3 poruczników, 1 starszynę, 1 urzędnika wojskowego i 1 szeregowego żołnierza. Spośród nich Krzyżem Pogoni odznaczono 4 wojskowych, Medalem Ochotnika 7 wojskowych, 1 oficer – kpt. A. Matulaitis zginął w walkach z Polakami. 2 oficerów – kpt. L. Natkevičius i płk K. Škirpa sformowali i dowodzili jednostkami wojskowymi w czasie Małego Sejmu. Kpt. L. Natkevičius założył i dowodził ochotniczą sotnią konną „Geležinis vilkas” (później 3 Pułk Konny „Geležinis vilkas”, 3 Pułk Dragonów „Geležinis vilkas”). Płk K. Škirpa sformował i dowodził 1 Pułkiem Ochotniczym (później 13 Pułk).
Członkowie Sejmu Ustawodawczego – wojskowi byli aktywni również w sejmie. Ośmiu posłów wojskowych pracowało w Komisji Obrony Narodowej, a jedenastu z nich aktywnie popierało lub samo proponowało ustawy związane z wojskiem i Związkiem Strzelców.
Wnioski
1. Podczas tworzenia Wojska Litewskiego i w trakcie walk na trzech frontach pojawiły się poważne problemy z zaopatrzeniem – brakowało uzbrojenia, odpowiedniego wyżywienia, odzieży, a warunki życia w koszarach były nieodpowiednie. Wiele problemów wynikało również z postawy Niemców, którzy niechętnie oddawali terytorium Litwy i organizowali różne prowokacje.
2. Przyjęta przez Tymczasową Radę Państwa ordynacja wyborcza nie przyznawała prawa wyborczego żołnierzom, mieli oni jedynie prawo kandydowania do Sejmu Ustawodawczego. Za przyznaniem żołnierzom praw demokratycznych i równych z innymi obywatelami opowiadała się Litewska Socjalistyczna Partia Ludowo-Demokratyczna i Związek Chłopski, nieco bardziej powściągliwie żołnierzy popierała Litewska Partia Socjaldemokratyczna. Litewska Partia Chrześcijańskich Demokratów nie określiła wojskowych jako odrębnej grupy, której należy przyznać prawo głosu, i zadowoliła się żądaniem, aby wybory były powszechne. Za nieprzyznaniem prawa wyborczego wojskowym opowiedział się zarówno minister obrony narodowej Povilas Žadeikis, jak i wyżsi oficerowie.
3. Powstanie antypaństwowe było ważnym wydarzeniem tamtych czasów, które zmusiło dowództwo wojskowe i władze do zmiany ordynacji wyborczej i przyznania prawa głosu żołnierzom. Kto był jego organizatorem – na to pytanie nasza historiografia nie daje ostatecznej odpowiedzi. Ówczesna prasa wskazuje na Polaków, bolszewików i Niemców. Sprawcy zostali aresztowani, skazani i rozstrzelani, a ukrywający się zostali objęci amnestią na mocy Ustawy o amnestii przyjętej przez Sejm Ustawodawczy.
4. Większość wojskowych wybranych do Sejmu Ustawodawczego brała udział w walkach o niepodległość i wyróżniła się: 4 zostało odznaczonych Krzyżem Pogoni, a 7 Medalem Ochotnika. Członek Sejmu Ustawodawczego kpt. A. Matulaitis zginął w walkach z Polakami. Podczas tych walk, w czasie prac Małego Sejmu, kpt. L. Natkevičius sformował i dowodził Ochotniczą Sotnią Konną „Geležinis vilkas”, a płk K. Škirpa 1 Pułkiem Ochotniczym. Większość posłów wojskowych w Sejmie Ustawodawczym należała do Komisji Obrony Narodowej, a zdecydowana większość wypowiadała się i sama proponowała poprawki do ustaw korzystne dla wojska i Związku Strzelców.