Inga Ilarienė
Notariusze publiczni Wielkiego Księstwa Litewskiego na rozdrożach XVI wieku: od europejskich regulacji notariatu z 1512 roku do Drugiego Statutu Litewskiego
Słowa kluczowe: regulacje notariatu z 1512 r., Reichsnotariatsordnung, notariusze publiczni WKL, Ars notariae, Pierwszy Statut Litewski, Drugi Statut Litewski, język łaciński, język ruski.
Na sejmie w Kolonii w 1512 r. cesarz Maksymilian I ogłosił regulacje dotyczące działalności notariatu Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego (dalej – Święte Cesarstwo Rzymskie) („Reichsnotariatsordnung”, „Constitutio de Notariis”) [fn: Kaiserliche Notariatsordnung von 1512. Spiegel der Entwicklung des Europaischen Notariats, H. Grziwotz, unter Verantwortung für den Inhalt herausgegeben von der Bundesnotarkammer, München, 1995, 253 s. Tutaj i dalej posługiwano się właśnie tą publikacją regulacji notariatu z 1512 r. z tekstami regulacji w języku niemieckim i łacińskim (s. 3–18), których teksty zaczerpnięto z Neue und vollstandigere Sammlung der Reichs-Abschiede, In Vier Theilen, Hrsg. H. Ch. v. Seckenberg, Franckfurt am Mayn bey E. A. Koch, 1747, Zweyter Theil, s. 151–166, a tekst regulacji w obecnym języku niemieckim (zob. s. 19–34) opublikowano z A. Meyer, Die Notariatsordnungen von 1512 und 1871 als Beitrage zur Rechtssicherheit. Festschrift des Delegiertentages der österreichischen Notariatskammern anläßlich des hundertsten Jahrestages der Kundmachung der Notariatsordnung zu 1871, Salzburg, 1971, s. 16–40.]. Decyzje podjęte na sejmie w Wormacji na przełomie XV i XVI w. w sprawie przeprowadzenia reform strukturalnych i ustawodawczych ustroju państwa stały się znakami przeobrażeń Świętego Cesarstwa Rzymskiego w czasach nowożytnych. Na drodze inicjowania reform równowagi władzy, sądownictwa, administracji terytorialnej ważne były dwa wydarzenia i dwie aktywnie działające wybitne osobistości: arcybiskup Moguncji wybrany w 1484 r. Berthold von Henneberg oraz arcyksiążę Austrii i Burgundii Maksymilian, wybrany w 1486 r. po raz pierwszy w wyborach i nieukoronowany przez papieża król Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Jako cesarz (1508–1519) Maksymilian I ucieleśniał symbol uniezależniającego się i sekularyzującego się państwa, kształtowania się społeczeństwa prawnego oraz przejścia od starego do nowego [fn: H. Grziwotz, Die kaiserliche Notariatsordnung von 1512 als Spiegel der Entwicklung des Europäischen Notariats. Ein Struktur-Beispiel für das UINL-Notariat, Kaiserliche Notariatsordnung von 1512, München, 1995, s. 38–39.]. W preambule do regulacji notariatu z 1512 r. w imieniu cesarza ogłoszono dążenie do przywrócenia pokoju i sprawiedliwości w społeczeństwach Imperium poprzez przeprowadzone reformy, zapewnienia zaufania do notariuszy, którzy byliby odpowiedni do pełnienia tych funkcji, należycie służyli wspólnemu dobru, nie popełniali wykroczeń i naprawiali wyrządzone szkody, stosując nowe regulacje. W kontekście reform Imperium była to próba ustawowego uregulowania systemu notarialnego w dynamicznie zmieniającej się nowożytnej Europie.
W centrum uwagi artykułu znajduje się możliwość wpływu i oddziaływania regulacji notariatu z 1512 r. na rozwój notariatu Wielkiego Księstwa Litewskiego (dalej – WKL) w pierwszej połowie XVI w. Zadaje się tutaj pytania: czy regulacje miały wpływ na notariuszy publicznych WKL i czy mogły one pretendować do pozycji jednego ze źródeł Statutów Litewskich (z 1529 i 1566 r.). Odpowiedzi poszukiwano poprzez weryfikację dwóch hipotez roboczych: o zarysowującej się w pierwszej połowie XVI w. tendencji do sekularyzacji notariuszy publicznych oraz o wkładzie doświadczenia notarialnego i myśli prawnej, przede wszystkim prawa rzymskiego, członków komisji przygotowującej Drugi Statut Litewski (dalej – ALS), którzy posiadali kompetencje notariuszy publicznych, w tekst tego Statutu.
Pierwsze rozdroże: być papieskim czy cesarskim? Regulacje notariatu z 1512 r. były pierwszymi skierowanymi do całego Świętego Cesarstwa Rzymskiego, choć nie pierwszymi regulacjami w historii europejskiego notariatu. Wcześniej w poszczególnych państwach obowiązywały partykularne regulacje i praktyki prawne. Już w XIII w. notariusze publiczni w Królestwie Sycylii korzystali z ogłoszonego przez cesarza Fryderyka II (1220–1250) w 1231 r. i uzupełnionego w 1246 r. rozporządzenia De ordinatione iudicum et notariorum publicorum et numero eorum [fn: Monumenta Germaniae historica. Constitutiones et acta publica imperatorum et regum, Tomus II: Supplementum „Die Konstitutionen Friedrichs II. für das Königreich Sizilien“, hersg. v. Wolfgang Stürner, Hannover, 1996, nr I-79, „De ordinatione iudicum et notariorum publicorum et numero eorum“, s. 252–253. Zgodnie z tymi regulacjami, miało być powoływanych nie więcej niż trzech sędziów i sześciu notariuszy publicznych, a w Neapolu, Salerno i Kapui – pięciu sędziów i ośmiu notariuszy publicznych.], które regulowało, ale w zasadzie ograniczało, powoływanie i liczbę sędziów oraz notariuszy publicznych w posiadłościach cesarskich w Królestwie Sycylii i jego miastach, stawiało wymagania, które musiały spełniać osoby powoływane na sędziów i notariuszy. Zauważmy, że wiek XIII był uważany za złoty wiek notariatu włoskiego: forma instrumentu notarialnego dominowała już od XII w., a notariusze publiczni tworzyli większość całej dokumentacji powstałej we Włoszech w średniowieczu [fn: Notariatsinstrumente / Notariatsurkunden, Weileder, Magdalena. (2021) – Digitale Studieneinfuhrung, dostęp przez internet: https://mittelalterliche-geschichte.de/weileder-magdalena-01; A. Bartoli Langeli, Il notaio, intellettuale organico della cittá comunale, in: Intellettuali: preistoria, storia e destino di una categoria, a cura di A. D’Orsi, F. Chiarotto, Aragno, Torino, 2010, s. 21. Cytuje go A. Luongo, Notariato e mobilitá sociale nell’Italia cittadina del XIV secolo, in: La mobilita sociale nel Medioevo italiano. Competenze, conoscenze e saperi tra professioni e ruoli sociali (secc. XII–XV), Roma, 2016, s. 243.]. Wysokość dojrzałości notarialnej demonstrowała szkoła prawnicza w Bolonii, której założyciele Raniero da Perugia (ok. 1185–ok. 1255), Salatiele Bononiensis (ok. 1210–1275) i Rolandino De’ Passaggeri (1234–1300) rozwijali teoretyczne i praktyczne aspekty nauki notarialnej Ars Notariae i przygotowywali podręczniki, doskonaląc i wzbogacając je o komentarze teoretyczne i kulturowe [fn: M. Giansante, Salatiele, Dizionario Biografico degli Italiani, t. 89 (2017).]. W XIII w. notariusze w miastach włoskich stali się liderami życia społecznego, gospodarczego i politycznego. Wyraźnie wyróżniającym się przykładem rosnącej roli notariusza w społeczeństwie w tamtych czasach był wspomniany notariusz publiczny z uprawnieniami cesarskimi Rolandino De’ Passaggeri, autor prac teoretycznych i praktycznych poświęconych zawodowi notariusza, reformator rady miejskiej, agitujący za wyzwoleniem mieszkańców miasta, aktywnie wspierający siły polityczne skierowane przeciwko magnatom, który został starszym konsulem bolońskiej gildii notariuszy dożywotnio (1215–1300) [fn: A. Bassani, Il notarius mediatore fra comunitá e autoritá, in: Tabellio, notarius, notario: quale funzione? Una vicenda bimillenaria, a cura de Alessandra Bassani e Francesca Pulitano, Milano, 2022, s. 65–90.]. Takie przykłady pokazywały, jak rosła i zmieniała się rola notariusza w społeczeństwie, od profesjonalisty pisarskiego wykonującego pracę techniczną, służącego (również) analfabetom, w kierunku bezstronnego pośrednika między osobą a władzą, służącego wspólnemu dobru.
Chociaż najważniejszych zagadnień prawnych uczono na wydziałach sztuk wyzwolonych i prawa uniwersytetów, kandydaci na notariuszy musieli dodatkowo ukończyć specjalne kilkuletnie kursy, zdać egzaminy i odbyć praktykę w diecezji. Badacze nie mają wątpliwości, że oprócz znajomości teorii Ars notariae, pism i formuł dokumentów oraz praktyki, każdy przygotowujący się do egzaminu na notariusza lub do uzyskania pozwolenia na wykonywanie zawodu musiał znać treść nowych regulacji [fn: H. Grziwotz, op. cit., s. 45.]. Tym bardziej, że wkrótce po ogłoszeniu regulacji notariatu z 1512 r. w języku niemieckim w Kolonii, zostały one opublikowane w Moguncji. Podobnie jak wszystkie ważne europejskie ustawy tamtych czasów, regulacje zostały z woli cesarza przetłumaczone na drugi prawny język cesarstwa – łacinę. Wkrótce teksty regulacji rozpowszechniły się zarówno jako oddzielne publikacje, jak i jako część podręczników notarialnych i zbiorów formuł [fn: Artis notariatus, siue tabellionum tomus primus. Formularium Romanum artis notariae, t. 1, Lugduni, 1546, tutaj zob. „Diui Imperatoris Maximiliani Constitutio, super exercitio officij Notariatus”.]. Równocześnie nie powinniśmy wątpić w istnienie takich druków zarówno w kancelariach władcy WKL, jak i diecezjalnych [fn: Świadczą o tym zachowane paleotypy, gdzie odnajdujemy wpisy proweniencyjne z nazwiskami notariuszy publicznych WKL, zob. Vilniaus universiteto bibliotekos paleotipai. Katalogas, sudarė I. Daugirdaitė, N. Feigelmanas, P. Račius, Vilnius, 2003 (dalej – VUB paleotipai), nr 623: w 1557 r. wspomniany notariusz publiczny Tomas Sarbskis (LKD, nr 2464); nr 621: notariusze publiczni kapituły wileńskiej i kancelarii biskupstwa Mikalojus Motička (LKD, nr 1490/1490*) i Jonas Strembošas (LKD, nr 827/827*).], a także w osobistych bibliotekach wybitnych prawników posiadających uprawnienia notarialne.
Zgadzając się, że regulacje notariatu mogły znajdować się wśród podręcznej literatury fachowej i być dostępne dla przygotowujących się do zawodu notariusza, oprzemy się również na założeniu, że treść regulacji musiała być znana notariuszom publicznym działającym w WKL, których główne studia i przygotowania do zawodu odbywały się poza granicami WKL: wyjeżdżali do Krakowa, Pragi, Poznania, Wittenbergi, Frankfurtu nad Odrą, a nawet do samej ojczyzny notariatu – Włoch, aby studiować na uniwersytetach w Rzymie, Bolonii, Padwie, Ferrarze. Ważne jest tutaj wspomnienie, że większość notariuszy publicznych działających w WKL pochodziła z Polski (diecezje płocka, poznańska, gnieźnieńska, krakowska), gdzie notariat dotarł i umocnił się poprzez sądy kościelne, kancelarie konsystorskie, i gdzie już pod koniec XIII w. w środowisku arcybiskupa gnieźnieńskiego zaczęto sporządzać dokumenty w formie notarialnego poświadczenia [fn: K. Skupieński, Miejsce notariuszy publicznych wśród środków realizacji programu politycznego arcybiskupa Jakuba Świnki, in: Kwartalnik Historyczny, t. 96, 1989, z. 3–4.].
Cechy notariatu łacińskiego w WKL, kształtującego się daleko od kolebki notariatu, Włoch, były uwarunkowane historyczną sytuacją WKL, lokalnymi warunkami, państwowymi i kościelnymi związkami z Królestwem Polskim. Warunki do rozwoju notariatu publicznego na Litwie powstały wraz z zakładaniem diecezji, katedr, kapituł, sądów kościelnych i sieci parafii. Patrząc na proces recepcji notariatu na Litwie jako na integralną część integracji z chrześcijańską Europą, w tym procesie widać znaczącą rolę Krakowa jako stolicy królestwa, miasta uniwersyteckiego i metropolii diecezjalnej [fn: W. Urban, S. Lūžys, Cracovia Lithuanorum saeculis XIV–XVI. Lietuvių Krokuva XIV– XVI amžiais, Vilnius, 1999, s. 7–9.]. W XV w. w Królestwie Polskim notariat publiczny przeżywał wiek dojrzałości, a forma dokumentu notarialnego już się tu zakorzeniła. Miało to bez wątpienia bezpośredni wpływ na kształtowanie się notariatu publicznego w WKL, gdzie jednocześnie stopniowo następowała recepcja notariatu, najbardziej rozpoznawalna w strukturze Kościoła.
Już w pierwszej połowie XV w. zaczęła kształtować się wykształcona warstwa. Duży wpływ na jej formowanie miał najbliżej położony w tym czasie Uniwersytet Krakowski, pełniący rolę najważniejszego i najczęściej uczęszczanego uniwersytetu aż do połowy XVI w. Ci, którzy przybywali z Księstwa Litewskiego do Krakowa na studia, byli objęci ochroną króla polskiego Władysława Jagiełły, który przewidywał pomoc dla studiujących, z intencją władcy, „aby mieszkańców Księstwa Litewskiego uczynić synami światła” [fn: W. Urban, S. Lūžys, op. cit., nr I-12, s. 22–23.]. Od czwartej dekady XV w. wykształcona warstwa w WKL powiększała się już nie tylko o studiujących przybywających do Krakowa z dużych miast: Wilna, Kowna, Trok, ale także z innych miast i miasteczek litewskich. Przede wszystkim dowiadujemy się o nich z nazwisk pochodzenia studentów, którzy przybyli do Krakowa: z Rosienii, Solecznik, Mejszagoły, Ejszyszek, Taboryszek, Suderwy, Rudnik [fn: W. Urban, S. Lūžys, op. cit., nr I-28, s. 28–29.], Oszmiany [fn: W. Urban, S. Lūžys, op. cit., nr I-29, s. 28–29.], Lidy [fn: W. Urban, S. Lūžys, op. cit., nr I-42, s. 32–33.], Kiejdan i Onikszt [fn: W. Urban, S. Lūžys, op. cit., nr II-80, s. 110–111.] i in. Niemniej, intelektualizacja społeczeństwa WKL najjaśniej przejawiała się wśród duchowieństwa na czele z biskupami. Wśród członków elity kulturalnej Litwy na przełomie XV i XVI w., przedstawionych przez profesora E. Gudavičiusa, dominują osoby posiadające kompetencje notariuszy publicznych [fn: E. Gudavičius, Lietuvos istorija, t. 1: Nuo seniausių laikų iki 1569 metų, Vilnius, 1999, s. 463–471.]. Ważne jest wspomnienie, że już od końca XV w. w diecezjach WKL zaczynają działać notariusze publiczni, których miejsce pochodzenia to etniczna Litwa: Wilno, Kowno, Troki, Mejszagoła, Soleczniki, Rosienie, Dziewałtów, Żmudź, Ejszyszki, Wołkowysk, Wasiliszki [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 12*; 389; 854A; 1046; 330; 1886/1883A; 1615; 498; 839; 75*; 151*; 514; 1059*; 1045*; 2491*; 1281*. Acta capituli ecclesiae cathedralis Vilnensis saec. XVI–XVIII. Vilniaus katedros bažnyčios kapitulos posėdžių protokolai XVI–XVIII a., t. 1 (1502–1533), parengė D. Antanavičius, D. E. Staškevičienė, Vilnius, 2018, nr 99. M. Klovas, Ad perpetuam rei memoriam. Privatūs dokumentai LDK XIV a. pabaigoje–XVI a. pradžioje, Vilnius, 2021, s. 464.].
Mówiąc o pozycji notariatu publicznego w średniowiecznej Polsce i opierając się na syntezach wybitnych historyków prawa S. Estreichera, A. Vetulaniego, J. Sondela, znany badacz notariatu Krzysztof Skupieński zauważył, że wzrost i umocnienie notariatu jako narzędzia prawa publicznego w społeczeństwie polskim były uwarunkowane tym, jak szeroko prawodawstwo państwowe opierało się na prawie rzymskim, którego litera i duch były korzeniami notariatu publicznego. W społeczeństwie posiadającym długie tradycje prawa zwyczajowego, idea niezależnego od sądu notariusza, uprawnionego przez władzę państwową lub (i) kościelną i pod nadzorem tych władz do sporządzania dokumentów publicznych, musiała być całkowicie obca. Obca musiała być również myśl, że ten urzędnik mógłby przechowywać protokoły spraw sądowych, w których zapisywano sprawy żywotne dla społeczeństwa [fn: K. Skupieński, Notariat publiczny w Średniowiecznej Polsce, Lublin, 1997, s. 65.]. Z tego punktu widzenia tendencje rozwoju notariatu w Królestwie Polskim i WKL były w wielu aspektach podobne.
Sytuacja notariatu na terytoriach Świętego Cesarstwa Rzymskiego nie była jednolita. Nowe regulacje nie tylko umocniły twierdzenia zawarte w późnośredniowiecznych podręcznikach Ars notariae i połączyły utrwalone w praktyce normy [fn: N. Kersken, Viešasis notariatas viduramžių Europoje, in: Lietuvos notariato istorija, sudarė Jolanta Karpavičienė, Vilnius, 2012, s. 12.]. Przede wszystkim nowość regulacji polegała na tym, że były one stosowane i obowiązywały na całym terytorium Świętego Cesarstwa Rzymskiego, czyli notariat był ograniczony terytorialnie. W preambule do regulacji notariatu cesarz wspominał o napływających do niego skargach na nieodpowiedni stan notarialny, niewystarczające wykształcenie, popełniane wykroczenia (fałszerstwa) oraz niewłaściwe postępowanie. W celu poprawy sytuacji, w pierwszym paragrafie o służbie notariusza, wskazano, że obowiązki muszą być wykonywane po złożeniu przysięgi, sumiennie, wiernie, uczciwie, a wyrządzona szkoda – naprawiona. Regulacje formułowały wymagania dotyczące dopuszczenia do zawodu notariusza, ogłaszając, kto nie może zostać notariuszem (§ 2): przyjęta osoba nie może być niewierząca, nieposiadająca wolności, bez honoru, nieposiadająca wymaganej wiedzy, ekskomunikowana lub objęta cesarskim zakazem, niezdolna do wykonywania pracy notariusza; musi spełniać wymagania stawiane świadkom, „ponieważ oni [notariusze] są stale używani jako świadkowie” [fn: H. Grziwotz, op. cit., s. 20.]. Takie wymagania wobec osoby wskazywały, z jakimi niewłaściwymi przypadkami wśród notariuszy miano do czynienia. Przeszkodą w zostaniu notariuszem mogła być również nieznajomość języka łacińskiego lub jego niewystarczająca znajomość. W celu poprawy sytuacji w Regulacjach poświęcono temu aż dwa artykuły: § 45 – o niezbędnym wykształceniu prawnym notariuszy, § 46 – o ciągłym aktualizowaniu wiedzy przez notariuszy. W literaturze przedmiotu odrębne badania wskazują, że w analizowanym okresie w Świętym Cesarstwie Rzymskim „nieodpowiednich” notariuszy, którzy nie spełniali wysokich kryteriów, było nieco więcej niż profesjonalistów posiadających wykształcenie prawnicze [fn: H. Grziwotz, op. cit., s. 44, tutaj przypis 76.]. Z jednej strony, taka sytuacja była uwarunkowana tym, że w różnych krajach warunki przyjęcia do zawodu notariusza mogły być różne (jedną z takich różnic był wiek, od ilu lat osoba mogła zostać notariuszem), z drugiej strony, nierzadko zdarzały się przypadki nieprzestrzegania wymagań przy nominowaniu notariuszy, przez co kandydaci łatwiej nimi zostawali. Być może dlatego panowało przekonanie, że łatwiej było zostać notariuszem z uprawnienia cesarskiego. Zauważmy, że przedstawiciele zawodu notariusza zawsze należeli do wyższej warstwy społecznej. Jak pokazuje materiał prozopograficzny notariuszy działających w diecezjach WKL [fn: V. Ališauskas, T. Jaszczołt, L. Jovaiša, M. Paknys, Lietuvos katalikų dvasininkai XIV– XVI a. Bažnyčios istorijos studijos, t. II, Vilnius, 2009; V. Ališauskas, T. Jaszczołt, L. Jovaiša, Lietuvos katalikų dvasininkai XIV–XVI a. II: Addenda et corrigenda, Bažnyčios istorijos studijos, t. XI, Vilnius, 2020.], takie przyporządkowanie jest możliwe zarówno ze względu na pochodzenie, jak i przynależność do stanu duchownego. Większa część artykułów regulacji była zbliżona do podręcznika Ars notariae: przedstawiono wymagania dotyczące dokumentów w formie publicznej, prowadzenia protokołów, wydawania kopii dokumentów, poświadczeń notarialnych, zastępowania lub zmiany notariusza, przygotowywania wpisów do protokołów, transakcji prawnych, umów notarialnych i ich poprawek, usuwania błędów w dokumentach, wymogu unikania podejrzanych okoliczności, które wzbudzałyby podejrzenia, tj. nie sporządzania dokumentów w tajnych miejscach, potajemnie i w nocy, jeśli nie ma pilnej przyczyny. Aż jedenaście artykułów poświęcono kwestii testamentów (§ 25–36), w których przede wszystkim opisano rodzaje testamentów. Oprócz testamentów pisemnych i ustnych, już zapisanych w prawie cesarskim rodzajów testamentów, wprowadzono trzeci rodzaj, testament niewidomego (§ 33), i szczegółowo omówiono regulacje dotyczące sporządzania takiego testamentu: musi być 8 świadków wraz z notariuszem (zwykle wystarczało 7 świadków łącznie z notariuszem (§ 26)), jeśli notariusza nie ma, wzywa się ósmego świadka, a sam testament sporządza się bez przerwy, chyba że potrzebna jest pauza na zaspokojenie potrzeb naturalnych. Po zakończeniu pisania, tekst testamentu odczytuje się, następnie składa się podpisy i pieczęcie.
Do Działu VIII „O testamentach” Drugiego Statutu Litewskiego (ALS) został również włączony nowy rozdział „O testamencie osoby niewidomej” [fn: Statut Litewski drugiej redakcji (1566). Statutum Lituanicum alterius editionis (1566) (Archiwum Komisyi Prawniczej, t. 7), Kraków, 1900 (dalej – Statut Litewski drugiej redakcji), s. 170.], którego nie było w Pierwszym Statucie Litewskim (PLS). Choć jest on bardzo zwięzły, jest ważny ze względu na tę samą obowiązkową liczbę świadków: sformułowano wymóg, aby osoba niewidoma wezwała nie mniej niż 8 świadków, aby testament sporządzony zgodnie z prawem był ważny. W PLS ten artykuł jeszcze nie występuje, jednak to właśnie w związku z testamentami PLS jednokrotnie wspomina notariusza publicznego – w artykule 15 Działu V „O testamentach na majątek ruchomy: jak powinny być sporządzane”: takie testamenty sporządza się, wzywając „kapelanów lub innych świadków, lub ludzi godnych zaufania, albo także publicznego zaprzysiężonego pisarza” [fn: I. Valikonytė, S. Lazutka, E. Gudavičius, Pirmasis Lietuvos Statutas (1529 m.), Vilnius, 2001 (dalej – Pirmasis Lietuvos Statutas (1529 m.)), s. 173.] (notarius publicus iuratus; iavny pisarz przisiążny; явный писар присяжный [fn: Z PLS w języku ruskim, polskim, łacińskim, zob. Pirmasis Lietuvos Statutas. Teksty w języku starobiałoruskim, łacińskim i staropolskim, oprac. S. Lazutka, I. Valikonytė, E. Gudavičius, A. Vasiliauskienė, t. II, Vilnius, 1991, s. 154–155.]). Nie było to przypadkowe, biorąc pod uwagę, że właśnie Dział V jest nazywany jednym z najnowocześniejszych w całym PLS, a w nim „łatwo rozpoznawalny wpływ prawa rzymskiego”. Dalej, cytując szacownych badaczy i wydawców PLS, właśnie w artykułach 14–16 Działu V, poświęconych sporządzaniu testamentów, najwyraźniej widać recepcję zasad prawa rzymskiego [fn: Pirmasis Lietuvos Statutas (1529 m.), s. 294–295.]. Wkład zasad prawa rzymskiego do literatury przedmiotu przypisuje się kręgowi humanistów, którego członkami byli kanonicy wileńscy, którzy przyczynili się do treści i redakcji PLS [fn: W. Pawlikowska-Butterwick, Biskupi, prałaci, kanonicy i notariusze. Duchowieństwo skupione przy katedrach wileńskiej i źmudzkiej a ustawodawstwo i rozwój kultury prawnej Wielkiego Księstwa Litewskiego doby Renesansu, in: Lietuvos Statutas: Temidės ir Klėjos teritorijos, sudarė I. Valikonytė ir N. Šlimienė, Vilnius, 2017, s. 133–135.]: łaciński sekretarz władcy Mikalojus Viežgaila [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 1451.], notariusz publiczny z uprawnieniami apostolskimi, doktor prawa, który długi czas spędził w kurii rzymskiej Jurgis Eišiškietis [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 1045/1045*.], notariusz publiczny z uprawnieniami apostolskimi i cesarskimi, który studiował w Rzymie Vaclovas Čirka [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 2491/2491*.]. Zaznaczymy, że właśnie w prawie rzymskim znajdowały się zarówno korzenie, jak i duch notariatu publicznego. A sporządzanie, redagowanie, poświadczanie, transumowanie testamentów były najczęściej kojarzonymi z notariuszami publicznymi procedurami prawnymi zarówno w kolebce notariatu we Włoszech, jak i na zachód, północ i wschód od Alp Włoskich.
Droga notariatu łacińskiego na Litwie była ściśle związana z instytucją Kościoła polskiego, a zwłaszcza z jej zasobami ludzkimi, dlatego przede wszystkim ważne jest, jak po ogłoszeniu regulacji notariatu w 1512 r. zmieniła się sytuacja w Polsce. Według prof. K. Skupieńskiego, badacza notariatu polskiego, po ogłoszeniu nowych regulacji dotyczących działalności notariatu Świętego Cesarstwa Rzymskiego, traktujących notariat jako instytucję prawa państwowego, w notariacie polskim zauważono tendencję do zmniejszania wpływów cesarskich, gdy nominowano więcej notariuszy z uprawnieniami apostolskimi, bardziej wspierano instytucję papieską i orzecznictwo zgodnie z prawem kościelnym [fn: K. Skupieński, Notariat publiczny w Średniowiecznej Polsce, Lublin, 1997, s. 67–68.]. Sytuacja notariuszy publicznych działających w WKL w XVI w. również odzwierciedla taką dynamikę. Zebrany materiał [fn: Tutaj podano liczby z jeszcze niepublikowanego materiału, który uzupełnia wcześniejszy rejestr notariuszy publicznych działających w diecezjach WKL w latach 1500–1566, zob. tutaj: I. Ilarienė, Viešųjų notarų veikla LDK vyskupijose XVI a., in: Istorijos šaltinių tyrimai, t. 6, sudarė A. Dubonis, Vilnius, 2018, s. 274–306.] na temat notariuszy publicznych na Litwie pokazuje, że w pierwszej połowie XVI w. wyraźnie dominowali notariusze z uprawnieniami apostolskimi. Według wstępnych szacunków, notariuszy publicznych, o których źródła podają, że byli notariuszami publicznymi (notarius publicus), jest 106, a ich absolutna większość, 99, należy do XVI w. Drugą największą grupę, 103 osoby, stanowią notariusze z uprawnieniami apostolskimi (publicus apostolica aucthoritate notarius), z czego również 99 należy do XVI w. W trzeciej pod względem wielkości grupie – osoby nazywane po prostu notariuszami (notarius), a brak jest danych do uściślenia: łącznie jest ich 27, z XVI w. – 19. Czwartą pod względem wielkości grupę stanowią notariusze publiczni z uprawnieniami apostolskimi i cesarskimi (publicus apostolica et imperiali aucthoritate notarius). Z XVI w. znamy ich 24. Najmniejszą grupę stanowią notariusze publiczni z uprawnieniami cesarskimi (publicus imperiali aucthoritate notarius), których z XVI w. znamy tylko sześciu:
• 1484–1501 r. Jurgis Paulaitis (Georgius Pauli) [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 1039*.] działał w diecezji wileńskiej.
• 1495–1504 r. Albertas Vongrovietis, syn Jonasa (Albertus Johannis de Wangrowycz) [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 66A.] z diecezji gnieźnieńskiej, działał w diecezji łuckiej.
• 1495–1510 r. Jonas Vengrovietis, syn Petrasa (Johannes curatus in Traby) [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 752A.] z diecezji łuckiej, działał w diecezji wileńskiej.
• 1502–1507 r. Jonas Rybnietis, syn Mikalojusa (Johannes Nicolai de Rybno) [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 779*.] z diecezji gnieźnieńskiej, był najwyższym sekretarzem władcy (supremo secretario), działał w diecezji wileńskiej.
• 1503 r. Baltramiejus Bromiežietis (Bartholomeus de Bromirz) z diecezji płockiej, działał w diecezji wileńskiej.
• 1503 r. Jonas (Johannes de Rokszycze) [fn: Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon dioecesis Vilnensis, edd. J. Fijałek, S. Kutrzeba, Kraków, 1932–1948 (dalej – CV), nr 566.], działał w diecezji wileńskiej.
Z przedstawionych przykładów notariuszy publicznych Wielkiego Księstwa Litewskiego posiadających uprawnienia cesarskie widzimy, że ci notariusze działali stosunkowo krótko na przełomie XV i XVI w., a w ciągu XVI w. ta niewielka grupa notariuszy publicznych już się nie odnawiała. Warto porównać liczby i proporcje z sytuacją notariuszy publicznych w innych regionach Europy, na przykład w Bawarii w XII–XVI w., aby dostrzec zupełnie inne tendencje: spośród 2884 notariuszy publicznych w tym regionie 2599 posiadało uprawnienia cesarskie, w tym 618 miało również uprawnienia apostolskie. Spośród 2884 notariuszy tylko 87 nie wskazało, z czyjego upoważnienia działa [fn: A. Liess, Einführung, Notare und Notarssignete vom Mittelalter bis zum Jahr 1600 aus den Bestanden der Staatlichen Archive Bayerns, Walter Jaroschka, Elfriede Kern, Albrecht Liess, Karl E. Lupprian, München, 2008, s. 11, 15.]. Wybór, czyim upoważnionym notariuszem być, zależał od tego, jak szeroko prawo danej władzy było uznawane za najwyższe. Zarówno w Polsce, jak i na Litwie kompetencje prawa kościelnego nie budziły wątpliwości.
Drugie rozdroże: być Kościoła czy świata? Dalej analizując echa regulacji notariatu cesarskiego w Pierwszym i Drugim Statucie Litewskim powinniśmy zatrzymać się przy kwestii języków pisanych. Regulacje zawierały odrębne wskazówki dotyczące materiałów piśmiennych i języka (§ 19). Notariusze mieli pisać na pergaminie, a nie na papierze, oraz „pisać w języku łacińskim lub niemieckim”. Nowe regulacje oficjalnie ogłaszały możliwość równorzędnego użycia dwóch języków pisanych i ich legalizację. W Pierwszym Statucie Litewskim nie ma artykułu poświęconego językowi pisanemu, który regulowałby użycie języka. Natomiast w artykule pierwszym Działu IV Drugiego Statutu Litewskiego sformułowano zakaz dla notariuszy / pisarzy sądowych pisania wszystkich pism i wezwań sądowych w innym niż ruskim języku lub literami [fn: Statut Litewski drugiej redakcji, s. 71: omnes litteras et citaciones; wszystkie listy i pozwy.]. W Trzecim Statucie Litewskim zostało to powtórzone [fn: Trečiasis Lietuvos Statutas, www.3statutas.lt, vertėjai: Ričardas Jaramičius ir Jevgenij Machovenko, Kaunas: Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės institutas, 2023, Dział IV, artykuł I (1): Pisarz sądu ziemskiego musi sporządzać wszystkie pisma, wyciągi i wezwania w języku ruskim, a nie w jakimkolwiek innym języku i słowach.]. Takie ograniczenie nie sprzyjało łacinie i osłabiało jej pozycję. Eliminacja łaciny jako języka sądowego i legalizacja jednego języka sądowego, ruskiego, prowokuje pytanie o pochodzenie takiego postanowienia, zwłaszcza gdy w komisji przygotowującej ALS uczestniczyły osoby posiadające uprawnienia notariuszy publicznych, a wśród nich wysoko postawieni duchowni.
Kwestia składu komisji przygotowującej ALS została szczegółowo zbadana w literaturze przedmiotu: profesor Irena Valikonytė przedstawiła nowe fakty, obok przyjaźni, która łączyła A. Rotundusa, J. Domanowskiego, S. Narkuskiego i P. Roizjusza, wskazujące na istnienie więzi pokrewieństwa między innymi członkami tak zwanej komisji, Povilasa Ostrovickisa i Martynasa Volodkevičiusa [fn: Okoliczności przygotowania ALS, składu komisji redakcyjnych i kwestie pokrewieństwa członków zostały szczegółowo zbadane przez prof. I. Valikonytė, zob. I. Valikonytė, Antrojo Lietuvos Statuto rengimo komisijos nariai – giminaičiai?, in: Ministri Historiae. Pagalbiniai istorijos mokslai Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės tyrimuose, sudarė Z. Kiaupa, J. Sarcevičienė, Vilnius, 2013, s. 229–245.]. Celowe jest jednak ponowne zwrócenie uwagi na grupę twórców ALS i spojrzenie na członków komisji nie tylko jako na osoby posiadające kompetencje w dziedzinie prawa, jurysprudencji i znajomości języków, ale także tytuł notariuszy publicznych. W 1551 r. sejm wileński ogłosił powołanie komisji do uzupełnienia Statutu. Komisja miała składać się z 10 osób, 5 katolików rzymskokatolickich i 5 prawosławnych. Ci wybrani członkowie mieli być „uczciwi, godni zaufania, sumienni, dobrze znający prawo państwowe i stare lokalne zwyczaje” [fn: J. Lappo, 1588 metų Lietuvos Statutas, I tomas, Tyrinėjimas, d. 1, Kaunas, 1934, s. 41.]. W komisji uczestniczyli zarówno duchowni, jak i świeccy. Wiadomo, że w 1558 r. członkami komisji ze strony katolickiej byli biskup żmudzki Jan Domanowski kanonik wileński Stanisław Narkuski, wójt wileński Augustyn Rotundus, sędzia powiatowy wileński Povilas Ostrovickis i Martynas Valadkavičius. Okoliczności przynależności tych dwóch ostatnich osób do komisji i ich więzi pokrewieństwa ujawniła I. Valikonytė; mianowanie P. Ostrovickisa jako decyzja wojewody wileńskiego, politycznego lidera elity WKL, zostało uzasadnione zarówno przez J. Kiaupienė [fn: J. Kiaupienė, XVI a. ikireforminio Vilniaus pilies teismo knygos-kopijos Lietuvos Metrikoje struktūrinė ir informacinė analizė, in: Lietuvos Metrika. 1991–1996 metų tyrinėjimai, Vilnius, 1998, s. 54–55.], jak i T. Vaitkusa, badającego świadomość prawną elity władzy WKL [fn: T. Vaitkus, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės valdžios elito teisinės sąmonės raida XVI amžiaus viduryje (1529–1566 metais), in: Lietuvos istorijos studijos, t. 41, 2018, s. 49.], a R. Ragauskienė wskazała na klientelizm jako ważny czynnik członkostwa w komisji [fn: R. Ragauskienė, Du žinomi-nežinomi 1566 m. Antrojo Lietuvos Statuto rengimo komisijos nariai – Povilas Ostrovickis ir Martynas Volodkevičius, in: Florilegium Lithuanum. In honorem… Eugenii Jovaiša, Vilnius, 2010, s. 215–228.]. Dostępna wiedza o ich wykształceniu wskazuje, że S. Narkuski i A. Rotundus posiadali wykształcenie prawnicze uniwersyteckie, studiowali w Krakowie, Wittenberdze, na uniwersytetach włoskich. O studiach J. Domanowskiego wiadomo, że odwiedził Włochy, Hiszpanię, Portugalię. Przygotowując ALS po śmierci J. Domanowskiego w 1563 r. pomagał słynny doktor obojga praw, notariusz publiczny z uprawnieniami apostolskimi i królewskimi (w swoim sygnecie notarialnym używał dewizy veritas [fn: Archiwum Główny Akta Dawnych w Warszawie (dalej – AGAD), Dział dokumentów pergaminowych, nr 5498.]), teoretyk i praktyk prawa Piotr Roizjusz [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 2024, 2024*.], który uważał A. Rotundusa, J. Domanowskiego i S. Narkuskiego nie tylko za swoich przyjaciół, ale także za doskonale znających prawo, uczciwie stosujących ustawy w sądach [fn: I. Valikonytė, Antrojo Lietuvos Statuto rengimo komisijos nariai – giminaičiai?, s. 231.].
Należy zaznaczyć, że kolejnym ważnym łącznikiem wspomnianej czwórki, oprócz bycia teoretykami i praktykami prawa oraz wzajemnej szacunku i przyjaźni, było ich zdobyte kwalifikacje notarialne. J. Domanowski, S. Narkuski, A. Rotundus i P. Roizjusz nie tylko posiadali kwalifikacje notariuszy publicznych, ale także działali jako notariusze publiczni, na przykład byli świadkami dokumentu notarialnego i jednymi z jego twórców [fn: J. Domanowski, S. Narkuski mieli uprawnienia notariusza publicznego z prawem apostolskim, zob. V. Ališauskas, T. Jaszczołt, L. Jovaiša, M. Paknys, Lietuvos katalikų dvasininkai XIV– XVI a. Bažnyčios istorijos studijos, t. II, Vilnius, 2009, nr 830 (J. Domanovskis); V. Ališauskas, T. Jaszczołt, L. Jovaiša, Lietuvos katalikų dvasininkai XIV–XVI a. II: Addenda et corrigenda, Bažnyčios istorijos studijos, t. XI, Vilnius, 2020, nr 2267* (S. Narkuskis). A. Rotundus był notariuszem publicznym z uprawnieniami królewskimi, zob. I. Ilarienė, Viešųjų notarų veikla LDK vyskupijose XVI a., in: Istorijos šaltinių tyrimai, t. 6, sudarė A. Dubonis, Vilnius, 2018, s. 277.]. S. Narkuski, A. Rotundus i P. Roizjusz jako znawcy prawa cywilnego, a jednocześnie notariusze publiczni, uczestniczyli w sporządzaniu umowy małżeńskiej królewskiej z 1562 r. – zgodnie z formułą notariuszy publicznych podpisali i narysowali swoje sygnety notarialne [fn: W 1562 r. w Wilnie w formie dokumentu notarialnego sporządzono umowę małżeńską księżniczki Katarzyny Jagiellonki i przyszłego króla księcia Finalandii Jana, zob. AGAD, Dział dokumentów pergaminowych, nr 5498. Dokument omówiono tutaj: I. Ilarienė, 1388 m.– XVI a. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės vyskupijų viešieji notarai, in: Istorijos šaltinių tyrimai, t. 5, sudarė A. Dubonis, Vilnius, 2014, s. 161–162.]. W omawianym okresie jeden z tej czwórki, A. Rotundus (ok. 1520–1582), nie należał już do stanu duchownego: na początku swojej kariery, około 1544 r., był duchownym niższych święceń [fn: M. Baryczowa, Augustyn Rotundus Mieleski – pierwszy historyk i apologeta Litwy, in: Z dziejow polskiej kultury umysłowej w XVI i XVII wieku, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, 1976, s. 84; A. Jovaišas, Augustino Rotundo Lietuvos valstybės vizija, in: Šešioliktojo amžiaus raštija, Senoji Lietuvos literatūra, kn. 5, Vilnius, 2000, s. 76 (autor opiera się na M. Baryczowej); T. Kempa, Sekretarze królewscy na służbie u Radziwiłłów w drugiej połowie XVI wieku, in: Patron i dwor. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku, Warszawa, 2006, s. 252–253.], później uległ sekularyzacji [fn: R. Ragauskienė, A. Ragauskas, Vieną ar dvi žmonas turėjo Augustinas Rotundas Meleskis (apie 1520–1582 m.)? Nauji duomenys įžymiojo Vilniaus vaito biografijai, in: Lietuvos istorijos metraštis. 2000 metai, Vilnius, 2001, s. 20–54; R. Ragauskienė, Karaliaus sekretoriaus ir Vilniaus vaito Augustino Meleskio Rotundo (apie 1520–1582 m.) turtas, in: Istorija, 2003, nr 55, s. 12–21.]. Cała czwórka pełniła w podobnym czasie funkcje sekretarza władcy i inne urzędy na dworze władcy: Jan Domanowski w latach 1539–1554, P. Roizjusz w latach 1550–1551 przyjęty na dwór królewski, w latach 1567–1569 wspominany jako doradca władcy w sprawach prawnych [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 2024, wcześniej, w 1561 r., P. Roizjusz został rekomendowany przez cesarza Ferdynanda I i królową Polski Katarzynę Habsburżankę do kolegium audytorów trybunału Roty Rzymskiej, zob. VUB paleotipai, LKD, nr 2024*.], S. Narkuski w latach 1560–1564, A. Rotundus w latach 1544–1546 służył w kancelarii władcy w Polsce, od 1551 r. – jako sekretarz władcy Zygmunta Augusta na Litwie.
Jako człowiek epoki renesansu A. Rotundus dążył do jak najszerszego rozpowszechniania łaciny na Litwie i wzmacniania jej pozycji, był aktywnym i gorliwym propagatorem „rzymskiej” Litwy [fn: A. Jovaišas, op. cit., s. 81.]. Powierzono mu przygotowanie tekstu ALS w języku łacińskim [fn: M. Baryczowa, op. cit.]. Dlatego doskonale zrozumiałe jest zaniepokojenie A. Rotundusa decyzją sejmu wileńskiego z lat 1565–1566 o przygotowaniu tekstu ALS wyłącznie w języku ruskim, odrzucając łacinę i jego propozycję przygotowania tekstu ALS w dwóch kolumnach, w języku łacińskim i ruskim. Za taki stan rzeczy sam Rotundus obwiniał wpływ innowierców, najprawdopodobniej protestantów należących do elity władzy [fn: A. Jovaišas, op. cit., s. 83.], jednak nie powinniśmy również odrzucać roli oporu szlachty ruskiej wobec rozpowszechniania łaciny w życiu publicznym [fn: J. Lappo, op. cit., s. 44–45. Jest to również jeden z przejawów oporu wobec rozwoju używania łaciny w połowie XVI w.; o tych procesach w XVI w. zob. A. Dubonis, Kodėl Lietuvos valstiečiai nekalbėjo rusėniškai XVI amžiuje?, in: Lietuvos istorijos metraštis. 2016/2, Vilnius, 2017, s. 27–49.]. Zaraz po ogłoszeniu ALS, w 1569 r., sejm lubelski, oprócz zawarcia unii obu narodów, zajął się przygotowaniem uzupełnień do nowo przyjętego statutu i powołał komisję, do której wraz z innymi członkami Rady Panów delegował również Rotundusa „ad correcturam iurium” [fn: J. Lappo, op. cit., s. 48.]. Uważamy, że doskonała znajomość prawa europejskiego oraz profesjonalna wiedza i doświadczenie notarialne, wysoka kultura dyskusji prawniczych – tymi intelektualnymi bogactwami wyróżniali się twórcy ALS – niewątpliwie musiały być pomocne przy przygotowywaniu Statutów Litewskich, zwłaszcza w dążeniu do stworzenia niezawisłego sądownictwa, choć decydujący wpływ na realizację miała wewnętrzna koniunktura polityczna państwa.
W największym dziale ALS poświęconym sądom, w jego 8. artykule, stawiane są następujące wymagania sędziom, podsędkom i notariuszom: nie mogą być wybierani spośród duchownych, starostów, zarządców, ciwunów ani chorążych oraz ze wszystkich, którzy pełnili jakiekolwiek funkcje w danym powiecie [fn: Statut Litewski drugiej redakcyi, s. 79.]. Wymagania te są zarówno regulujące, jak i ograniczające: mówi się, że wymienieni urzędnicy nie mogą być związani innymi obowiązkami lub służbami, ani podlegać władzy kościelnej lub świeckiej. To wskazywało na dążenie twórców do stworzenia niezależnego sądu, gdzie osoby wybierane na sędziów nie podlegałyby ani władzy kościelnej, ani świeckiej. Postanowienie o oddzieleniu sędziów, podsędków, notariuszy od władzy wykonawczej i administracyjnej oraz sam tryb powoływania sędziów sądów ziemskich gwarantowały pewną niezależność tego sądu od władzy wykonawczej, gdy w razie konieczności, czasami wybrani sędziowie ziemscy mogli rozpocząć pełnienie funkcji [fn: V. A. Vaičaitis, 1566 metų Antrasis Lietuvos Statutas Lietuvos konstitucionalizmo tradicijos kontekste, in: Lietuvos Statutas: Temidės ir Klėjos teritorijos, sudarė I. Valikonytė, N. Šlimienė, Vilnius, 2017, s. 161.]. Jak twierdzi specjalista prawa Vaidotas A. Vaičaitis, ani ALS, ani TLS nie stworzyły odrębnego zawodu profesjonalnych sędziów w nowoczesnym sensie i ostatecznie nie oddzieliły ich od władzy wykonawczej, jednak ALS poświęcał najwięcej uwagi właśnie władzy sądowniczej, a poszczególne artykuły największego pod względem objętości Działu IV są uważane przez specjalistów za duży krok w kierunku zasady niezależności władzy sądowniczej [fn: V. A. Vaičaitis, op. cit., s. 159–160.].
Nie możemy twierdzić, że twórcy ALS, planujący zreformować sądy WKL, nie mieli idei niezależnego od sądu notariusza, jednak oczywiste jest, że w realizacji wizji niezależnych sądów funkcja notariusza jeszcze taką się nie stała, pisarz był trzecim z trzech urzędników sądowych. Tak oto w nowych sądach ziemskich powstał nowy typ pisarza (pisarz, notariusz) – urzędnik sądowy, którego tożsamość zawodowa miała się jeszcze ujawnić w praktyce, przede wszystkim poprzez rozpoczęcie wykonywania funkcji sporządzania dokumentów charakterystycznych dla notariusza, co prawda, w języku ruskim. Uważamy, że współautorom ALS zależało na wykształceniu nowych urzędników sądowych: w latach 1563–1571 Piotr Roizjusz wykładał w szkole katedralnej w Wilnie prawo rzymskie i normy Statutu Litewskiego, tworzył w Wilnie szkołę prawa cywilnego, przeznaczoną do kształcenia prawników praktyków dla sądów [fn: J. Kiaupienė, I. Lukšaitė, Lietuvos istorija. Veržli Naujųjų laikų pradžia. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė 1529–1588 m., t. 5, Vilnius, 2013, s. 290.].
Tymczasem w diecezjach WKL nadal działali notariusze publiczni. Służyli w kancelariach diecezji wileńskiej, żmudzkiej i łuckiej, w kapitułach, konsystorzach, jedni kontynuując karierę duchownych, inni pozostając przy codziennej pracy notarialnej w kancelariach diecezjalnych [fn: Szerzej zob. I. Ilarienė, Viešųjų notarų veikla LDK vyskupijose XVI a., in: Istorijos šaltinių tyrimai, t. 6, sudarė A. Dubonis, Vilnius, 2018, s. 251–308.]. Materiały z ksiąg kapitulnych wileńskich i łuckich sporządzonych przez notariuszy publicznych wskazują, że ich działalność w diecezjach trwała przez cały XVI w. Podsumowując powyższe, możemy stwierdzić, że osoby posiadające kompetencje notariuszy publicznych były aktywnymi twórcami i uczestnikami rozpowszechniania kultury pisanej łacińskiej, ale także twórcami świadomości prawnej i kultury prawnej, służącymi wspólnemu dobru, realizując swoje powołanie.
Szukając notariusza jako bezstronnego pośrednika między osobą a władzą, musimy przede wszystkim stwierdzić, że recepcja i kształtowanie się instytucji notariatu w XV w. WKL odbywało się w państwie „opóźnionym”, gdzie jednocześnie budowano Kościół, formowała się i rozwijała tradycja pisania i piśmienności, a także trwało państwowe prawodawstwo. Zaufanie do autorytetu dokumentu pisemnego było jednym z najważniejszych elementów, które tworzyli profesjonaliści pisarstwa – notariusze publiczni. W XVI w. władza kościelna i świecka nie były jeszcze gotowe do delegowania, a społeczeństwo – jeszcze nieprzygotowane do przyjęcia i wykorzystania możliwości funkcji zaufania publicznego (fides) delegowanej notariuszom publicznym. Do tego musiały dojrzeć zarówno obiektywne, jak i subiektywne warunki: ugruntować się użycie formy instrumentu publicznego, czyli dokumentu notarialnego, zarówno na poziomie państwowym, jak i prywatnym. W połowie XVI w. zapis notariusza publicznego z uprawnieniami apostolskimi, Mykolasa Lietuvisa, w słynnym dziele „Apie totorių, lietuvių ir maskvėnų papročius”, że „do zapisywania sprzedaży i innych spraw nie mamy ksiąg publicznych (librum publicum […] non habemus), a korzystamy tylko z prywatnych” [fn: Mykolas Lietuvis, Apie totorių, lietuvių ir maskvėnų papročius, Lituanistinė biblioteka, Vilnius, 1966, s. 47.], świadczył o jeszcze niezrealizowanej funkcji notariatu publicznego na poziomie państwowym.
Trzecie rozdroże: wycofać się do świata po otrzymaniu służby świeckiej? W władzy świeckiej notariat publiczny na Litwie rozwijał się w takim stopniu, w jakim uczestniczyli i współpracowali w nim notariusze publiczni diecezji, wstępując na służbę w kancelariach władcy i wojewodów. Według profesor Ireny Valikonytė, w kancelarii władcy w XVI w. zauważa się rozwój działalności, kompetencji i wzrost liczby służących pisarzy [fn: I. Valikonytė, Rex iustissimus. Valdovo teismas Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje XV a. pabaigoje – XVI a., Vilnius, 2023, s. 62–66.]. Po ostatecznym uformowaniu się państwowego archiwum dokumentów, Metryki Litewskiej, w kancelarii WKL kształtował się kompleks dokumentacji rzeczowej, regulującej sprawy ważne dla społeczeństwa, przykładem tego może być rozpoczęcie prowadzenia ksiąg wydatków i dochodów dworu władcy przez łacińskiego sekretarza władcy Erazma Ciołka [fn: A. Dubonis, D. Antanavičius, R. Ragauskienė, R. Šmigelskytė-Stukienė, Susigrąžinant praeitį: Lietuvos Metrikos istorija ir tyrimai, Vilnius, 2016, s. 62–64.]. Z osobą Erazma Ciołka związany jest ważny epizod dla rozwoju notariatu WKL, kiedy to w 1501 r. papież Aleksander VI, wziąwszy pod uwagę przykładne życie, cnoty i przydatność osoby, nadał „swojemu notariuszowi” Erazmowi prawo do mianowania notariuszy publicznych, tabelionów i sędziów, jako posłowi wielkiego księcia litewskiego Aleksandra przy Stolicy Apostolskiej, Erazmowi Vitelliusowi Ciołkowi (notariuszowi publicznemu z uprawnieniami apostolskimi) [fn: CV, nr 495, s. 595–596.]. W diecezjach takie prawo mieli biskupi, oficjałowie i wikariusze generalni. Dodatkowo funkcje mianowania notariuszy publicznych były delegowane z tytułami comes apostolicus / imperialis i vicecomes apostolicus / imperialis. Łaciński sekretarz władcy Jonas Filipavičius (Johannis Philipovecz de Vilna) posiadał papieski tytuł vicecomes, a od 1518 r. – protonotariusza apostolskiego [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 754/754*.]; od 1517 r. tytuł protonotariusza apostolskiego posiadał kanonik wileński, notariusz władcy i notariusz publiczny z uprawnieniami apostolskimi i cesarskimi Laurynas Miendzyleskis (Laurentius Mateii de Miedzilesie) [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 1149.]; od 1521 r. protonotariuszem apostolskim był łaciński sekretarz władcy Mikalojus Viežgaila, który przyczynił się do przygotowania PLS [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 1451.]; od 1527 r. tytuł comes apostolicus posiadał notariusz i sekretarz władcy Erazmas Eustachijus [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 421/421*.]. Wymienione osoby były jednymi z tych, którzy, wspinając się po szczeblach kariery duchownej, jednocześnie jako notariusze, łacińscy sekretarze współpracowali w kancelarii władcy.
W pierwszej połowie XVI w. można zaobserwować również tendencję do sekularyzacji notariuszy publicznych – przechodzili oni wyłącznie na służbę świecką lub (i) opuszczali stan duchowny. Popyt na wykształconych, wykwalifikowanych specjalistów piśmiennictwa w strukturach zarządzania państwem był stały, a służba władcy i urzędnikom centralnym wydawała się bardzo obiecująca.
Korzystając z materiałów prozopograficznych, mamy możliwość wspomnieć o kilku znanych przypadkach sekularyzacji notariuszy publicznych, a szerzej omówimy jeden. Najwcześniejszy znany notariusz, który porzucił służbę duchowną, to notariusz publiczny z uprawnieniami apostolskimi i cesarskimi Martynas Jonaitis Poznanietis (1484–1511), który przez wiele lat służył w konsystorzu wileńskim [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 1261A.]. Motiejus Bertrandas odmówił przyjęcia wyższych święceń duchownych (kapłańskich), w ciągu dwóch lat przeniósł się z Wilna i w 1531 r. w źródłach jest już wymieniany jako notariusz ziemi płockiej [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 1725*.]. Wspaniałą karierę zrobił duchowny diecezji wileńskiej, notariusz publiczny z uprawnieniami apostolskimi Stanislovas Komorovskis (1522–1539 r.) [fn: VUB paleotipai, LKD, nr 2235, 2235*. Wiele aktualnych informacji faktograficznych przedstawił S. C. Rowell, zob. Acta primae visitationis diocesis Vilnensis anno Domini 1522 peractae. Vilniaus Kapitulos archyvo Liber IIb atkūrimas, sudarė, tekstus iš rankraščių parengė, mokslinį įvadą ir paaiškinimus parašė S. C. Rowell, Vilnius, 2015, s. XXXIII, przypis 47.]. Posiadając jedynie niższe święcenia, objął beneficjum w Ucianie. Od 1529 r. był głównym notariuszem wojewody wileńskiego i kanclerza Olbrachta Gasztołda, pełnił funkcje sekretarza, działał jako przedstawiciel kanclerza, zyskał zaufanie rodziny Gasztołdów. W 1539 r. w Gieranonach Stanislovas Komorovskis, jako proboszcz uciański, duchowny diecezji wileńskiej, notariusz publiczny z uprawnieniami apostolskimi, specjalny i główny pisarz (scriba) z polecenia testatora sporządził testament Olbrachta Gasztołda [fn: S. C. Rowell, op. cit., s. 154–158.]. Po śmierci O. Gasztołda został pisarzem wojewodziny wileńskiej Zofii Gasztołdowej [fn: R. Ragauskienė, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kancleris Mikalojus Radvila Rudasis (apie 1515–1584 m.), Vilnius, 2002, s. 310–311.]. Przypuszcza się, że zsekularyzował się w latach czterdziestych XVI w., przechodząc na służbę Zygmuntowi Augustowi. Dalej pracował w kancelarii władcy: w latach 1551–1552 protokołował materiały spraw sądowych władcy, sporządzał i wpisywał do ksiąg nadania, potwierdzenia i bieżące dokumenty władcy [fn: Lietuvos Metrika (1551 m.). 24-oji Teismų bylų knyga (XVI a. pabaigos kopija), parengė S. Viskantaitė-Saviščevienė, Vilnius, 2023, s. IX; Метрыка Вялiкага Княства Лiтоỹскага. Кнiга № 35 (1551–1558). Кнiга запiсаỹ №.35 (копiя канца XVI ст.), падр. А. А. Мяцельскi, Мiнск, 2020.]. W 1552 r. władca zatwierdził nadania Gasztołdów dla szlachty z Gieranon, wśród których wspomniany jest Stanislovas Komorovskis: wraz z żoną Dorotą Cibulską został zwolniony ze służby w Gieranonach za ich posiadany majątek Kondratiškių. W grudniu 1553 r., w podzięce S. Komorovskisowi za długoletnią wierną służbę, a jego małżonce D. Cibulskiej za wierną służbę królowej Barbarze aż do jej śmierci, Zygmunt August podarował im obojgu, ich dzieciom i potomkom dwór Dorahavo wraz z całą własnością i przynależnościami oraz dwór z karczmą w mieście Nowogródek [fn: R. Ragauskienė, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kancleris, s. 311.]. Przypadek Stanislovasa Komorovskisa ukazuje szerokie spektrum działalności notariusza publicznego w służbie świeckiej oraz uznanie i docenienie jego kompetencji.
Kolejny notariusz publiczny z uprawnieniami apostolskimi, Hieronim Makowiecki, od 1551 r. jest znany jako dworzanin Radziwiłła Czarnego, wysłany do nadzorowania studiującego w Strasburgu Radziwiłła Sierotki [fn: R. Ragauskienė, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kancleris, s. 312–313.]. W 1560 r. pełnił funkcję namiestnika Klecka, należącego do dóbr wojewody wileńskiego [fn: Lietuvos Metrika (1559–1563). 40-oji Teismų bylų knyga (XVII a. pradžios kopija), parengė N. Šlimienė, I. Valikonytė, Vilnius, 2015, nr 110.]. 5 października 1562 r. jeszcze jako notariusz publiczny z uprawnieniami apostolskimi podpisał dokument notarialny umowy małżeńskiej królewny Katarzyny Jagiellonki, rysując również swój sygnet notarialny [fn: AGAD, Dział dokumentów pergaminowych, nr 5498.]. Z biogramu tego notariusza możemy wnioskować, że życie, służba i sprawy rodzinne H. Makowieckiego potoczyły się pomyślnie, służąc Radziwiłłom Czarnemu, Rudemu, Sierotce, z których wstawiennictwem nie płacił tak zwanego podatku kopczyzny za swój dom w Wilnie. Co ciekawe, wstąpiwszy do szeregów ewangelików reformowanych, pod koniec życia (zmarł przed 20 września 1583 r.) wrócił, zapewne pod wpływem powrotu Radziwiłła Sierotki, do Kościoła Katolickiego [fn: R. Ragauskienė, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kancleris, s. 313.].
Przyjrzymy się bliżej kolejnemu przypadkowi wycofania się ze stanu duchownego, a mianowicie zmianom w życiu osobistym notariusza publicznego, proboszcza Punii i Mścibogowa, Jeronimasa Kvileckisa, po przejściu na służbę świecką. Pochodzący ze średniej szlachty polskiej [fn: O pochodzeniu Kwileckich zob. I. Lukšaitė, Andrius Volanas XVI–XVII a. Lietuvos visuomenės pertvarkos kryžkelėse, in: Andrius Volanas. Rinktiniai raštai, sudarė M. Ročka ir I. Lukšaitė, Vilnius, 1996, s. 28; R. Ragauskienė, Karališkojo Birštono praeitis. Istorinė raida iki XIX a., Vilnius, 2004, s. 73–77.], J. Kvileckis w latach 1543–1544 służył jako notariusz biskupa łuckiego Jerzego Chwalczewskiego, później jako notariusz królowej Bony i administrator dóbr królowej [fn: Aкты Российского государства, t. 2, Акты, относящиеся к истории Западной Росии, вып. 2, 18-я и 32-я книги записей Литовской метрики, Москва, 2018, nr II- 67, s. 364–365.]. W 1551 r., za wierną służbę, królowa nadała swojemu pisarzowi Kvileckisowi działkę ziemi w starostwie puńskim [fn: R. Leonavičiūtė-Gecevičienė, Bona Sforca ir Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė: Jogailaičių dinastijos stiprinimas, daktaro disertacija, Humanitariniai mokslai, istorija ir archeologija H 005, Vilnius, 2021, s. 76.]. Od 1557 r. pełnił funkcję notariusza skarbu WKL, jednocześnie będąc proboszczem Punii i Mścibogowa. W 1558 r. otrzymał od Zygmunta Augusta przywilej na majątek Sverdų w starostwie puńskim [fn: R. Ragauskienė, Karališkojo Birštono praeitis, s. 73.]. Pod koniec 1560 r. [fn: W dokumencie datowanym 25.12.1560 J. Kvileckis wymieniony jest jako notariusz skarbu WKL i zarządca Jaswojnii, zob. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, Mikrofilmų kolekcija, Lietuvos Metrika, nr 41, k. 186r–186v.] – na początku 1561 r. [fn: Jeszcze 24.01.1561 w kancelarii WKL nazywany (z inercji?) księdzem, pisarzem skarbowym, proboszczem Punii i Mścibogowa, a w piśmie z 8 lutego – tylko zarządcą Jaswojnii, zob. Lietuvos Metrika nr 37 (1552–1561), Užrašymų knyga 37, parengė D. Baronas, Vilnius, 2011, nr 507, 513.] w źródłach zaczyna być wymieniany jako notariusz skarbu WKL i zarządca Jaswojnii. Chociaż w literaturze przedmiotu jest wiele szczegółów biograficznych Jeronimasa Kvileckisa, a różne więzi pokrewieństwa zostały prześledzone i odnalezione w poważnych pracach badaczy XVI w., to jednak lektura testamentu tej osoby ujawnia i potwierdza kilka znaczących momentów z jego życia, które warto wspomnieć. Z testamentu [fn: D. Vilimas, Bajoras Lietuvos Didžiosios kunigaikštystės žemės teisme (1566–1600), Vilnius, 2019, s. 99 z przypisem 235. Testament znany jest z odpisu reaktowanego w księdze sądowej ziemskiej w Kownie, a treść testamentu jako pierwsza omówiła R. Ragauskienė, zob. R. Ragauskienė, Karališkojo Birštono praeitis, s. 74–75.] dowiadujemy się, że Jeronimas był żonaty z księżniczką Eleną Borovskytė, córką księcia Jurgisa Borovskisa, należącego do elity władzy żmudzkiej [fn: Ojciec książę Jurgis Borvoskis należał do elity władzy żmudzkiej, szerzej zob. E. Saviščevas, Žemaitijos savivalda ir valdžios elitas 1409–1566 metais, Vilnius, 2010, s. 306–307.], i miał dzieci, cytując samego testatora, „z małżeństwa świętego” (z malzenstwa svetogo) [fn: To zmusza do przeformułowania twierdzenia o Kvileckisie jako katolickim księdzu, który żył z kobietą i miał córkę, zob. D. Pociūtė, Nematomos tikrovės šviesa. Reformacijos Lietuvoje asmenybės ir idėjos, Vilnius, 2017, s. 253.]. Z tekstu testamentu wynika, że w chwili jego sporządzenia, w 1571 r., jego córki Margarita [fn: Późniejsze wpisy reaktowanego testamentu w księdze sądowej ziemskiej w Kownie wskazują, że córka Jeronimasa Margarita zmarła w 1583 r., będąc żoną Jakuba, brata Andrzeja Wolana.] i Elżbieta były jeszcze niepełnoletnie, a żona Elena już zmarła, dlatego w testamencie wyznaczeni zostali opiekunowie i egzekutorzy dla córek, którzy mieli zadbać o godne warunki życia dla swoich podopiecznych, dobre wykształcenie i, w odpowiednim czasie, o ich sprawy małżeńskie. W testamencie podkreślono, że opieka ma odbywać się zgodnie z postanowieniami Statutu Litewskiego. Widzimy, że na opiekunów córek wybrano osoby z bliskiego otoczenia: notariusza królewskiego, prefekta mennicy WKL Albertasa Pšetockisa oraz siostrzeńca testatora, sekretarza wojewody wileńskiego Andrzeja Wolana. W wyborze opiekunów można dostrzec wpływ pochodzenia, pełnionych funkcji i więzi pokrewieństwa. Z A. Pšetockisem mogły łączyć go związki służbowe, zawodowe, nawiązane poprzez posiadanie kompetencji notariuszy publicznych i funkcji w skarbie WKL (J. Kvileckis), w mennicy WKL (A. Pšetockis). Z Andrzejem Wolanem Jeronimasa łączyły bliskie więzi pokrewieństwa: matka Andrzeja była siostrą Kvielckisa, Zofia, żoną Jana Wolana. Z rekomendacji wuja A. Wolan w 1547 r. otrzymał pracę u Radziwiłła Rudego, a w latach studiów za granicą Jeronimas stale pomagał siostrzeńcowi w pokrywaniu niezbędnych wydatków [fn: R. Ragauskienė, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kancleris, s. 255.].
Dalsza treść testamentu rzuca światło na być może prawdziwą przyczynę opuszczenia stanu duchownego katolickiego. W literaturze przedmiotu nie było jednolitej opinii, czy Jeronimas włączył się w szeregi ewangelików reformowanych, a wyrażona w testamencie jego wola pochowania w Wilnie, w ogrodzie kaplicy kalwińskiej (u ogorode zboru vilenskogo) [fn: Do czasu wygnania w 1574 r. miejscem nabożeństw ewangelickich w Wilnie była kaplica założona przez Radziwiłła Czarnego w pałacu Radziwiłłów, tzw. murach Gosztoda, przy obecnej ulicy Didžiojoje, niedaleko kościoła św. Jana, zob. D. Pociūtė, op. cit., s. 250.] zgodnie z obrzędami chrześcijańskimi jest odpowiedzią, że J. Kvileckis został reformatem, zresztą podobnie jak jego siostrzeniec Andrzej Wolan, którego badacze nazywają religijnym liderem wileńskich reformatorów [fn: D. Pociūtė, op. cit., s. 249.]. Testator powierzył wykonawcom należącą do niego działkę (plac) przy ulicy Bernardinų [fn: W 1581 r. wspomniane miejsce modlitwy kalwinów znajduje się tuż przy ul. Bernardinų – róg obecnych ulic Šv. Mykolo i A. Volano, zob. V. Drėma, Vilniaus bažnyčios. Iš Vlado Drėmos archyvų, sudarė A. Lėvertienė, A. Mickevičius, R. Mosiejienė, Vilnius, 2008, s. 451.], kupioną od pani Stanisławowej Narbuttowej, oraz drewno znajdujące się przy rzece Wilence, przekazać wspólnocie reformowanej, aby jej starsi (nazwiska niepodane) na tej działce według własnego uznania zbudowali budynek na nabożeństwa. Na budowę przeznaczono jeszcze 300 złotych polskich, z których każdy, według J. Kvileckisa (jako notariusza skarbu), jest wart 24 kopy groszy, a krewnym, z woli testatora, odebrano prawo do ingerencji w proces budowy i kwestionowania tej własności. Sporządzając swoją ostatnią wolę, Jeronimas Kvileckis okazał sprawiedliwość i troskę nie tylko o swoje małoletnie córki, szwagrów, siostrzeńca, ale także dążył do zapewnienia rozpoczęcia budowy nowego kościoła ewangelicko-reformowanego, świadcząc o dokonanej osobistej konwersji i swoim zaangażowaniu w grono szlachetnie urodzonych wyznawców ewangelizmu [fn: W literaturze przedmiotu wspomina się, że senatorowie i magnaci należący do wspólnoty ewangelickiej w tym czasie zbierali środki na budowę kościoła, zob. D. Pociūtė, op. cit., s. 250. R. Ragauskienė, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kancleris, s. 270.]. Testament Jeronimas sporządził już ciężko chorując, nie mogąc sam złożyć go do sądu grodzkiego w celu zatwierdzenia i wpisania do ksiąg. Jako prawnie wykształcony notariusz dążył do przestrzegania formalnych wymogów prawnych stawianych testamentowi „zgodnie ze Statutem ziemskim WKL”, dlatego wezwał do domu trzech urzędników sądu grodzkiego w Wilnie: namiestnika wileńskiego Jana Abramowicza, sędziego Martynasa Juknaitisa i pisarza Jonasa Hercikasa, którym po przybyciu wręczył już sporządzony, podpisany i opieczętowany testament. O wysokim wykształceniu i profesjonalizmie Jeronimasa Kvileckisa, posiadającego uprawnienia notariusza publicznego, świadczy informacja zawarta w testamencie o jego książkach: „[…] niemało ksiąg – Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu oraz doktorskich, zarówno w sprawach świeckich, jak i duchowych, a także z nauk medycznych i różnych historycznych, zarówno starożytnych, jak i nowych [ksiąg]. Także i inne [księgi] należące do sztuk wyzwolonych.” [fn: R. Ragauskienė, Karališkojo Birštono praeitis, s. 75.].
Omówione tu pojedyncze przypadki przejścia na służbę świecką świadczą nie tylko o karierze służbowej, ale przede wszystkim o wysokich kwalifikacjach notariuszy i ich wierności powołaniu zawodowemu do działania na rzecz dobra publicznego.
Podsumowanie. Już pod koniec XV w. rozpoczęto opracowywanie nowych Statutów Notariatu Świętego Cesarstwa Rzymskiego, które nie tylko umocniły tezy zawarte w późnośredniowiecznym Ars notariae, ale także zasadniczo zmieniły status notariatu, ogłaszając go instytucją państwową. Zdaniem specjalistów notarialnych, te regulacje, ogłoszone w 1512 r., są kluczowe jako zawierające podstawowe cechy współczesnego notariatu łacińskiego. Ta bliskość z kolei podkreśla ciągłość nowoczesnego notariatu europejskiego.
Społeczeństwo litewskie na początku XVI w. nadal żyło w warunkach nie w pełni rozwiniętego notariatu, ponieważ dopiero po uzyskaniu prawa od papieża w 1501 r. zaczęto nominować notariuszy publicznych w diecezji wileńskiej. Przez całą pierwszą połowę XVI w. kroki i rozwój notariatu publicznego były widoczne właśnie w diecezjach WKL. Jest to zrozumiałe, biorąc pod uwagę, że notariat dotarł do WKL przez Kościół. Wewnątrz władzy świeckiej notariat publiczny rozwijał się w takim stopniu, w jakim uczestniczyli i współpracowali w nim notariusze publiczni diecezji, wstępując na służbę w kancelariach władcy i wojewodów. W pierwszej połowie XVI w. można zaobserwować również tendencję do sekularyzacji notariuszy publicznych – przechodzili oni wyłącznie na służbę świecką, wycofując się ze stanu duchownego lub (i) stając się zwolennikami reformacji. Równolegle, od końca XV w., na Litwie, podobnie jak w Polsce, rosła liczba notariuszy publicznych z uprawnieniami apostolskimi, co deklarowało priorytet władzy papieskiej. Uważamy, że Statuty Notariatu z 1512 r. mogły mieć wpływ (odwrotny?) na dalszy rozwój notariatu w WKL, przede wszystkim podnosząc kwestie lojalności politycznej i osobistego wyboru, której najwyższej władzy należy podlegać: papieskiej czy cesarskiej, kościelnej czy świeckiej.
W trakcie badania uznaliśmy, że w Pierwszym i Drugim Statucie Litewskim, właśnie dzięki notariuszom publicznym, którzy uczestniczyli w przygotowaniu Statutów, mogło dojść nie tylko do częściowego wpływu regulacji notarialnych: dzięki nim powstały również artykuły Statutów związane z prawem rzymskim. Eliminacja łaciny jako języka pisemnego nowych sądów w Drugim Statucie była niekorzystna dla notariatu łacińskiego i stanowiła poważne wyzwanie dla samych notariuszy publicznych oraz dalszego rozwoju notariatu w WKL. Nowy Statut stał się nową szansą na ukształtowanie się świeckiego notariatu jako instytucji prawnej, jednak wymagało to czasu, politycznych decyzji władzy, wykwalifikowanych specjalistów oraz gotowości społeczeństwa do przyjęcia i zaufania.