Jozef Mário Matiaško
Wychowanie moralne według Jana Długosza i jego wpływ na Świętego Kazimierza
STRESZCZENIE. Zwykle nauczanie wartości moralnych w społeczeństwie arystokratycznym późnego średniowiecza bada się jako dążenie do legitymizacji swojej pozycji i naśladowania świeckiej mody dworskiej. Jednak niektóre fakty pozwalają dostrzec inne możliwości interpretacji. Według naszej wiedzy, relacje między polskim królewiczem Kazimierzem (1458–1484) a jego nauczycielem Janem Długoszem (1415–1480) nie były dotychczas badane. Przeprowadzone badanie sugeruje, że w wychowaniu można przekazywać wartości moralne. Analiza źródeł historycznych pozwala wnioskować, że nauczyciel mógł wpłynąć na królewicza Kazimierza poprzez średniowieczną teorię o świętości królewskiej i sprawiedliwości Bożej. J. Długosz stworzył własną koncepcję wychowania moralnego, przedstawioną w dziele Annales seu cronicae. Jego motywacja opierała się na chrześcijańskiej pobożności i poczuciu odpowiedzialności za społeczeństwo. Wychowując królewicza zgodnie z wartościami chrześcijańskimi, jego nauczyciel świadomie wykorzystywał historie życia idealizowanych władców chrześcijańskich (zwłaszcza Jagiellonów). Moralne doświadczenia przodków samego J. Długosza miały przygotować królewicza do jego obowiązków.
SŁOWA KLUCZOWE: wychowanie moralne, Jan Długosz, Święty Kazimierz, świętość królewska, dynastia Jagiellonów.
Wprowadzenie
Niniejszy artykuł ma na celu ukazanie znaczenia pracy pedagogicznej J. Długosza [fn: Jestem bardzo wdzięczny Ričardasowi Jaramičisowi za pomoc w redakcji tekstu litewskiego. Za ostateczną formę tekstu odpowiada sam autor.]. Do analizy wybrano drugiego syna Kazimierza Jagiellończyka – królewicza Kazimierza, który słynął z wyjątkowych cech charakteru. Celem artykułu jest zbadanie, jaki był osobisty wpływ J. Długosza na królewicza Kazimierza, oraz określenie podobieństw i różnic w ich pamięci historycznej, pobożności i sposobie myślenia. Zastosowano metodę jakościowej analizy pierwotnych źródeł historycznych, zwłaszcza listów i przemówień królewicza Kazimierza oraz szczegółowej kroniki J. Długosza. Dla zrozumienia działalności pedagogicznej J. Długosza istotna jest kwestia jego mentalności, dlatego w pierwszej części artykułu skupiono się na koncepcji wychowania moralnego przedstawionej w filozofii historii J. Długosza i jej zastosowaniu w wychowaniu synów Kazimierza Jagiellończyka. W drugiej części omówiono podobieństwa w pamięci historycznej królewicza Kazimierza i J. Długosza, które mogą wskazywać na przekazanie idei i pobożności nauczyciela uczniowi. Kwestia badawcza jest aktualna dla dalszych badań nad działalnością pedagogiczną J. Długosza, wychowaniem św. Kazimierza i kształtowaniem się jego osobowości zgodnie z pobożnością jagiellońską (pietas jagellonica). Wyniki artykułu pomagają zrozumieć wychowanie moralne królewiczów późnego średniowiecza [fn: Szerzej zob. Claudia Wittig, Learning to be Noble in the Middle Ages: Moral Education in North-Western Europe, Disputatio 33 (Turnhout: Brepols, 2022); Benjamin Musegades, Furstliche Erziehung und Ausbildung im spatmittelalterlichen Reich, Mittelalter-Forschungen 47 (Ostfildern: Thorbecke, 2014); Gerrit Deutschlander, Dienen lerner, um zu herrschen: Hofische Erziehung im ausgehenden Mittelalter (1450–1550), Hallische Beitrage zur Geschichte des Mittelalters und der Fruhen Neuzeit 6 (Berlin: Akademie Verlag, 2012).].
Historiografia
W literaturze naukowej wiele uwagi poświęca się działalności pedagogicznej J. Długosza, ale z powodu niewielkiej liczby zachowanych źródeł temat ten nie jest dobrze zbadany [fn: Zob. Hanna Rajfura, „Nowe badania nad życiem i twórczością Jana Długosza: Osiągnięcia i potrzeby“, Studia Źródłoznawcze 56 (2018), s. 193–199. Najważniejsze prace o działalności pedagogicznej Długosza: Michał Bobrzyński i Stanisław Smolka, Jan Długosz: Jego życie i stanowisko w piśmiennictwie (Kraków: Wydawnictwo Konstantego hr. Przezdzieckiego, 1893), s. 122–125; Jan Krukowski, „Jan Długosz jako wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka“, Rozprawa z dziejów oświaty 23 (1980), s. 3–35; Jan Krukowski, „O lekturze królewiczów – uczniów Jana Długosza“, w: Feliks Kiryk, Jan Długosz. W pięćsetną rocznicę śmierci (Olsztyn: Stacja Naukowa Polskiego Towarzystwa Historycznego, 1983), s. 67–72; Urszula Borkowska, „Edukacja Jagiellonów“, Roczniki Historyczne 71 (2005), s. 99–119; Katarzyna Niemczyk, „Na dobczyckim zamku: wychowawca synów królewskich“, w: Rajman, Jerzy i Dorota Żurek, Klasztory, miasta, zamki w życiu i twórczości Jana Długosza (Kraków: Księgarnia Akademicka, 2016), s. 199–210;]. Jedna z mniej znanych dziedzin – wpływ J. Długosza na pobożność jego uczniów – nie była dotąd badana w literaturze naukowej poświęconej życiu św. Kazimierza [fn: Litewscy historycy wyrażali antypatię wobec Jana Długosza. W jego pracach dostrzegali brak szacunku dla narodu litewskiego i uważali go za zwolennika „antylitewskiej” polityki kardynała Z. Oleśnickiego. Zob. Zenonas Ivinskis, Šventas Kazimieras 1458–1484 (Brooklyn: Tėvų Pranciškonų Spaustuvė, 1955), s. 30–32; Simas Sužiedėlis, Šventas Kazimieras 1458–1484: penkių šimtų metų mirties sukaktį minint (Brooklyn: Franciscan Press 1983), s. 14–16; Paulius Rabikauskas, Lietuvos globėjas šv. Kazimieras (Wilno, Kowno: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1993), s. 10–15.]. Jeden z polskich historyków, profesor Fryderyk Papee (1856–1940), który znacznie badał życie św. Kazimierza, nie podjął badań nad wpływem wychowania moralnego J. Długosza [fn: Fryderyk Papee, „Święty Kazimierz“, w: Studya i szkice z czasów Kazimierza Jagiellończyka (Warszawa: G. Gebethner i społka, 1907), s. 144–145. „To wszystko co słyszymy nieraz o środkach fizycznego i moralnego wychowania, zastosowanych przez Długosza, jest tylko wytworem późniejszej tradycyi.” Zob. Fryderyk Papee, Jan Olbracht (Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1936), s. 10–15.]. Jedną z najważniejszych przyczyn był brak źródeł. Krytykował jednak literaturę popularną (o charakterze wychowania narodowego), która wprowadziła wiele nieuzasadnionych twierdzeń o życiu ważnych postaci historycznych. W kilku popularnych książkach pisano o wpływie J. Długosza na wartości moralne św. Kazimierza i jego braci, jednak nie podawano źródeł [fn: Wanda Głuchowska, Jan Długosz: Wielki historyk i wychowawca królów, Biblioteczka narodowa 67 (Warszawa: Wydawnictwo M. Arcta, 1915), s. 23–30; Antanas Alekna, Šventasis Kazimieras karalaitis (Kowno: Šv. Kazimiero d-ja, 1927), s. 11–14.]. Wpływem wychowawczym J. Długosza na duchowość Jagiellonów naukowo zainteresowano się dopiero pod koniec XX w. Profesor Urszula Borkowska, OSU (1935–2014), udowodniła, że na pobożność synów Kazimierza Jagiellończyka duży wpływ miało czytanie Pisma Świętego, pism Ojców Kościoła (św. Jana Chryzostoma, św. Cypriana) oraz żywotów świętych (Legenda Aurea i in.) [fn: Urszula Borkowska, „Pobożność rodziny Kazimierza Jagiellończyka“, Analecta Cracoviensia 16 (1984), s. 31–33.]. Analizowała również modlitewniki i zbiory psalmów. Badając modlitewnik króla Czech Władysława II, U. Borkowska rozważała możliwy wpływ J. Długosza na pobożność najstarszego z królewiczów [fn: Urszula Borkowska, Królewskie modlitewniki: studium z kultury religijnej epoki Jagiellonów, Źródła i monografie 177 (Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1999), s. 88. Także zob. Borkowska, „Edukacja Jagiellonów“, s. 99–119.]. Wiadomo, że Władysław II słynął z niezwykłej pobożności [fn: O portrecie króla zob. Josef Macek, Jagellonsky věk v českych zemich (1471–1526): Hospodařska zakladna a kralovska moc, T. 1 (Praga: Academia, 1992), s. 180–225.]. Dziś udowodniono już, że nauka historyczna może przynajmniej częściowo określić wpływ pobożności samego J. Długosza na jego uczniów. Na początku XXI w. na Litwie powstało pierwsze studium, w którym zwrócono uwagę na związek pobożności św. Kazimierza i jego nauczyciela. Brytyjski historyk Stephen C. Rowell zwrócił uwagę, że J. Długosz, kształtując pobożność królewicza Kazimierza, wykorzystał wizerunek Władysława III Warneńczyka, chrześcijańskiego króla-rycerza, broniącego wiary [fn: Stephen C. Rowell, „Procesy rozwoju i zaniku kultu świętych na Litwie i w Polsce w drugiej połowie XV wieku“, Zapiski historyczne 70, 4 (2005), s. 460, 462, 464.]. Najnowsze badania wracają do ważnej pracy polskiej historyczki Marii Koczerskiej, która jako pierwsza metodą francuskiej szkoły Annales zbadała dzieła J. Długosza [fn: Maria Koczerska, „Mentalność Jana Długosza w świetle jego twórczości“, Studia Źródłoznawcze 15 (1970), s. 109–140.]. Powstało również kilka studiów analizujących świat myśli i wartości tego ważnego polskiego intelektualisty [fn: Paul J. Radzilowski, „Sources, Problems, and Prospects for a History on the Piety of Jan Długosz, with Special Reference to Liturgy“, The Polish Review 60, 1 (2015), s. 3–22; Adam Talarowski, „Dzieje w rękach Opatrzności: Elementy historiozofii Jana Długosza i jej uwarunkowania“, Roczniki historyczne 84 (2018), s. 191–225.]. Amerykański profesor J. Radzilowski uważał, że pobożność J. Długosza wywarła duży wpływ na królewicza Kazimierza, jednak wskazał na potrzebę dalszych badań [fn: Radzilowski, „Sources, Problems, and Prospects for a History“, s. 18.]. Obecne badania pozwalają lepiej poznać mentalność J. Długosza, ukształtowaną przez głęboką pobożność i wiarę w służbę ojczyźnie, a także – na nowe spojrzenie na działalność pedagogiczną J. Długosza.
Historia według koncepcji wychowania moralnego Jana Długosza
J. Długosz był człowiekiem bardzo pobożnym i wykształconym w tradycji scholastycznej [fn: Bobrzyński i Smolka, Jan Długosz, s. 122–124.]. Historii nie uważał za samo zestawienie faktów i wydarzeń, lecz obserwował w niej nieustanną walkę dobra ze złem w człowieku i w całym społeczeństwie. Istotą filozofii historii (historiozofii) J. Długosza, badanej przez polskich historyków, jest powszechna obecność Boga wśród ludzi [fn: Talarowski, „Dzieje w rękach Opatrzności“, s. 219.]: w jego rozumieniu na losy ludzi wpływa Bóg, który w pewnych momentach sprawiedliwie karze [fn: Tamże, s. 204–205, 209–210.]. Sprawiedliwość Boża może być surowa i okrutna, w wojnie On wspiera sprawiedliwego księcia i niszczy jego przeciwników. Oczywiście, Bóg sprawiedliwie i surowo karze grzeszników, jednak sprawiedliwi również często cierpią, aby ich wiara została wypróbowana i aby później doświadczyli miłosierdzia Bożego [fn: Tamże, s. 206–208; Koczerska, „Mentalność Jana Długosza…“, s. 114.]. Taki obraz Boga odpowiada koncepcji Boga Izraelitów w Starym Testamencie.
Przykładami dla obszernej kroniki J. Długosza były Stary Testament i pisma historyka Tytusa Liwiusza. Kronika Annales opierała się na idei Cycerona historia est magistra vitae, którą J. Długosz stosował w praktyce. Tworząc opowieści o królach i książętach [fn: Koczerska, „Mentalność Jana Długosza…“, s. 118.], wykorzystywał również gatunki literackie exemplum i gesta regum et ducum. Jednak koncepcja historii J. Długosza obejmuje także moralny cel pedagogiczny, zorientowany na praktyczny kierunek. Czy Cyceron był jego przykładem również w tym względzie? [fn: „Quod enim munus rei publicae adferre maius meliusve possumus, quam si docemus atque erudimus iuventutem?“ Marcus Tullius Cicero, De Divinatione, libri duo. Recognovit Carl F. Muller (Leipzig: B. G. Teubner, 1915), lib. 2, cap. 2.4, s. 197.] W liście dedykacyjnym do Annales seu cronicae J. Długosz pisał, że jego celem jest wychowanie rządzących w taki sposób, aby kraj kwitł. Stwierdził: „W przyszłości królowie i książęta, a także ci, którzy będą rządzić krajem, będą kształtować swojego ducha, myśli i działania według najlepszych cnót i czynów ludzkich.” [fn: Joannis Długossii seu Longini Canonici Cracoviensis Historiae Polonicae libri XII, ks. I–IV, t. I, cura et impensis Alexandri Przezdziecki, Opera omnia X (Cracoviae, 1873), s. V. „<…> quatenus Reges et Principes et caeteri, qui Rempublicam administraturi sunt, virorum fortissimorum imagines, quas scriptores Annalium reliquerunt expressas, imitati, animum, mentem, et operationes suas, hominum excellentium virtutibus et actionibus conforment.“ Po polsku zob. Jana Długosza Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. I–II, redagował i wstępem opatrzył Jan Dąbrowski; na język polski przełożyli Stanisław Gawęda et al., wydanie 2 (Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009) s. 63–79.] I gdzie indziej: „W przyszłości to dzieło może posłużyć królom, książętom i innym odważnym mężom jako przykład i zwierciadło, rozpalić i zachęcić do chwalebnych czynów.” [fn: Joannis Długossii seu Longini Historiae, T. I, s. VIII. „Etenim futurum ipse vaticinor, ut Reges, Principes, caeteri viri heroici praesenti nostro opere, non secus quam speculo et exemplo ad colendam virtutem et ad preaclara edenda facinora excitari poterint et incendi.“] J. Długosz postrzegał historię jako syntezę ludzkiego doświadczenia, czyli kolektywną pamięć o ludzkich czynach i ich konsekwencjach. Wiedzę zdobytą poprzez ludzkie doświadczenia wykorzystywał jako filozofię praktyczną. Historia była dla niego najprostszą i najszybszą drogą do zdobycia życiowego doświadczenia. Czyny przodków uważał za najlepsze źródło informacji do podejmowania decyzji, służące bardziej niż idee czy abstrakcyjne konstrukcje [fn: Tamże, T. I, s. II–III.]. Co ciekawe, kanonik krakowski nie uważał teologii ani filozofii za tak ważne. Można przypuszczać, że było to spowodowane tym, iż nie uzyskał żadnego stopnia naukowego. Filologiczno-historyczna analiza kroniki Annales wykazała, że J. Długosz, rozpoczynając pisanie, nie miał jasno określonej koncepcji, którą mógłby się kierować. Filozoficzna koncepcja jego historii ukształtowała się w ciągu 25 lat pisania i badań. Wynikała ona z jego wysiłków zrozumienia historii poprzez staranne badanie ludzkich losów [fn: Wanda Semkowicz-Zarembina, „Przedmowa“, w: Jana Długosza Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. I–II, redagował i wstępem opatrzył Jan Dąbrowski; na język polski przełożyli Stanisław Gawęda et al., wydanie 2 (Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009), s. 48–52.]. Kanonik krakowski nie chciał ani potępiać, ani teoretycznie moralizować; jego koncepcja opierała się na praktycznych przykładach, ponieważ pozwalały one dostrzec dobre (korzystne) i złe (destrukcyjne) konsekwencje ludzkiego zachowania [fn: Joannis Długossii seu Longini Historiae, T. I, s. III–IV.]. Starając się moralnie wychowywać ludzi, wielokrotnie nawoływał do podejmowania działań mających na celu zbawienie własnej duszy i wyrzeczenie się grzechu. Rozsądne działania przynoszą praktyczne korzyści również społeczeństwu, ponieważ jest to wykorzystanie mądrości dla dobra innych.
J. Długosz wyjaśniał podstawowe nauki moralności chrześcijańskiej poprzez przykłady realnych ludzi, zwłaszcza królów, ponieważ chciał wychowywać elitę narodu [fn: Można porównać z tabelą cech idealnego władcy, sporządzoną na podstawie kroniki Annales: Koczerska, „Mentalność Jana Długosza…“, s. 122–123.]. Główną cechą odróżniającą dobrego i złego króla, według J. Długosza, jest kwestia panowania nad instynktami seksualnymi [fn: Tamże, s. 120, 122–123.]. Moralny mężczyzna bez wyjątku dobrowolnie wybiera celibat albo miłość do jednej żony, której jest wierny.
Dlaczego J. Długosz chciał moralnie wychowywać przywództwo swojej ojczyzny? Jest to związane z jego pobożnością: pragnął wykonywać prace, które zapewniłyby zbawienie jego własnej duszy, w przyszłości przypomniałyby jego imię [fn: Joannis Długossii seu Longini Historiae, T. I, s. 700–702.], a co najważniejsze – dobrzy przywódcy mieli przyczynić się do dobrobytu i bezpieczeństwa społeczeństwa. Motywację J. Długosza w tym względzie wzmacniał patriotyzm ziemski, miłość do ojczyzny (caritas patriae, utilitati patriae), która bardzo często pojawia się w jego pismach [fn: Tamże, T. I, s. 702, II; szerzej o jego poświęceniu ojczyźnie (utilitati et decori patrie) zob. Talarowski, „Dzieje w rękach Opatrzności“, s. 217–218.].
Podsumowując myśli J. Długosza, można stwierdzić, że historię uważał za kolektywną pamięć praktycznego doświadczenia moralnego. Moralne wychowanie elity jest jednym z powodów, dla których J. Długosz napisał Annales seu cronicae. Opierając się na jego myślach, przedstawionych w liście dedykacyjnym, najlepszym sposobem moralnego wychowania młodego człowieka jest oparcie się na doświadczeniu historycznym. Mądrości, etyki i determinacji najszybciej uczy się, gdy pokazuje mu się konsekwencje działań innych ludzi. Dojrzały człowiek ma predyspozycje do postępowania słusznie, a konsekwencje jego działań ukaże historia, której staną się częścią. Ponadto, do rządzenia państwem potrzebni są ludzie najbardziej doświadczeni i dojrzali. Taki rozwój moralny może być wyrażony w cyklu przekazywania doświadczeń z pokolenia na pokolenie (zob. ryc. 1).
Jan Długosz – nauczyciel królewiczów
Jan Długosz był wychowawcą młodych królewiczów od 1467 r. aż do swojej śmierci w 1480 r. Królewicz Kazimierz spędził z nim większość czasu w latach 1467–1474 [fn: Krukowski, „Jan Długosz jako wychowawca…“, s. 18–19.]. Wychowawca z królewiczami najczęściej przebywał na zamkach królewskich w Krakowie, Tyńcu, Dobczycach, Lublinie, Nowym Sączu [fn: Papee, Jan Olbracht, s. 11–12; Niemczyk, „Na dobczyckim zamku“, s. 199–210; Franciszek Leśniak, „Nowy Korczyn i Nowy Sącz“, w: Rajman, Jerzy i Dorota Żurek, Klasztory, miasta, zamki w życiu i twórczości Jana Długosza (Kraków: Księgarnia Akademicka, 2016), s. 25–47.]. Informacje na ten temat dostarcza opis podróży do Persji dyplomaty z Wenecji, Ambrogia Contariniego. W 1474 r. podróżował on przez Królestwo Polskie. Dyplomata wenecki został przyjęty na zamku w Lublinie, gdzie spotkał czterech synów króla, którzy „mieszkali na zamku z bardzo mądrym człowiekiem, ich nauczycielem” [fn: Casimiriana I: Fontes vitae et cultus s. Casimiri / Šv. Kazimiero gyvenimo ir kulto istorijos šaltiniai, Fontes ecclesiastici historiae Lithuaniae 3, sudarė, įvadą ir paaiškinimus parašė Mintautas Čiurinskas (Wilno, 2003), nr 23, s. 106–107. „<…> et stauano in castello con uno ualentissimo huomo per maestro ad insegnarli.“]. Wskazuje się, że J. Długosz uczył królewiczów historii, dyplomacji, retoryki i języków, zwłaszcza łaciny. Zadbał o to, aby królewicze przyjęli dogmatycznie czystą wiarę i czytali autorów humanistycznych [fn: Borkowska, Królewskie modlitewniki, s. 18; Krukowski, „Jan Długosz jako wychowawca…“, s. 29–30; Rabikauskas, Lietuvos globėjas šv. Kazimieras, s. 13–15, 19–22.]. J. Długosz i królewicz Kazimierz wydawali się bardzo bliscy, łączyło ich zainteresowanie historią i osobista pobożność. Kazimierz był jedynym królewiczem, który otrzymał wielkie pochwały w kronice J. Długosza [fn: Joannis Długossii seu Longini Historiae, T. I, s. 557. „<…> secundogenitum suum Kazimirum, adolescentem ingenuum, rarae indolis et memorabilis Minervae.“]. W mowie dyplomatycznej do legata papieskiego de latere królewicz Kazimierz chwalił się, że o stosunkach Królestwa Polskiego ze Stolicą Apostolską wie „od człowieka obeznanego” [fn: Casimiriana I, nr 35, s. 132. „<…> ut ab experto cognoscimus <…>.“]. Prawdopodobnie był to J. Długosz. Analiza pisma wykazała, że Kazimierz najdokładniej ze wszystkich królewiczów skopiował pismo nauczyciela [fn: Papee, Jan Olbracht, s. 10.]. Może to świadczyć o chęci ucznia do naśladowania przykładu nauczyciela.
Tezę o dużym wpływie J. Długosza na Kazimierza potwierdza fakt, że jako główny pedagog spędził z nim widocznie więcej czasu niż ktokolwiek inny. Jednak na królewicza Kazimierza mieli wpływ również inni nauczyciele i rodzice. W jakim stopniu? Ojciec królewiczów, Kazimierz Jagiellończyk, był niezwykle zajętym królem. Dorastając, królewicz Kazimierz większość czasu spędzał w podróżach i służbie dyplomatycznej [fn: O pobycie króla w latach 1458–1470 zob. Grażyna Rutkowska, Itinerarium króla Kazimierza Jagiellończyka 1440–1492, Itineraria Jagiellonów 1 (Warszawa: Instytut Historii PAN, 2014), s. 163–231. Dłuższe pobyty króla w Krakowie, gdzie głównie mieszkał królewicz Kazimierz, to: 1460 r. pierwsze trzy miesiące; Boże Narodzenie i przełom 1461–1462 r.; maj–czerwiec 1464 r.; czerwiec 1465 r.; lipiec–wrzesień 1467 r.; kwiecień–czerwiec 1468 r.; styczeń, maj–czerwiec 1469 r. Nawet przy tych okazjach król był bardzo zajęty zarządzaniem krajem, o czym świadczy liczba wydanych dokumentów, wyroków i przywilejów.]. Nic nie wiemy o wpływie matki Elżbiety na królewicza, jednak uważa się, że przekazała ona synom wiedzę o ich przodkach z dynastii Luksemburgów-Habsburgów. Elżbieta miała 13 dzieci, więc królewiczami prawdopodobnie głównie opiekowali się pedagodzy, np. Stanisław Szydłowiecki, który był odpowiedzialny za ich fizyczne (rycerskie) wychowanie [fn: Rabikauskas, Lietuvos globėjas šv. Kazimieras, s. 16–17; Krukowski, „Jan Długosz jako wychowawca…“, s. 14–17.].
Wychowawczy wpływ Jana Długosza na królewicza Kazimierza
Udowodniono, że J. Długosz uczył królewiczów języków, retoryki i, co najważniejsze, historii. Trzej królewicze, którzy spędzili z nim najwięcej czasu – Jan Olbracht, Aleksander i Kazimierz – przez całe życie wykazywali niezwykle głęboką wiedzę historyczną [fn: Bobrzyński i Smolka, Jan Długosz, s. 124. „<…> i pewnie nikt z królów polskich nie znał tak dobrze przeszłości narodu i państwa, któremu panował, jak Olbracht i Aleksander.“]. Fakt, że J. Długosz uczył książąt historii, potwierdza konkretne źródło. W 2003 r. historyk dr S. C. Rowell zwrócił uwagę na zapomniany fragment tekstu napisanego przez J. Długosza [fn: Kod tekstu – nr 1399, znajduje się on w Bibliotece Czartoryskich.]. Fragment ten na początku XVI wieku został skompilowany z różnych tekstów [fn: Stephen C. Rowell, „Fifteenth-Century Poland-Lithuania in the Light of an Anonymous Krakow Notebook“, Quaestiones Medii Aevii Novae 8 (2003), s. 301–349, fragment s. 324–325.]. Badanie wykazało, że jest to fragment dokumentu, który można opisać jako pomoc dydaktyczną (dictanda). Zawiera on krótką część historii dynastii Jagiellonów [fn: Zob. Rowell, „Fifteenth-Century Poland-Lithuania…“, s. 309, 314–315.], a dopisek świadczy: „To zebrał J. Długosz, na prośbę Kazimierza, syna króla Polski, który był drugim synem Kazimierza IV.” [fn: Casimiriana I, nr 3, s. 64; Rowell, „Fifteenth-Century Poland-Lithuania…“, s. 325. „Ista sunt collecta per Dlugosz ad petita Kazimiry filii regis Polonie qui erat secundogenitus Kazimiri quarti.“] Prawdopodobnie J. Długosz uczył królewiczów zgodnie ze swoją koncepcją wychowania moralnego, ponieważ podstawą ich programu nauczania była historia, którą kanonik krakowski wykładał jako filozofię historii (historiozofia).
Kronika J. Długosza miała być skarbnicą polskiego (i litewskiego) doświadczenia historycznego i narodowego, przeznaczoną dla ludzi piśmiennych. Zaczął ją pisać około 1455 r., więc jest prawdopodobne, że w 1467 r., gdy powierzono mu nauczanie przyszłych królów Polski i wielkich książąt Litwy, miał już własną koncepcję wychowania moralnego. Nie ma źródła bezpośrednio wskazującego, jak J. Długosz kierował edukacją synów króla Polski, niemniej jego wpływ może być widoczny w pamięci historycznej królewiczów.
Mówiąc o pamięci historycznej królewicza Kazimierza, można stwierdzić, że zasadniczo jego pogląd na przodków pokrywa się z poglądem J. Długosza. W pamięci historycznej Kazimierza pięć osób ma znaczenie – jego pradziad, dwaj dziadowie i dwaj wujowie. Wszyscy oni zmarli przed narodzinami królewicza Kazimierza, więc mógł ich poznać jedynie z wspomnień swoich rodziców, babki Zofii Holszańskiej oraz innych osób obecnych na dworze, a zwłaszcza z opowieści J. Długosza, z którym przez siedem lat studiów spędzał codziennie większą część dnia.
Najstarszym przodkiem wspominanym przez królewicza Kazimierza był Władysław Jagiełło (1352–1434) – jego dziad ze strony ojca. Kazimierza zafascynowała ówczesna akcja historyczna – chrzest Litwy i Żmudzi, którą uważał za zwycięstwo chrześcijaństwa nad dawnymi bóstwami. Dla królewicza Kazimierza Władysław Jagiełło był władcą, który włączył nowe ziemie i ludzi do chrześcijańskiej cywilizacji zachodniej [fn: Casimiriana I, nr 35, s. 134. „<…> avi patrui nostri Vladislai Poloniae regis meritum, quo a diis gentium gentem lithuanicam et samagitticam ad iura Cristianitatis reduxit.“]. Według interpretacji J. Długosza, Jagiełło odegrał w swoim narodzie rolę historyczną – chrystianizację Litwinów, i z powodu tej zasługi, ważnej dla rozwoju wiary, może być porównywany z apostołami [fn: Joannis Długossii seu Longini Historiae Polonicae libri XII, ks. IX–X, T. III, Opera omnia XII, cura et impensis Alexandri Przezdziecki (Cracoviae 1876), s. 475. „<…> ac in pluribus locis ecclesias, oratoria et loca sacra aedificans, erigens, dotans atque fundans, ut non immerito Lithuanicae gentis conversor et Apostolus possit censeri.“ Po polsku o Jagielle zob. Jana Długosza Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. X, redagował i wstępem opatrzył Stanisław Gawęda et al.; przekład na język polski Julia Mrukówna, wydanie 2 (Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009), s. 202–203, 209–214, 221–222. O analizie szerzej zob. Adam Talarowski, „Od poganina do króla arcychrześcijańskiego: Wizerunek Władysława Jagiełły w Rocznikach Jana Długosza“, Średniowiecze Polskie i Powszechne 13, nr 9 (2017), s. 127–152.]. Wizerunek Jagiełły był zgodny z wizerunkiem apostolskich królów wczesnego średniowiecza, którzy byli świętymi przede wszystkim nie z powodu osobistej pobożności, ale z powodu szerzenia wiary [fn: Na przykład król Węgier Stefan I Święty lub książę Rusi Kijowskiej Włodzimierz I Wielki. O koncepcji zob. Gabor Klaniczay, „Saintete royale et saintete dynastique au moyen age: Traditions, metamorphoses et discontinuites“, Les Cahiers du Centre de Recherches Historiques 3 (1989), https://journals.openedition.org/ccrh/2932.]. W podręczniku, napisanym przez J. Długosza dla Kazimierza, opisana jest również historia chrystianizacji Litwinów przez Jagiełłę [fn: Rowell, „Fifteenth-Century Poland-Lithuania…“, s. 324. „<…> Jagyelo <…>, qui fidem suscepit cum tota terra Lithuaniae et nomen accepit Wladislaus.“].
Królewicz Kazimierz często podkreślał swój podziw dla cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Zygmunta Luksemburskiego (1368–1438) – swojego pradziada ze strony matki. W listach tego najpotężniejszego przodka nazywał z szacunkiem „szlachetnym cesarzem” (divus Caesar) [fn: Casimiriana I, nr 35, s. 134.]. Królewicz podkreślał historyczną rolę swojego przodka w obronie wiary chrześcijańskiej. Zgodnie z tytułem „Defensor fidei”, wskazanym w liście, zaliczał Zygmunta Luksemburskiego do średniowiecznych królów świętych [fn: Tamże. „<…> protavi nostri Sigismundi operam, quem in defensione fidelium effudit.“]. Wspominając dziada jako obrońcę wiary, królewicz Kazimierz mógł mieć na myśli krucjaty przeciwko Turkom i husytom lub sposób, w jaki Zygmunt Luksemburski rozwiązał schizmę Kościoła zachodniego na soborze w Konstancji (1414–1418). Pamięć o cesarzu odegrała ważną rolę w życiu matki królewicza, Elżbiety Habsburżanki. Przypuszcza się, że miała ona największy wpływ na zapoznawanie swoich dzieci ze szlachetnym pochodzeniem i dziedzictwem Habsburgów [fn: Rabikauskas, Lietuvos globėjas šv. Kazimieras, s. 8.]. J. Długosz nie posiadał wielu informacji o monarchach Świętego Cesarstwa Rzymskiego, dlatego zaskakuje, że jako władcę Zygmunta Luksemburskiego J. Długosz ocenia dość obiektywnie. Chociaż ten cesarz był cudzoziemcem, bliskim zakonowi krzyżackiemu, wrogiemu Polsce, J. Długosz doceniał jego osiągnięcia i uważał go za wykształconego polityka i dyplomatę [fn: Zob. Wojciech Iwańczak, „Postać Zygmunta Luksemburskiego w ujęciu Jana Długosza“, Historie – Otazky – Problemy 7, nr 1 (2015), s. 102–112.].
Kazimierz obok Zygmunta Luksemburskiego często wspominał swojego przodka Albrechta II Habsburga (1397–1439) – dziada ze strony matki. Królewicz podziwiał osobistą pobożność Albrechta II [fn: Casimiriana I, nr 35, s. 134. „<…> protavi nostri materni avi Alberti Romanorum, Ungariae et Bohemiae regis pietatem, qua in religione cristiana potenti virtute emicuit.“]. Opisując walkę Albrechta II z Polską o koronę Królestwa Czech, J. Długosz wskazał również na jego osobiste cechy moralne [fn: Joannis Długossii seu Longini Historiae Polonicae libri XII, ks. XII (XIII), T. V, Opera omnia XIV, cura et impensis Alexandri Przezdziecki (Cracoviae 1878), s. 589–591, 605. Np. s. 590: „<…> quod vir natura iustus et benignus fuerit et precipua cura intentus, ne sanguis Christianis effunderetur.“]. Królewicz Kazimierz musiał bardzo dobrze znać historię swojej rodziny. W negocjacjach dyplomatycznych z legatem papieskim de latere Marco Barbo w 1472 r. Kazimierz próbował legitymizować roszczenia Jagiellonów do tronów czeskiego i węgierskiego, opierając się na prawach dziedziczenia po śmierci Albrechta II. W jednym z listów do cesarza Fryderyka III, prosząc o wsparcie dyplomatyczne, wskazał na ich wspólne pochodzenie i wspomniał traktat z Neuburg (1379 r.), który podzielił rodzinę Habsburgów na dwie gałęzie [fn: Casimiriana I, nr 35, s. 134. „<…> quam et propaginem vestram una nobis stirpe communem <…>“.].
Oprócz pradziada i dziadów, dla Kazimierza ważni byli również dwaj wujowie. Pierwszym z nich był Władysław Habsburg (Pogrobowiec) (1440–1457), brat matki królewicza, wymieniony w liście Kazimierza, napisanym w 1472 r., ogłaszającym wojnę Maciejowi Korwinowi o dziedziczenie tronów węgierskiego i czeskiego. Kazimierz i jego brat Władysław pretendowali do części jego dziedzictwa [fn: Tamże, s. 33, 126.]. Historycy zawsze utrzymywali opinię, że młodych królewiczów bardzo wspierała ich matka [fn: Vytautas Ališauskas, Šventasis Kazimieras (Wilno: Aidai, 2004), s. 23; Rabikauskas, Lietuvos globėjas šv. Kazimieras, s. 8.]. Nie ma bezpośrednich dowodów, ale możliwe jest, że J. Długosz zapoznał królewiczów z najnowszą historią gałęzi Habsburgów. W swojej kronice poświęcił im nieproporcjonalnie dużo miejsca. J. Długosz przedstawił Władysława Habsburga jako idealnego króla. Na przykład, po objęciu władzy w Czechach, jego mądrość była bardzo ceniona – nie prześladował heretyków, lecz ich ignorował i osobistym przykładem uczył właściwej wiary katolickiej [fn: Joannis Długossii seu Longini Historiae, T. V, s. 150–151.].
S. C. Rowell twierdzi, że jednym z najważniejszych przodków dla Kazimierza był brat jego ojca, Władysław III Warneńczyk (1424–1444) [fn: Rowell, „Procesy rozwoju i zaniku kultu…“, s. 460, 462.]. Królewicz postrzegał go jako chrześcijańskiego króla-rycerza, który poświęcił swoje życie w obronie wiary i dosłownie „przelewając krew w obronie wiernych” [fn: Casimiriana I, nr 35, s. 134–135. „<…> patrui nostri germani Vladislai Poloniae et Hungariae regis sanguinem, quem in defensione fidelium effudit.“]. Zanotowano również, że królewicz Kazimierz bardzo interesował się swoim wujem i długo rozmawiał na ten temat z biskupem Piotrem z Bnina [fn: Casimiriana I, nr 2, s. 62–64.]. Ponadto istnieją dowody, że Kazimierz zachęcał swojego włoskiego nauczyciela humanistę Kallimacha do napisania pierwszej biografii wuja. Książka, zatytułowana Historiam de rege Vladislao, została wydana w 1493 r. [fn: Tamże. Tak Kallimach wspomina Kazimierza na początku swojej pracy.] W kronice Annales J. Długosz opisuje życie Władysława III dość obiektywnie, ale często również idealizując go. Jego heroiczna śmierć w bitwie została wystylizowana (umiera jako święty). Rocznikarz przedstawił tu jeden z najwyraźniejszych przykładów idealnego chrześcijańskiego króla-rycerza w całej swojej kronice [fn: Joannis Długossii seu Longini Historiae Polonicae libri XII, ks. XI–XII, T. IV, Opera omnia XIII, cura et impensis Alexandri Przezdziecki (Cracoviae 1877), s. 720–733; zob. Patrycja Szwedo, „Sub banderio cruciatae: Władysław III Jagiellończyk jako średniowieczny rycerz idealny, Wizerunek władcy na podstawie Roczników Jana Długosza“, Średniowiecze Polskie i Powszechne 13, nr 9 (2017), s. 186–210; Koczerska, „Mentalność Jana Długosza…“, s. 122.]. Ten wizerunek został dwukrotnie wspomniany również w podręczniku J. Długosza napisanym dla królewicza Kazimierza, gdzie akcentowana jest bohaterska śmierć Władysława w bitwie [fn: Rowell, „Fifteenth-Century Poland-Lithuania…“, s. 325. „Eodem anno iste, assumptus fuit in regem Ungariae et hic pugnavit cum Turcis et ibi peryt. <…> Kazimirus, <…> frater Wladislai qui peryt in Ungaria <…>“.].
Na podstawie podręcznika i niektórych podobieństw w pamięci historycznej J. Długosza i królewicza Kazimierza, można stwierdzić, że J. Długosz, wychowując królewiczów, wykorzystywał starannie dobrane postacie historyczne, poprzez które przekazywał im moralne przykłady. Jednocześnie pokazywał, jak właściwie wypełniać obowiązki państwowe, i w ten sposób przygotowywał ich do życia. J. Długoszowi najłatwiej było wpłynąć na królewiczów, posługując się biografiami ich własnych przodków, zaznajamiając ich z przeszłością rodziny i ojczyzny, a jednocześnie wykorzystując emocjonalny związek, który łączył ich z przodkami. W swojej kronice Annales J. Długosz często również używał idealnych modeli dobrego królewicza, świętego, biskupa, króla-rycerza [fn: Koczerska, „Mentalność Jana Długosza…“, s. 117–127.].
Istniejące podobieństwa w ocenie postaci historycznych uzupełniają podobieństwa w sposobie myślenia. Na podstawie opisanych przez Adama Talarowskiego wzorców myślenia J. Długosza, można znaleźć interesujące podobieństwa z myśleniem królewicza Kazimierza. W 1471 r. królewicz Kazimierz wypowiedział wojnę królowi Węgier Maciejowi Korwinowi, ponieważ, jego zdaniem, M. Korwin swoją niesprawiedliwą władzą obraził Boga. Z tego powodu Kazimierz wierzył, że Bóg będzie po stronie Jagiellonów. Ważne przyczyny wojny są następujące: 1) M. Korwin zagarnął tron mieczem i wbrew naturalnemu prawu Bożemu (regis intrusus, ocupantas); 2) M. Korwin był okrutny i stale przeprowadzał egzekucje poddanych i szlachty, naruszał ich prawa, pobierał nieproporcjonalne podatki; 3) M. Korwin nie obronił mieszkańców królestwa i wiary chrześcijańskiej przed najazdami Turków osmańskich. Królewicz kilkakrotnie szczególnie podkreślał obronę przed wrogami wewnętrznymi i zewnętrznymi [fn: Casimiriana I, nr 33, s. 126. Np., „<…> in eosdem praem isisti etiam immanissimum Turcam insultibus suis Terras Hungariae depopulari, Fidem Christi extirpari in eisdem, ac homines Cruce Dominica insignitos in servitutem capi barbaricam tolerasti.“]. J. Długosz bardzo często tymi samymi argumentami wyjaśniał, dlaczego niektórzy władcy byli karani przez Boga utratą tronu. W Annales stwierdza się, że w wojnie Bóg zawsze jest po stronie sprawiedliwszego władcy i popiera wojnę tak długo, jak walczy się przeciwko niesprawiedliwości. Jedną z największych cnót idealnego króla-rycerza jest obrona poddanych i wiary chrześcijańskiej [fn: Talarowski, „Dzieje w rękach Opatrzności…“, s. 206–208.]. Królewicz w swoim liście pokazuje wielki kontrast między sobą a Maciejem Korwinem: poniża króla Węgier do roli przestępcy i człowieka niskiej moralności, pragnącego jedynie pieniędzy i władzy [fn: Casimiriana I, nr 33, s. 126, 128.]. Kazimierz pisze o swojej misji ochrony niewinnych chrześcijan przed cierpieniem, o pragnieniu doświadczenia bitwy, w której Bóg stałby obok niego, a Maciej Korwin zostałby sprawiedliwie ukarany gniewem Bożym [fn: Wiara, że Bóg pozwoli mu walczyć zwycięsko: Casimiriana I, nr 34, s. 130. „Non hostis quidem formidine, cuius congressu diucius cum timore dei et pro iusticie mee fiducia desiderabilius expectato, si in acierum instructione dante Domino non terrebar multo minus municione tam insigni obtenta insidias ipsius apprehendissem.“]. Nie jest jasne, czy to stale wyrażane przekonanie młodego królewicza wynikało z wychowania J. Długosza, jednak odpowiada ono dobrze udokumentowanemu myśleniu kanonika krakowskiego o sprawiedliwości Bożej na polu bitwy (iustitia Dei) lub o walecznym zdecydowaniu idealnych władców (Władysława Jagiełły, Władysława III) [fn: Talarowski, „Dzieje w rękach Opatrzności…“, s. 207–208.]. Na przykład, gdy ostatni Piastowie tracili tron z powodu moralnego upadku, J. Długosz mógł pokazać królewiczom konsekwencje grzechów.
Mentalność i pobożność mogą być zarówno indywidualne, jak i grupowe, dlatego ważne jest ustalenie, czy myślenie królewicza Kazimierza było uwarunkowane mentalnością ówczesnej elity. Osobowość Kazimierza z pewnością wyróżnia się spośród jego współczesnych – np. włoskich książąt czy innych europejskich królów epoki renesansu. Pod koniec średniowiecza w kulturze dworów europejskich akcentowano pobożność i moralność, dążąc w ten sposób do legitymizacji pozycji szlachty w hierarchii społecznej [fn: Zob. Wittig, Learning to be Noble, s. 241–242.]. Jednak świętość była wykorzystywana jedynie jako skuteczny polityczny środek propagandy dynastycznej [fn: Klaniczay, „Saintete royale et saintete dynastique…“.]. Na podstawie źródeł można stwierdzić, że pod koniec XV w. z powodu silnego wpływu J. Długosza Kazimierz interesował się pierwotnymi modelami świętości królewskiej (sacral kingship, Sakralkönigtum) – co uwarunkowało jego głęboką pobożność.
Wnioski
Wychowując królewicza Kazimierza i jego braci, J. Długosz opierał się na teorii świętości królewskiej. Poprzez przykłady idealnych chrześcijańskich królów-rycerzy przekazywał młodym królewiczom doświadczenie historyczne, które mogli przyjąć osobiście, zwłaszcza dlatego, że większość osób wybranych przez J. Długosza jako przykłady było ich przodkami Jagiellonami. Wykłady historyczne J. Długosza (związane z Annales seu cronicae), a także Stary i Nowy Testament, psalmy, modlitewniki i opisy żywotów świętych były źródłem pobożności i moralnych wzorców dla królewiczów. J. Długosz wpajał królewiczom poczucie sensu życia, próbując wzmocnić ich chęć przyjęcia odpowiedzialności za przyszłość ziem Jagiellonów i zbawienie dusz poddanych. Ponadto, wiedza historyczna pomogła im głębiej zrozumieć ówczesną sytuację polityczną i dyplomację – co zauważyli ich współcześni.
W badaniu porównano myślenie królewicza Kazimierza i J. Długosza, używając przykładów. Ocena przodków królewiczów oraz cnót królewskich i rycerskich wskazuje, że system myślenia i wartości tych dwóch mężczyzn był bardzo podobny. Badanie uzupełnia wyniki dra S. C. Rowella, a także wskazuje kilka innych idealnych wizerunków królów-rycerzy (np. Władysław Jagiełło), wykorzystanych przez J. Długosza w wychowaniu królewicza Kazimierza. W artykule opisano założenia wychowania moralnego, które J. Długosz prawdopodobnie koncepcyjnie stosował, przekazując pamięć historyczną (doświadczenie) narodu kolejnym pokoleniom. W szerszym kontekście te odkrycia pokazują, jak pobożność jagiellońska (pietas jagellonica) była przekazywana z pokolenia na pokolenie. Na przykładzie J. Długosza można stwierdzić, że pobożność była nie tylko bezpośrednio przekazywana dzieciom przez rodziców – była również kształtowana zgodnie z ówczesną polityką dynastyczną przez osoby znajdujące się na dworze królewskim – nauczycieli i intelektualistów. Synowie Kazimierza IV otrzymali podobne wykształcenie jak królewicze w innych krajach – doskonale znali etykietę dworską, dyplomację, retorykę, prawo, łacinę i historię swojej dynastii. Jednak można zauważyć, że oprócz nauk akcentowano pobożność i moralność.
LITERATURA I ŹRÓDŁA
1. Alekna, Antanas. Šventasis Kazimieras karalaitis. Kaunas: Šv. Kazimiero d-ja, 1927.
2. Ališauskas, Vytautas. Šventasis Kazimieras. Vilnius: Aidai, 2004.
3. Bobrzyński, Michał ir Stanisław Smolka. Jan Długosz: Jego życie i stanowisko w piśmiennictwie. Kraków: Wydawnictwo Konstantego hr. Przezdzieckiego, 1893.
4. Borkowska, Urszula. „Edukacja Jagiellonów“. Roczniki Historyczne 71 (2005): 99–119.
5. Borkowska, Urszula. Królewskie modlitewniki: studium z kultury religijnej epoki Jagiellonów. Źródła i monografie 177. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1999.
6. Borkowska, Urszula. „Pobożność rodziny Kazimierza Jagiellończyka“. Analecta Cracoviensia 16 (1984): 23–41.
7. Casimiriana: Fontes vitae et cultus s. Casimiri / Šv. Kazimiero gyvenimo ir kulto istorijos šaltiniai. Sudarė, įvadą ir paaiškinimus parašė Mintautas Čiurinskas. Vilnius: Aidai, 2003.
8. Cicero, Marcus Tullius. De Divinatione, libri duo. Recognovit Carl F. Muller. Leipzig: B. G. Teubner, 1915.
9. Deutschlander, Gerrit. Dienen lerner, um zu herrschen: Hofische Erziehung im ausgehenden Mittelalter (1450–1550), Hallische Beitrage zur Geschichte des Mittelalters und der Fruhen Neuzeit 6. Berlin: Akademie Verlag, 2012.
10. Głuchowska, Wanda. Jan Długosz: Wielki historyk i wychowawca królów. Biblioteczka narodowa 67. Warszawa: Wydawnictwo M. Arcta, 1915.
11. Ivinskis, Zenonas. Šventas Kazimieras 1458–1484. Brooklyn: Tėvų Pranciškonų Spaustuvė, 1955.
12. Iwańczak, Wojciech. „Postać Zygmunta Luksemburskiego w ujęciu Jana Długosza“. Historie – Otazky – Problemy 7, Nr. 1 (2015): 102–112.
13. Jana Długosza Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, kn. I–II. Redagował i wstępem opatrzył Jan Dąbrowski; na język polski przełożyli Stanisław Gawęda et al. Wydanie 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009.
14. Jana Długosza Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, kn. X. Redagował i wstępem opatrzył Stanisław Gawęda et al.; przekład na język polski Julia Mrukówna. Wydanie 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009.
15. Joannis Długossii seu Longini Canonici Cracoviensis Historiae Polonicae libri XII, kn. I–IV, T. I. Opera omnia X. Cura et impensis Alexandri Przezdziecki. Cracoviae, 1873.
16. Joannis Długossii seu Longini Historiae Polonicae libri XII, kn. IX–X, T. III. Opera omnia XII. Cura et impensis Alexandri Przezdziecki. Cracoviae, 1876.
17. Joannis Długossii seu Longini Historiae Polonicae libri XII, kn. XI–XII, T. IV. Opera omnia XIII. Cura et impensis Alexandri Przezdziecki. Cracoviae, 1877.
18. Joannis Długossii seu Longini Historiae Polonicae libri XII, kn. XII (XIII), T. V. Opera omnia XIV. Cura et impensis Alexandri Przezdziecki. Cracoviae, 1878.
19. Klaniczay, Gabor. „Saintete royale et saintete dynastique au moyen age: Traditions, metamorphoses et discontinuites“. Les Cahiers du Centre de Recherches Historiques 3 (1989). https://journals.openedition.org/ccrh/2932.
20. Koczerska, Maria. „Mentalność Jana Długosza w świetle jego twórczości“. Studia Źródłoznawcze 15 (1970): 109–140.
21. Krukowski, Jan. „Jan Długosz jako wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka“. Rozprawa z dziejów oświaty 23 (1980): 3–35.
22. Krukowski, Jan. „O lekturze królewiczów – uczniów Jana Długosza“. In Kiryk, Feliks. Jan Długosz. W pięćsetną rocznicę śmierci, 67–72. Olsztyn: Stacja Naukowa Polskiego Towarzystwa Historycznego, 1983.
23. Leśniak, Franciszek. „Nowy Korczyn i Nowy Sącz“. In Rajman, Jerzy ir Dorota Żurek. Klasztory, miasta, zamki w życiu i twórczości Jana Długosza, 25–47. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2016.
24. Macek, Josef. Jagellonsky věk v českych zemich (1471–1526): Hospodařska zakladna a kralovska moc, T. 1, 180–225. Praha: Academia, 1992.
25. Musegades, Benjamin. Furstliche Erziehung und Ausbildung im spatmittelalterlichen Reich, Mittelalter-Forschungen 47. Ostfildern: Thorbecke, 2014.
26. Niemczyk, Katarzyna. „Na dobczyckim zamku: wychowawca synów królewskich“. In Rajman, Jerzy ir Dorota Żurek. Klasztory, miasta, zamki w życiu i twórczości Jana Długosza, 199–210. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2016.
27. Papee, Fryderyk. „Święty Kazimierz“. In Studya i szkice z czasów Kazimierza Jagiellończyka, 141–154. Warszawa: G. Gebethner i spółka, 1907.
28. Papee, Fryderyk. Jan Olbracht. Kraków: Polska Akademia Umejętności, 1936.
29. Rabikauskas, Paulius. Lietuvos globėjas šv. Kazimieras. Vilnius, Kaunas: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1993.
30. Radzilowski, Paul J. „Sources, Problems, and Prospects for a History on the Piety of Jan Długosz, with Special Reference to Liturgy“. The Polish Review 60, Nr. 1 (2015): 3–22.
31. Rajfura, Hanna. „Nowe badania nad życiem i twórczością Jana Długosza: Osiągnięcia i potrzeby“. Studia Źródłoznawcze 56 (2018): 193–199.
32. Rowell, Stephen C. „Fifteenth-Century Poland-Lithuania in the Light of an Anonymous Krakow Notebook“. Quaestiones Medii Aevii Novae 8 (2003): 301–349.
33. Rowell, Stephen C. „Procesy rozwoju i zaniku kultu świętych na Litwie i w Polsce w drugiej połowie XV wieku“. Zapiski historyczne 70, Nr. 4 (2005): 447–466.
34. Rutkowska, Grażyna. Itinerarium króla Kazimierza Jagiellończyka 1440–1492, Itineraria Jagiellonów 1. Warszawa: Instytut Historii PAN, 2014.
35. Semkowicz-Zarembina, Wanda. „Przedmowa“. In Jana Długosza Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, 9–60. I–II kn., redagował i wstępem opatrzył Jan Dąbrowski; na język polski przełożyli Stanisław Gawęda et al. Wydanie 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009.
36. Sužiedėlis, Simas. Šventas Kazimieras 1458–1484: Penkių šimtų metų mirties sukaktį minint. Brooklyn: Franciscan Press, 1983.
37. Szwedo, Patrycja. „Sub banderio cruciatae: Władysław III Jagiellończyk jako średniowieczny rycerz idealny, Wizerunek władcy na podstawie Roczników Jana Długosza“. Średniowiecze Polskie i Powszechne 13, Nr. 9 (2017): 186–210.
38. Talarowski, Adam. „Dzieje w rękach Opatrzności: Elementy historiozofii Jana Długosza i jej uwarunkowania“. Roczniki historyczne 84 (2018): 191–225.
39. Talarowski, Adam. „Od poganina do króla arcychrześcijańskiego: Wizerunek Władysława Jagiełły w Rocznikach Jana Długosza“. Średniowiecze Polskie i Powszechne 13, Nr. 9 (2017): 127–152.
40. Wittig, Claudia. Learning to be Noble in the Middle Ages: Moral Education in North-Western Europe, Disputatio 33. Turnhout: Brepols, 2022.