Manvydas Vitkūnas
Kiernów – bastion walk o litewskość i Wilno (1920–1939)
Słowa kluczowe: Kiernów, polonizacja, proces przywracania litewskości, linia demarkacyjna, walka ideologiczna, odzyskanie Wilna.
Wprowadzenie
Kiernów to wyjątkowa miejscowość historyczna, zamieszkana nieprzerwanie od około dziesięciu tysięcy lat.
W XIII–XIV w. Kiernów był ważnym ośrodkiem administracyjnym i obronnym oraz znaczącym wczesnym miastem, nierzadko uważanym za pierwszą stolicę Litwy. W 1390 r. miasto i kompleks zamkowy w Kiernowie spłonęły, a sama miejscowość utraciła swoje dotychczasowe znaczenie. Co prawda, jeszcze za panowania Witolda w Kiernowie erygowano parafię i zbudowano kościół. Gmina Kiernów była jedną z największych w okolicach Wilna (według spisu wojskowego z 1528 r. doliczono się tu 171 bojarów; więcej było tylko w gminie Rudomino – 247 bojarów, a w wielu innych gminach (Miedniki Królewskie, Niemież, Giedrojcie, Mejszagoła, Suderwa, Niemenczyn) – mniej niż w gminie Kiernów) (Gudavičius 2005, s. 140). Miasteczko jednak nie rozwijało się, stopniowo podupadało, a parafia w Kiernowie była dość uboga. W 1792 r. Kiernów otrzymał prawa miejskie i herb, ale nie dało to większego impulsu do rozwoju miejscowości. Według spisu ludności z 1795 r. w miasteczku mieszkały 194 osoby. W 1866 r. liczba mieszkańców nieco wzrosła – do 260 (Baliulis 2005, s. 168–169).
Okolice Kiernowa znajdowały się pod silnym wpływem procesów polonizacyjnych, które rozprzestrzeniały się głównie przez dwory oraz kościół i były szczególnie intensywne w XIX w. i na początku XX w. W wydanym w 1846 r. dziele Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego Starożytna Polska Kiernów opisywany jest jako miejscowość, która nie utraciła litewskości: „W Kiernowie i jego okolicach, wszędzie lud mówi po litewsku” (Baliński, Lipiński 1846, s. 204). Jednak dość szybko polonizacja w okolicach Kiernowa znacznie się nasiliła. Według danych z 1870 r. parafia w Kiernowie pod względem językowym była już mieszana – w połowie polska, w połowie litewska, jednak nabożeństwa w kościele w Kiernowie odbywały się wyłącznie w języku polskim. W parafii kiernowskiej pracowało niemało księży, którzy byli jawnymi zwolennikami polonizacji, a duchowni wprowadzający nabożeństwa w języku litewskim byli szybko przenoszeni do innych parafii i zastępowani przez polonizatorów. W 1884 r. gubernatorowi wileńskiemu przedstawiono dane, według których dwie trzecie mieszkańców parafii Kiernów stanowili Litwini, a tylko jedna trzecia – Polacy. Jednak miejscowa szlachta, bezwzględnie popierająca polonizację, przygotowując się przed I wojną światową do budowy obecnego kościoła w Kiernowie, zgodziła się przyczynić do jego budowy tylko pod warunkiem, że nabożeństwa będą się tu odbywać wyłącznie w języku polskim (Merkys 2005, s. 197–200). Taka presja ze strony polonizatorów nie mogła pozostać bez śladu. W 1918 r. okolice Kiernowa weszły w skład odrodzonego państwa litewskiego już mocno spolonizowane. W największym stopniu przyczyniła się do tego marginalizacja języka litewskiego w kościele. Księża próbujący ożywiać litewskiego ducha pod koniec XIX w. i na początku XX w. nie zagrzewali w Kiernowie miejsca na długo. Na przykład ksiądz Vincas Miškinis w 1899 r. wprowadził w kościele litewskie śpiewy i kazania, ale został zadenuncjowany biskupowi przez Narbutienė, właścicielkę pobliskiego dworu w Europie, i wydalony. Nabożeństwa w języku litewskim zostały w Kiernowie ostatecznie wprowadzone dopiero po odzyskaniu przez Litwę niepodległości i ustanowieniu stałej linii demarkacyjnej z okupowaną przez Polskę częścią Litwy, zgodnie z którą Kiernów pozostał na terytorium kontrolowanym przez Republikę Litewską (Milžinas 1941, s. 135).
Niewątpliwie polskość w Kiernowie udałoby się ugruntować, gdyby podczas walk o niepodległość Kiernów został zajęty przez wojsko polskie i stał się częścią okupowanej przez Polskę Wileńszczyzny. W 1920 r. w okolicach Kiernowa toczyły się walki i pojedyncze drobne starcia między siłami polskimi a litewskimi. Po ustanowieniu strefy neutralnej, a później – linii demarkacyjnej, wciąż dochodziło do incydentów. W latach 1920–1922 odnotowywano ataki na litewskie posterunki w pobliżu Kiernowa (Surgailis 2005, s. 227–229).
Okolice Kiernowa, które pozostały w granicach państwa litewskiego, choć tuż przy linii demarkacyjnej, otrzymały szansę, by ponownie stać się litewskimi, jakimi były przed polonizacją.
Część parafii Kiernów pozostała po drugiej stronie linii demarkacyjnej, w strefie kontrolowanej przez Polskę. Mieszkańcy tych wsi w ciągu dwóch dekad rządów polskich zostali jeszcze bardziej spolonizowani. W czasach sowieckich i obecnie ta dawna część parafii Kiernów (przekazana parafii Dukszty) wchodziła w skład rejonu wileńskiego. W dawnych wsiach parafii Kiernów „po tamtej stronie” byłej linii demarkacyjnej świadomość większości mieszkańców do dziś jest w dużej mierze polska, natomiast „po tej stronie” linii demarkacyjnej, w części parafii Kiernów należącej w okresie międzywojennym do jurysdykcji państwa litewskiego, w czasach sowieckich i obecnie wchodzącej w skład rejonu szyrwinckiego, widoczna jest litewska tożsamość absolutnej większości mieszkańców; w życiu publicznym i prywatnym większości mieszkańców od lat 20. XX w. aż do początków XXI w. ponownie ugruntowało się użycie języka litewskiego.
Widzimy zatem dwie części okolic Kiernowa – całkowicie zlituanizowaną część w granicach rejonu szyrwinckiego, która w okresie międzywojennym wchodziła w skład państwa litewskiego, oraz bardzo spolonizowaną, w okresie międzywojennym okupowaną przez Polskę.
O tym, że okolice Kiernowa należące do jurysdykcji państwa litewskiego zostały szybko zlituanizowane, zadecydowało nie tylko życie w granicach państwa litewskiego, oświata, litewska działalność duszpasterska księży z parafii Kiernów, ale także bardzo aktywna działalność społeczna i ideologiczna, prowadzona przez miejscowych inteligentów. W okresie międzywojennym Kiernów był jednym z miejsc aktywnej walki ideologicznej o odzyskanie stolicy – Wilna – i okupowanej Wileńszczyzny. Historyczna przeszłość Kiernowa stała się doskonałym lokalnym punktem odniesienia dla przywracania litewskiej tożsamości miejscowej ludności, wzmacniania i deklarowania historycznej tożsamości oraz aspiracji państwa litewskiego i narodu litewskiego.
W niniejszym artykule przyjrzymy się, jakie środki stosowali działacze społeczni, nauczyciele i księża zaangażowani w proces przywracania litewskości w Kiernowie, aby ugruntować w świadomości mieszkańców litewskość jako wartość i prawdziwą tożsamość. Ponadto spróbujemy wyjaśnić, jak Kiernów stał się jednym z bastionów ideologicznej walki o przywrócenie Wilna Litwie.
Proces przywracania litewskości w Kiernowie
Największy wpływ na proces przywracania litewskości w Kiernowie miała oświata. Wiadomo, że w XVIII w. w Kiernowie działała szkoła. Administracja carska w 1890 r. założyła rosyjską szkołę w Muśnikach, a w 1895 r. rosyjska szkoła rozpoczęła działalność także w Kiernowie. W 1905 r. została ona zamknięta, a w 1907 r. w Kiernowie działała rosyjska szkoła założona przez księdza Jonasa Kondrotasa, w której półjawnie nauczano także po polsku. Gdy na polecenie władz szkoła ta została zamknięta, proboszcz założył tajną polską szkołę w domu Żyda Peisachasa Zagarunasa. Szkoła ta działała do 1913 r. Od 1915 do 1918 r., w warunkach okupacji kajzerowskiej, w Kiernowie działała szkoła, w której nauczano w językach polskim i niemieckim. W 1919 r. na obrzeżach Kiernowa, w dworku w Kriveikiškis, z prywatnej inicjatywy założono polską szkołę, która otrzymywała wsparcie od różnych polskich organizacji i wychowywała dzieci w polskim duchu narodowym (Stankevičius 2005, s. 690–691).
Według J. Lebionki, szkoła podstawowa w Kiernowie została założona w 1920 r. (Lebionka 2005, s. 621). Jednak dane przechowywane w Centralnym Archiwum Państwowym Litwy świadczą, że na wniosek Komisji Oświaty powiatu wiłkomierskiego i za zgodą Ministerstwa Oświaty, szkoła początkowa w Kiernowie została założona dopiero w 1924 r. (Kuncytė 1972, s. 59). Początkowo brakowało zarówno odpowiednich pomieszczeń do nauki, jak i nauczycieli. Do Kiernowa wysyłano tymczasowo przydzielonych nauczycieli; dopiero w 1925 r. szkoła zaczęła normalnie funkcjonować po mianowaniu stałego nauczyciela, Stasysa Usavičiusa. Musiał on chodzić po domach i namawiać do posyłania dzieci do litewskiej szkoły. Rodzicom tłumaczono, że jeśli nie będą posyłać dzieci do szkoły, zostanie ona przeniesiona do innej okolicy, gdzie mieszkańcy bardziej docenią placówkę oświatową. Szkoła początkowo działała w prywatnym domu Mykolasa Pociūnasa, później przeniosła się do domu Dominykasa Zašauskasa. Nowo powstała litewska szkoła musiała początkowo konkurować ze szkołą polską, która w latach 1923–1927 działała w domu Doveikos. Prywatnie języka polskiego uczyły także siostry Stefanija i Ona Šidlauskaitė. Przez długi czas panowało duże napięcie między szkołą litewską a polską. Spory narodowościowe między dziećmi i ich rodzicami przenosiły się także do kościoła (Stankevičius 2005, s. 691–693).
Rodzice często nie chcieli posyłać dzieci do litewskiej szkoły i podawali różne powody – że dzieci nie znają języka litewskiego albo nie mogą chodzić do szkoły, bo muszą pomagać rodzicom w pracach gospodarskich, nie mają w co się ubrać itp. (Kuncytė 1972, s. 60). Potrzeba było czasu, aby dzięki wspólnym wysiłkom nauczycieli i księży popierających litewskość, posyłanie dzieci do litewskiej szkoły stało się dla mieszkańców Kiernowa rzeczą oczywistą. Oczywiście do rozwoju litewskiej oświaty przyczynił się również brak alternatywy – w 1927 r. polska szkoła została zamknięta.
W 1926 r. postanowiono wybudować nowy, przestronny, piękny i wygodny murowany budynek dla litewskiej szkoły podstawowej w Kiernowie – prawdziwy pałac w panoramie wciąż jeszcze dość ubogiego Kiernowa. Budynek uroczyście otwarto w 1929 r. Przy budowie szkoły pomagali również miejscowi mieszkańcy, którzy wykonywali prace pomocnicze, wozami przywozili materiały budowlane ze stacji kolejowej w Jewiach i promem przez Wilię transportowali je do Kiernowa (Stankevičius 2005, s. 693–694).
W 1928 r. do pracy w Kiernowie przybył nauczyciel Juozas Šiaučiūnas, który pozostawił niezwykle wyraźny ślad w historii tego regionu, poświęcając wszystkie swoje siły na rzecz pielęgnowania, promowania Kiernowa i wzmacniania litewskości. Kandydatura J. Šiaučiūnasa na stanowisko kierownika szkoły podstawowej w Kiernowie nie była przypadkowa. Tego wybitnego pedagoga i aktywnego działacza społecznego do pracy w Kiernowie zaprosiło dwóch często odwiedzających to miejsce znakomitych intelektualistów – profesorowie Zigmas Žemaitis i Mykolas Biržiška (Digrienė 1999, s. 5). Jak pokazała historia, kandydatura J. Šiaučiūnasa była niezwykle udanym wyborem. Ten pedagog i działacz społeczny doskonale potrafił reprezentować Kiernów.
W otoczeniu szkoły nauczyciel założył niewielki park, z pomocą ochotników usypał kilka sztucznych pagórków, zbudował improwizowaną makietę zamku Giedymina i urządził ołtarz ofiarny. Nauczycielka Felicija Klimukaitė ułożyła mozaikę z kamyków przedstawiającą Pogoń. Dzięki staraniom J. Šiaučiūnasa w Kiernowie pojawiło się wiele nowości – zajęcia dla dorosłych, klasa rzemieślnicza, przedszkole, placówka pocztowa, stacja meteorologiczna, kółko młodych rolników. Dzieło J. Šiaučiūnasa w Kiernowie zwieńczyło założenie muzeum w 1930 r. Muzeum to, do którego eksponaty nauczyciel zbierał z pomocą uczniów i innych mieszkańców, początkowo działające w pomieszczeniach szkoły, z czasem stało się poprzednikiem obecnego Muzeum Państwowego Rezerwatu Kulturowego w Kiernowie. N. Švogžlys-Milžinas, być może nieco patetycznie, ale bez przesady pisał: „Cały Kiernów odzwierciedla się teraz w osobie Šiaučiūnasa. Kiernów stał się kopią Šiaučiūnasa. Kiernów jest natchniony litewskim duchem Šiaučiūnasa. Kiernów żyje pracowitością Šiaučiūnasa. Kiernów myśli już myślami Šiaučiūnasa. Kiernów przemówił litewską mową Šiaučiūnasa. Kiernów, pod wodzą Šiaučiūnasa, już włączył się w Litwę” (Milžinas 1941, s. 213–214).
Do wychowania młodego pokolenia mieszkańców Kiernowa w dużym stopniu przyczyniły się również nauczycielki Aurelija Stankevičiūtė-Onaitienė, F. Klimukaitė i inni pedagodzy (Stankevičius 2005, s. 694–701; Šiaučiūnienė 2002, s. 6).
Ważnym czynnikiem, który zadecydował o dość szybkim procesie przywracania litewskości w Kiernowie, było rosnące zaufanie mieszkańców do państwa litewskiego i jego instytucji. Ludzie, którzy przez długi czas nie wiedzieli, w granicach którego państwa – Litwy czy Polski – przyjdzie im żyć, którzy przetrwali bardzo trudny i nacechowany w tych okolicach anarchią okres od końca I wojny światowej do zakończenia walk o niepodległość, a zwłaszcza okres istnienia strefy neutralnej (październik 1920 r. – luty 1923 r.), w końcu doczekali spokojnych czasów. Gdy instytucje państwowe zaczęły normalnie funkcjonować, a w miejscowości stacjonowała zbrojna siła państwa litewskiego – policja graniczna, nikt już nie mógł mieć wątpliwości, że Kiernów to Litwa.
„Nie spoczniemy bez Wilna!”
Znaczenie Kiernowa jako ważnej miejscowości historycznej stawało się coraz bardziej aktualne w miarę zbliżania się roku 1930 – jubileuszowego Roku Witolda Wielkiego. W prasie pojawiły się apele do lokalnych samorządów i organizacji społecznych o uporządkowanie grodzisk, a być może i o wzniesienie pomnika (Čivylius 1930, s. 29). W 1930 r. Kiernów stał się jednym z punktów na trasie pompatycznej podróży obrazu Witolda Wielkiego po Litwie (Trimitas 1935, s. 679). Z inicjatywy J. Šiaučiūnasa w ścianę szkoły w Kiernowie uroczyście wmurowano jubileuszowy medal Witolda Wielkiego (Digrienė 1999, s. 5).
Około 1930 r. Kiernów zaczął być odwiedzany przez coraz większą liczbę gości z innych miejscowości Litwy (choć oczywiście przybywali oni i wcześniej), i stopniowo stał się ważnym miejscem manifestacji aspiracji narodowych. Przyczyniło się do tego wiele czynników. Po pierwsze, w samym Kiernowie pracowali aktywni ludzie, którym nieobca była historia tego regionu i całej Litwy. Nauczyciel J. Šiaučiūnas, ksiądz Nikodemas Švogžlys-Milžinas, a później jego następca ksiądz Zenonas Baužys, byli kluczowymi postaciami, które nie tylko przyczyniły się do przywrócenia litewskości w Kiernowie, ale także tworzyły pomysły, jak trafniej nadać sens i odzwierciedlić jego historię i znaczenie dla rozwoju państwa litewskiego. Powstał nowy, znaczący obiekt do zwiedzania – Muzeum w Kiernowie, wzniesiono nowe historyczne symbole – pomnik Żelaznego Wilka, obelisk w miejscu starego kościoła, krzyż przy wsi Klišabalė, tuż przy linii demarkacyjnej. Księża i nauczyciele stali się przewodnikami, mogącymi opowiadać o Kiernowie i witać przybyłych gości. Dla tych, którzy chcieli poznać tę ważną historyczną miejscowość, było nie tylko dokąd (do Kiernowa), ale i do kogo (do kiernowskich inteligentów) przyjechać.
W realizacji wielu znaczących dzieł w Kiernowie pomogły przyjacielskie relacje między nauczycielem J. Šiaučiūnasem a księdzem N. Švogžlysem-Milžinasem. Przybyły do Kiernowa w 1930 r. patriotycznie nastawiony, aktywny społecznie ksiądz od razu zaprzyjaźnił się z pielęgnującym te same wartości i nie mniej aktywnym nauczycielem, pomagał mu zbierać eksponaty do muzeum i organizować wydarzenia (Kunigo 2001, s. 66–71). To, że obaj inteligenci stali się sojusznikami we wspólnej pracy, było bardzo ważne. Nawiasem mówiąc, relacje J. Šiaučiūnasa z wcześniej pracującym w Kiernowie księdzem Jonasem Kunigėlisem były nieporównywalnie chłodniejsze, wręcz wrogie. Komunikatywny, wesołego usposobienia nauczyciel, który nie stronił od opalania się nad Wilią, nie podobał się księdzu. Duchowny nazywał nawet nauczyciela „bolszewikiem, który deprawuje ludzi” (Šiaučiūnienė 2002, s. 6).
Mniej więcej od 1930 r. Kiernów był coraz liczniej odwiedzany przez turystów. W prasie pojawiły się zachęty do odwiedzania Kiernowa i innych miejsc na Litwie słynących z historycznego znaczenia i piękna przyrody (Šiaurės Lietuva 1932, s. 2), a także często dość barwne reportaże z Kiernowa (Darbininkas 1938, s. 10–11; Steponis 1939, s. 2–3; Viršila 1934, s. 732). Artykuły do prasy bardzo lubił pisać także sam proboszcz z Kiernowa, N. Švogžlys-Milžinas. Świadomość narodową mieszkańców Kiernowa kształtowały spektakle wystawiane przez uczniów i pomagających im dorosłych – najczęściej o tematyce historycznej i patriotycznej. W 1929 r. pierwszym spektaklem wystawionym przez zespół pod kierownictwem J. Šiaučiūnasa była jego własna sztuka „Vytautas” (Šiaučiūnienė 2002, s. 6).
Położony tuż przy linii demarkacyjnej, w odległym miejscu, Kiernów nie był łatwo dostępny, w przeciwieństwie na przykład do innej ważnej historycznej miejscowości Litwy, bardzo licznie odwiedzanej przez turystów w okresie międzywojennym – Wielony.
Do Kiernowa organizowano specjalne wycieczki, podczas których najczęściej zwiedzano także inne miejscowości tego regionu. W czerwcu 1935 r. Litewski Związek Turystyki zorganizował wycieczkę na trasie Kowno–Pagelažiai–Giełwany–Muśniki–Kiernów–Čiobiškis–Janów–Kowno (Rytas 1935, s. 7). W 1938 r. redakcja pisma „Ūkininkas – Vyrų žygiai” organizowała dużą wycieczkę z Kowna przez Koszedary, Čiobiškis do Kiernowa i dalej wzdłuż linii demarkacyjnej aż do miejscowości Tauroginie (XX amžius 1938, s. 10). Wycieczkowicze mogli przyjechać pociągiem z Kowna do miasta Jewie, a dalej podróżować ciężarówkami (XX amžius 1937a, s. 7). W 1938 r., po nawiązaniu stosunków dyplomatycznych między Litwą a Polską i utworzeniu nad Wilią, w pobliżu wsi Semeniškiai, rzecznego punktu kontroli granicznej i celnego, który obsługiwał głównie flisaków, pojawiła się możliwość przyjazdu do Kiernowa z okupowanego przez Polaków Wilna także dla pojedynczych kajakarzy i innych turystów wodnych (Glaudėlys 1939, s. 8).
Wycieczek do Kiernowa przybywało bardzo wiele. Mieszkańcy Kiernowa, zjednoczeni przez księży i nauczycieli, starali się okazywać jak największe zainteresowanie przybywającym wycieczkowiczom, zwłaszcza zorganizowanym, licznym grupom. Na przykład latem 1937 r. wycieczkowiczów przybyłych z Kowna ciężarówką dziewczęta witały kwiatami, oprowadzały po grodziskach, ksiądz Z. Baužys rozmawiał z gośćmi, a na plebanii wszystkich częstował świeżym mlekiem (XX amžius 1937b, s. 6). Turystów witali i zapoznawali z Kiernowem także policjanci graniczni i strzelcy (Glaudėlys 1939, s. 8).
Uformowała się pewna trasa (centrum miasteczka z kościołem i pomnikiem Żelaznego Wilka, grodziska, muzeum, krzyż przy linii demarkacyjnej), którą w latach 30. XX w. podążało wielu gości Kiernowa, zwłaszcza podczas zorganizowanych wydarzeń.
Dla wcześniej zaplanowanych wycieczek przygotowywano specjalny program: pobyt wycieczkowiczów nie ograniczał się jedynie do zwiedzania miasteczka, grodzisk i muzeum, ale przeradzał się w prawdziwą manifestację litewskiego ducha i dążenia do odzyskania Wilna. Przykładem takiego wydarzenia może być wycieczka zorganizowana latem 1938 r. przez redakcję pisma „Ūkininkas – Vyrų žygiai”. Jej uczestnicy jechali z Kowna ciężarówkami. W Koszedarach spotkali się z biskupem Juozapasem Kuktą, zesłanym z Wilna przez polskie władze okupacyjne. Z Koszedar, w towarzystwie księdza N. Švogžlysa-Milžinasa, wycieczkowicze przez Čiobiškis i Muśniki dotarli pod wieczór do Kiernowa. Czekali tam na nich uczniowie pod wodzą nauczyciela J. Šiaučiūnasa, witając gości pieśniami i okrzykami. Według uczestnika opisującego wycieczkę, „przy ołtarzu, na którym małe uczennice ubrane w stroje ludowe podtrzymywały ogień, na wycieczkę czekał ustawiony w szeregu piękny zastęp uczniów ze swoim nauczycielem, strażnicy linii demarkacyjnej, dzielni policjanci graniczni i mieszkańcy Kiernowa. Nieco dalej za ogniskiem, przy wspaniałej imitacji wieży zamku Giedymina, stały dziewczęta w strojach ludowych. <…> Na tle tego majestatycznego widoku, w tej ciszy świętego wieczoru, w przestrzeń unosił się biały dym ogniska, a wraz z nim nasza wspólna modlitwa do Stwórcy. Uczniowie pod kierownictwem nauczyciela Šiaučiūnasa odegrali przedstawienie „Odrodzona Litwa” <…>. Przy tej okazji nauczyciel Šiaučiūnas pokazał wycieczkowiczom niewielkie, ale piękne i mimo wszystko bardzo bogate Muzeum w Kiernowie, które mieści się w budynku szkoły. <…> Pożegnawszy się z mieszkańcami Kiernowa i ich szacownym nauczycielem, udaliśmy się do krzyża głodu wileńskiego, wzniesionego przez byłego proboszcza Kiernowa i przewodnika wycieczki, ks. Švogžlysa–Milžinasa, który stoi przy samej linii demarkacyjnej <…> w ciszy nocnej rozbrzmiewała melodia i słowa hymnu, potężnie wyrywało się ze wszystkich piersi „Nie spoczniemy bez Wilna…” <…>” (XX amžius 1935, s. 6).
W Kiernowie organizowano również duże, gromadzące tłumy ludzi wydarzenia. W 1934 r. zorganizowano wielkie uroczystości, podczas których otwarto i poświęcono dom parafialny (na jego głównej fasadzie umieszczono napisy z nazwami trzech historycznych stolic Litwy: „Kernavė”, „Trakai”, „Vilnius”), a naprzeciwko domu parafialnego odsłonięto pomnik Żelaznego Wilka, obok którego urządzono ołtarz ofiarny. Na uroczystość przybyła liczna grupa gości z Wiłkomierza, Muśnik i innych miejscowości. Święto rozpoczęło się przy szkole, gdzie uroczyście wciągnięto flagę, a J. Šiaučiūnas wygłosił przemówienie, w którym podkreślił znaczenie odzyskania Wilna. Przy akompaniamencie orkiestry tłum udał się do kościoła, gdzie odbyło się uroczyste nabożeństwo. Następnie poświęcono dom parafialny. Wtedy obok pomnika Żelaznego Wilka ksiądz N. Švogžlys-Milžinas wygłosił przemówienie, a zaproszeni z tłumu trzej starsi mieszkańcy Kiernowa, przedstawiający się jako potomkowie legendarnego księcia Kerniusa (!), zapalili na ołtarzu obok pomnika „zgaszony przed kilkuset laty ogień Lizdejki”. Wygłaszano przemówienia (nie tylko po litewsku, ale i po polsku), jeden ze starszych mieszkańców Kiernowa opowiedział legendę o Żelaznym Wilku, a na zakończenie wydarzenia w sali nowo otwartego domu parafialnego wystawiono spektakl (Mūsų Vilnius 1934, s. 169). Wydarzenie miało ogromny ładunek patriotyczny. Organizując uroczystość i wznosząc pomnik, ołtarz i napisy na domu parafialnym, organicznie spleciono kilka idei – historycznego znaczenia Kiernowa dla współczesnej Litwy i Wilna jako nierozerwalnej części Litwy, starożytnego litewskiego pogaństwa i katolicyzmu jako dwóch niesprzecznych ze sobą i ważnych dla narodu litewskiego wartości duchowych.
Organizując uroczystości w Kiernowie, dążono do zademonstrowania dążenia do przywrócenia Wileńszczyzny Litwie także ludziom mieszkającym po drugiej stronie linii demarkacyjnej, w okupowanym Wilnie. Z drugiej strony, była to demonstracja wspólnoty ludzi pozostawionych po obu stronach linii demarkacyjnej. Wielu z tych, którzy pozostali we wsiach po drugiej stronie, było krewnymi, przyjaciółmi i znajomymi mieszkańców Kiernowa. Wydarzenia, których celem było ukazanie wspólnoty ludzi z miejscowości rozdzielonych linią demarkacyjną, najczęściej wiązano ze świętami religijnymi. W ten sposób pojawiał się niepolityczny pretekst, aby parafianie pod przewodnictwem księdza podeszli pod samą linię demarkacyjną i spotkali się z mieszkańcami Wileńszczyzny. Na przykład 15 czerwca 1933 r., w święto Bożego Ciała, uroczysta procesja prowadzona przez księdza N. Švogžlysa-Milžinasa, z krzyżem, chorągwiami kościelnymi i ołtarzykiem, udała się w kierunku linii demarkacyjnej. Czekała tam już liczna grupa ludzi z Wileńszczyzny. Straż graniczna obu stron pozwoliła bliskim na krótkie spotkanie (Mūsų Vilnius 1933, s. 263–264).
W 1935 r. na Wniebowstąpienie Pańskie do Kiernowa przybyła bardzo liczna grupa gości, wśród nich członkowie korporacji studenckiej „Vilnija” z Kowna, organizacji „Jaunoji Lietuva” i strzelcy. Wydarzenie rozpoczęło się uroczystym wciągnięciem flagi, mszą w kościele i przemówieniem księdza N. Švogžlysa-Milžinasa (w językach litewskim i polskim). Przemawiali przedstawiciele korporacji studenckiej, komendant wojskowy okręgu trockiego ppłk Vladas Žutautas, który rozdał mieszkańcom Kiernowa sporo litewskiej prasy. Na koniec uczestnicy wydarzenia i policjanci graniczni strzegący odcinka linii demarkacyjnej w pobliżu Kiernowa przygotowali się na uroczyste powitanie najznamienitszych gości – ministra sprawiedliwości Stasysa Šilingasa z żoną i córką, profesora Zigmasa Žemaitisa z rodziną, naczelnika okręgu wiłkomierskiego Broniusa Stosiūnasa i innych. Zorganizowano przedstawienie (o Lizdejce, Pojacie, zamku Giedymina), później uczniowie głośno czytali listy otrzymane z Wileńszczyzny, a przemówienia wygłosili S. Šilingas i Z. Žemaitis. Po części oficjalnej zwiedzono muzeum, a następnie zebrani udali się w kierunku linii demarkacyjnej. W przeciwieństwie do nabożeństwa i spotkania mieszkańców przy linii demarkacyjnej w 1933 r., to wydarzenie najwyraźniej nie było uzgodnione z polską strażą graniczną. Gdy tłum zbliżał się od strony Kiernowa, polscy strażnicy graniczni ogłosili alarm i ostrzegli, że zaczną strzelać, jeśli ktokolwiek przekroczy linię demarkacyjną. Zebrani zatrzymali się przy krzyżu. Tam przemawiał ksiądz N. Švogžlys-Milžinas, odśpiewano hymn Republiki Litewskiej i kilka pieśni. Znaleźli się mieszkańcy, którzy tuż przy linii demarkacyjnej spotkali się z ludźmi przybyłymi z drugiej strony. Polska straż graniczna, mimo wcześniejszych gróźb, nie zaczęła strzelać. Wieczorem uczestnicy uroczystości zebrali się przy grodziskach, na jednym z nich zapalono symboliczne ognisko wileńskie, odbyło się święto korporacji studenckiej „Vilnija” (Selenis 1935). W wydarzeniach korporacji „Vilnija” w Kiernowie uczestniczył także profesor Mykolas Biržiška (Milžinas 1935).
Niektórzy goście Kiernowa, przybywający pod linię demarkacyjną, zachowywali się niezwykle sentymentalnie – klękali, zabierali ziemię, zrywali zioła z „wileńskich terenów przyfrontowych” (Selenis 1935).
Czasami polscy strażnicy graniczni reagowali dość nerwowo na uczestników wydarzeń przybywających od strony Kiernowa. W opisie wydarzeń w Kiernowie i marszu w kierunku linii demarkacyjnej wspomina się, że polscy strażnicy, widząc zbliżający się tłum, zaczęli strzelać w powietrze, a przedstawiciel polskiej straży granicznej zagroził złożeniem skargi na litewską policję graniczną do Ligi Narodów (Vengris 1935, s. 186).
Wydarzenia poświęcone odzyskaniu Wileńszczyzny odbywały się aż do 1939 r., kiedy to Litwa ostatecznie odzyskała Wileńszczyznę.
Należy zwrócić uwagę, że inteligencja z Kiernowa potrafiła wciągnąć w wydarzenia patriotyczne nie tylko miejscowych uczniów, ale i starszych mieszkańców. Wielokrotnie w opisach uroczystości wspomina się jednego z domniemanych „bezpośrednich potomków księcia Kerniusa” – uczestnika wielu wydarzeń, staruszka Antanasa Visockasa, nazywanego nawet „ojcem Kiernowa” (Milžinas 1941, s. 201–202), a 28 grudnia 1930 r., podczas otwarcia Muzeum w Kiernowie, wstęgę przeciął nie żaden oficjalny urzędnik państwowy, lecz jeden z najstarszych mieszkańców Kiernowa, „potomek” księcia Kerniusa, Gelažauskas (Rytas 1935).
Podczas wydarzeń obok języka litewskiego używano także, jako drugiego, języka polskiego. W tym czasie w kościele w Kiernowie część mszy odprawiano jeszcze po polsku, a podczas uroczystości goście przybyli do Kiernowa z innych miejscowości Litwy (na przykład profesor Z. Žemaitis) nie wahali się zwracać do miejscowej ludności po polsku. Tolerancja wobec miejscowych, niebrutalne wpajanie litewskich wartości narodowych przyniosło doskonałe owoce – mieszkańcy zostali emocjonalnie przeciągnięci na stronę litewską, zaczęli postrzegać Litwę jako swój kraj, przestali uważać Polskę za swoją, jako polskojęzycznych, protektorkę.
Praca na rzecz przywrócenia litewskości, wykonana w okresie międzywojennym w Kiernowie, pozostawiła głęboki ślad. Obecnie Kiernów jest miasteczkiem w pełni litewskim. Intelektualiści, którzy pielęgnowali dzieło przywracania litewskości w Kiernowie, musieli stawić czoła trudnym próbom. Nauczyciel Juozas Šiaučiūnas, zesłany przez sowieckich okupantów w 1941 r. na Syberię, zginął tam w 1943 r. Ksiądz Zenonas Baužys, aresztowany w 1946 r., uwięziony, również zmarł na zesłaniu w 1947 r.
Kiernów przez pięćdziesiąt lat okupacji pozostał ważnym miejscem wyrazu kulturowego oporu narodu litewskiego. Do zachowania tradycji narodowych w niezwykle istotny sposób przyczyniły się obchodzone od 1967 r. w Kiernowie święta Rosy, których organizatorzy doświadczyli wielu ograniczeń ze strony władz sowieckich (Trinkūnas 2005, s. 463–469).
Przetrwało, rosło i rozwijało się założone przez J. Šiaučiūnasa Muzeum w Kiernowie. Jednak w czasach sowieckich zabroniono nawet wspominać jego imienia – zesłańca syberyjskiego. W opublikowanym w 1972 r. w monografii zbiorowej „Kernavė”, przygotowanej przez krajoznawców, artykule o Muzeum w Kiernowie wspomina się jedynie anonimowego nauczyciela – założyciela muzeum (Kvieskienė 1972, s. 67–80). Po odzyskaniu przez Litwę niepodległości, przez pewien czas w ekspozycji Muzeum w Kiernowie znajdował się kącik poświęcony pamięci J. Šiaučiūnasa. Wielka szkoda, że w ekspozycji zrekonstruowanego, upiększonego w 2012 r. muzeum, należącego do dyrekcji Rezerwatu Kulturowego w Kiernowie, obecnie (w 2015 r.) pamięć założyciela Muzeum w Kiernowie, J. Šiaučiūnasa, jak i innych zasłużonych dla tego zakątka Litwy osób, nie jest w żaden sposób uwieczniona.
W czasach sowieckich pomnik Żelaznego Wilka, ołtarz ofiarny i niektóre inne licznie odwiedzane w okresie międzywojennym symbole walki o litewskość i odzyskanie Wilna zostały zniszczone, a w 1990 r., po odzyskaniu przez Litwę niepodległości, odbudowane. Od 1998 r. imię Juozasa Šiaučiūnasa nosiła ówczesna szkoła podstawowa w Kiernowie (Vitkūnas 1999, s. 63), obecnie – Oddział Kształcenia Podstawowego im. Juozasa Šiaučiūnasa w Kiernowie będący częścią Gimnazjum im. Alfonsasa Petrulisa w Muśnikach.
Dzisiejszy Kiernów to miejsce licznie odwiedzane przez turystów. Stanowisko archeologiczne w Kiernowie to unikalny kompleks terytorialny wartości archeologicznych i historycznych. Państwowy Rezerwat Kulturowy w Kiernowie w 2004 r. został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Kiernów pozostaje jednym z najważniejszych miejsc na Litwie, jednoczących naród i ożywiających pamięć historyczną – wykorzystuje się do tego nowe formy edukacji, na przykład organizowany od 1999 r. festiwal archeologii eksperymentalnej „Dni Żywej Archeologii w Kiernowie” (Vitkūnas 2005, s. 52–63).
Wnioski
1. Po zakończeniu walk o niepodległość Litwy, znajdując się tuż przy linii demarkacyjnej, z dala od ważniejszych dróg i linii kolejowych, Kiernów mógł pozostać zapomnianą przygraniczną wsią kościelną. Jednak dwa czynniki – imponująca historyczna przeszłość Kiernowa oraz przybycie do pracy patriotycznie nastawionych, nieobojętnych na historię tego miejsca i całej Litwy oraz walkę o odzyskanie Wilna lokalnych inteligentów (przede wszystkim księdza N. Švogžlysa-Milžinasa, nauczyciela J. Šiaučiūnasa, księdza Z. Baužysa, nauczycielki A. Onaitienė i in.) – przyczyniły się nie tylko do przywrócenia litewskości w silnie spolonizowanym przez kilkaset lat Kiernowie i jego okolicach, ale także do przekształcenia go w atrakcyjną i coraz liczniej odwiedzaną miejscowość turystyczną, symbol chwalebnej przeszłości Litwy i walki o odzyskanie Wilna.
2. Miejscowi inteligenci świadomie tworzyli w Kiernowie nowe, interesujące dla gości i ważne dla turystyki ideologicznej akcenty (muzeum, pomnik Żelaznego Wilka z ołtarzem, krzyż) tuż przy linii demarkacyjnej.
3. Mieszkańcy Kiernowa, pielęgnujący litewskość, nie tylko sami bardzo aktywnie działali na polu krzewienia litewskości, ożywiania i kształtowania pamięci historycznej, ale także otrzymywali wsparcie od różnych organizacji społecznych i wybitnych przedstawicieli społeczeństwa (profesorów Zigmasa Žemaitisa, Mykolasa Biržiški, ministra Stasysa Šilingasa i in.). Kiernów jako „bastion litewskości” został dowartościowany przede wszystkim nie przez oficjalne instytucje państwowe, lecz dzięki wysiłkom kilku miejscowych inteligentów, szerokiej opinii publicznej i różnych organizacji społecznych.
4. W okresie międzywojennym w Kiernowie wykonano znaczącą pracę na rzecz wychowania narodowego, a nazwa Kiernów została szeroko rozpropagowana w całej Litwie. Założone w 1930 r. Muzeum w Kiernowie istnieje do dziś. Kiernów, przekształcony przez ówczesnych inteligentów w bastion litewskości i ideologicznej walki o Wilno, pozostał ważnym miejscem litewskiego oporu kulturowego w czasach sowieckich, w latach odrodzenia narodowego, a w naszych czasach pozostaje jedną z najbardziej znanych i najliczniej odwiedzanych przez turystów historycznych miejscowości na Litwie.
Literatura
Baliński, Lipiński 1846 – M. Baliński, T. Lipiński. Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym, t. III , Warszawa.
Baliulis 2005 – Algirdas Baliulis, „Iš Kernavės praeities“, Musninkai. Kernavė. Čiobiškis, Vilnius: Versmė, 153–172.
Čivylius 1930 – J. Čivylius, „Musninkai, Vilkmergės apskrt.“, Savivaldybė, Nr. 4, 28–29. Darbininkas 1938 – Darbininkas, 1938 m. rugsėjo 9 d.
Digrienė 1999 – Danutė Digrienė, „Laikas ir žmonės“, Voruta, 1999 m. sausio 23 d., 5.
Glaudėlys 1939 – J. Glaudėlys, „Baidarėmis iš Vilniaus į Kauną“, XX amžius, 1939 m. gegužės 30 d., 8.
Gudavičius 2005 – Edvardas Gudavičius, „Kernavės žemė ir valsčius iki 1564–1566 metų administracinės reformos“, Musninkai. Kernavė. Čiobiškis, Vilnius: Versmė, 140–148.
Kuncytė 1972 – Nijolė Kuncytė, „Kernavės pradžios mokykla 1924–1938 metais“, Kernavė, Vilnius: Vaga, 59–67.
Kunigo 2001 – Kunigo Nikodemo Švogžlio-Milžino gyvenimas ir kūryba (sud. J. Kilčiauskienė), Kaunas: Kaišiadorių vyskupija.
Kvieskienė 1972 – Danutė Kvieskienė, „Kernavės istorijos muziejus“, Kernavė, Vilnius: Vaga, 67–80.
Lebionka 2005 – Juozas Lebionka, „Musninkų valsčiaus mokyklos XX amžiaus pradžioje“, Musninkai. Kernavė. Čiobiškis, Vilnius: Versmė, 620–621.
Merkys 2005 – Vytautas Merkys, „Lietuvių kalbos vartojimo bažnyčioje ir lietuviškos spaudos plitimo sąsajos 1870–1914 metais“, Musninkai. Kernavė. Čiobiškis, Vilnius: Versmė, 197–204.
Milžinas 1935 – Milžinas [Nikodemas Švogžlys], „Kernavės filma“, Ūkininkas, 1936 m. birželio 12 d.
Milžinas 1941 – Milžinas [Nikodemas Švogžlys], Kernavės istorija [rankraštis], 1941.
Mūsų Vilnius 1933 – Mūsų Vilnius, Nr. 7–8.
Mūsų Vilnius 1934 – Mūsų Vilnius, Nr. 10.
Rytas 1935 – Rytas, 1931 m. sausio 14 d.
Rytas 1935 – Rytas, 1935 m. birželio 13 d.
Selenis 1935 – E. Selenis, „Didelės iškilmės Kernavėj įvyko per Šeštines“, Rytų Lietuva, 1935 m. birželio 16 d.
Stankevičius 2005 – Jonas Stankevičius, „Kernavės mokyklos istorija“, Musninkai. Kernavė. Čiobiškis, Vilnius: Versmė, 689–704.
Steponis 1939 – K. Steponis, „Senojoj Lietuvos sostinėj“, Žemaičių priedelius, 1939 m. spalio 12 d., 2–3.
Surgailis 2005 – Gintautas Surgailis, „1919–1920 metų Nepriklausomybės kovų aidai Čiobiškio, Kernavės ir Musninkų apylinkėse“, Musninkai. Kernavė. Čiobiškis, Vilnius: Versmė, 227–229.
Šiaurės Lietuva 1932 – Šiaurės Lietuva,1932 m. birželio 5 d.
Šiaučiūnienė 2002 – „Mokytojas Juozas Šiaučiūnas. Žmonos Teodoros Šiaučiūnienės prisiminimai“, Kernavė, 2002 m. liepa, 1 (2), 6.
Trimitas 1935 – Trimitas, Nr. 32.
Trinkūnas 2005 – Jonas Trinkūnas, „Romuvų judėjimo pradžia – Kernavėje“, Musninkai. Kernavė. Čiobiškis, Vilnius: Versmė, 463–467.
Vengris 1935 – A. Vengris, „Korporacija „Vilnija“ – vilnietiškų tradicijų ugdytoja“, Mūsų Vilnius, Nr. 12, 185–186.
Viršila 1934 – J. Viršila, „Karaliaus Mindaugo soste“, Karys, Nr. 36, 732.
Vitkūnas 2005 – Jonas Vitkūnas, „Gyvoji archeologija“ Valstybiniame Kernavės kultūriniame rezervate“, Musninkai. Kernavė. Čiobiškis, Vilnius: Versmė, 52–63.
Vitkūnas 1999 – Jonas Vitkūnas, Kernavė, Vilnius: Sigito Platūkio fotografijos ir leidybos agentūra FLA.
XX amžius 1935 – XX amžius, 1935 m. rugpjūčio 10 d.
XX amžius 1937a – XX amžius, 1937 m. gegužės 24 d.
XX amžius 1937b – XX amžius, 1937 m. birželio 10 d.
XX amžius 1938 – XX amžius, 1938 m. rugpjūčio 2 d.
Streszczenie
Słowa kluczowe: Kiernów, polonizacja, proces przywracania litewskości, linia demarkacyjna, walka ideologiczna, odzyskanie Wilna.
Jedna z najsłynniejszych historycznych miejscowości Litwy, Kiernów, na początku XX w. była silnie spolonizowana, chociaż jeszcze do drugiej połowy XIX w. absolutna większość mieszkańców Kiernowa i jego okolic mówiła po litewsku. Intensywny proces przywracania litewskości w Kiernowie, który rozpoczął się w latach 20. XX w., zakończył się sukcesem przede wszystkim dzięki skutecznej działalności patriotycznie nastawionych lokalnych inteligentów (pedagogów, księży), ich umiejętności tolerancyjnej komunikacji z miejscową ludnością, szerzenia wartości narodowych i ożywiania litewskiej świadomości. Po zakończeniu walk o niepodległość, znajdując się tuż przy linii demarkacyjnej, z dala od ważniejszych dróg i linii kolejowych, Kiernów mógł pozostać zapomnianą przygraniczną wsią kościelną. Jednak dwa czynniki – imponująca historyczna przeszłość Kiernowa oraz przybycie do pracy patriotycznie nastawionych, nieobojętnych na historię tego miejsca i całej Litwy oraz walkę o odzyskanie Wilna lokalnych inteligentów (przede wszystkim księdza N. Švogžlysa-Milžinasa, nauczyciela J. Šiaučiūnasa, księdza Z. Baužysa, nauczycielki A. Onaitienė i in.) – przyczyniły się nie tylko do przywrócenia litewskości w silnie spolonizowanym przez kilkaset lat Kiernowie i jego okolicach, ale także do przekształcenia go w atrakcyjną i coraz liczniej odwiedzaną miejscowość turystyczną, symbol chwalebnej przeszłości Litwy i walki o odzyskanie Wilna. Miejscowi inteligenci świadomie tworzyli w Kiernowie nowe, interesujące dla gości i ważne dla turystyki ideologicznej akcenty: muzeum, pomnik Żelaznego Wilka z ołtarzem, krzyż tuż przy linii demarkacyjnej. Mieszkańcy Kiernowa, pielęgnujący litewskość, nie tylko sami bardzo aktywnie działali na polu krzewienia litewskości, ożywiania i kształtowania pamięci historycznej, ale także otrzymywali wsparcie od różnych organizacji społecznych i wybitnych przedstawicieli społeczeństwa (profesorów Zigmasa Žemaitisa, Mykolasa Biržiški, ministra Stasysa Šilingasa i in.). Kiernów jako „bastion litewskości” został dowartościowany przede wszystkim nie przez oficjalne instytucje państwowe, lecz dzięki wysiłkom kilku miejscowych inteligentów, szerokiej opinii publicznej i różnych organizacji społecznych. W okresie międzywojennym w Kiernowie wykonano znaczącą pracę na rzecz wychowania narodowego, a nazwa Kiernów została szeroko rozpropagowana w całej Litwie. Założone w 1930 r. Muzeum w Kiernowie istnieje do dziś. Kiernów, przekształcony przez ówczesnych inteligentów w bastion litewskości i ideologicznej walki o Wilno, pozostał ważnym miejscem litewskiego oporu kulturowego w czasach sowieckich, w latach odrodzenia narodowego, a w naszych czasach pozostaje jedną z najbardziej znanych i najliczniej odwiedzanych przez turystów historycznych miejscowości na Litwie.