Rugilė Rožėnė Modernizacja miasta historycznego jako budowa utopii sowieckiej: przypadek miasta Wilna Streszczenie: Artykuł analizuje procesy projektowania i budowy Wilna w okresie sowieckim z perspektywy dotychczas szeroko nierozpatrywanej w historiografii. Perspektywa ta opiera się na analizie relacji między miastem istniejącym a nowo budowanym w kontekście sowieckiej modernizacji miast. Badanie, interpretując komunistyczny model miasta jako utopię, ma na celu ujawnienie nie tylko wpływu, jaki ma to na kształtowanie się negatywnego stosunku do miasta historycznego, ale także konkretnej formy, jaką utopia przyjmuje w procesie realizacji. W artykule postawiono tezę, że proces ten, określany jako racjonalna droga do utopii i przejawiający się fragmentarycznym wdrażaniem projektów zabudowy, jest jedną z głównych przyczyn dezintegracji przestrzeni urbanistycznej miasta w okresie sowieckim. Słowa kluczowe: utopia, modernizacja sowiecka, planowanie miast, budownictwo. W okresie mojej pracy wszystko zostało zmiecione, zburzone i zbudowane zostały te budynki, które stoją i teraz. [fn: I. Liutkevičienė, 2012, s. 19.] A. Vileikis Wprowadzenie Forsowana industrializacja, której towarzyszyła niezwykle szybka urbanizacja, stała się jedną z najbardziej charakterystycznych cech okresu sowieckiego. Niemniej sowieckie budownictwo miejskie najczęściej nie odbywało się na pustym polu. Dlatego komunizm, dążący do rewolucyjnej zmiany ustroju społecznego, obiecywał nie mniejsze przekształcenia istniejących miast. Antyhistoryczność paradygmatu nowoczesności, zmieszana z brutalnością komunizmu, niepowstrzymanie kierowała utopię tworzoną dla nowego człowieka w stronę niszczenia miasta historycznego. O stratach, jakie poniosły rekonstruowane starówki, pisano sporo, natomiast sowiecka modernizacja dzielnic uznawanych (czasami nadal uznawanych) za historycznie i architektonicznie bezwartościowe, pozostaje zjawiskiem słabo analizowanym. Celem artykułu jest przedstawienie zasad przygotowania i realizacji nowych projektów zabudowy dzielnic Wilna zamieszkałych do 1944 r. w okresie sowieckim. Opierając się na rozwiniętej przez polskiego filozofa i historyka Andrzeja Walickiego interpretacji komunizmu jako utopii [fn: A. Walicki, 2005 (1995). Wybrana w badaniu etyczna teoria oceny komunizmu, należąca do grupy teorii totalitaryzmu, choć krytykowana za wyraźny wpływ zimnej wojny, jest cenną częścią pola badań nad utopiami. Więcej w: P. G. Stillman, 1997.], dąży się do odpowiedzi, jaki wpływ mogło to mieć na ukształtowanie się stosunku do miasta historycznego i ściśle z tym związanej specyfiki praktyki planowania miast. Niemniej, aby wyrwać się z historii planowania miast jako historii idei, artykuł równolegle analizuje praktykę realizacji planów urbanistycznych. Głównym obiektem tego badania jest zatem dynamiczny związek między planowaniem miast zorientowanym na utopię a budownictwem silnie ograniczonym przez zasoby fizyczne i ekonomiczne. Ze względu na ograniczoną objętość, artykuł przedstawia badanie instytucjonalne, dlatego zaangażowanie mieszkańców modernizowanych obszarów w ten proces oraz indywidualne doświadczenia nie będą analizowane. W przedstawianym w artykule studium przypadku Wilna badano głównie plany ogólne miasta, nowe projekty szczegółowego zagospodarowania terenów zamieszkałych do 1944 r. oraz dokumenty związane z ich przygotowaniem i realizacją. Zatem główną część źródeł archiwalnych stanowią dokumenty przechowywane w Regionalnym Archiwum Państwowym w Wilnie, należące do Komitetu Wykonawczego Wileńskiej Miejskiej Rady Deputatów Ludowych, Wydziału Urbanistyki i Architektury oraz zarządów Gospodarki Komunalnej i Budownictwa Kapitalnego. Inną grupą wykorzystanych źródeł są znajdujące się w Litewskim Centralnym Archiwum Państwowym zarządzenia i wytyczne Ministerstw Finansów i Gospodarki Komunalnej Litewskiej SRR, na podstawie których rozwiązywano kwestie związane z rozbiórką budynków. Oprócz źródeł archiwalnych, artykuł opiera się na analizie zjawisk kultury materialnej, co pomaga ocenić rezultaty modernizacji dzielnic historycznych. Chronologiczne granice badania obejmują drugi okres okupacji sowieckiej od 1944 do 1990 r. Tak szeroki wybór badanego okresu wynikał z dość wcześnie ukształtowanego stosunku do miasta historycznego, którego zmiany, pozwalające wyznaczyć granicę i zacząć mówić o jakościowo nowym etapie relacji z miastem historycznym, nie ujawniły się w tym badaniu. Artykuł obejmuje również stosunkowo duży obszar fizyczny. Ponieważ w badanym okresie oficjalna granica Wilna rozszerzała się, włączając do terytorium miasta sąsiadujące osady i wsie, w badaniu wyznaczono najszerszą strefę geograficzną, należącą do miasta do 1990 r. Ważne jest również podkreślenie, że artykuł nie będzie analizował chronionego obszaru Starego Miasta w Wilnie, gdzie ze względu na jego wyjątkowy status modernizacja przebiegała na nieco innych zasadach i regulacjach niż w pozostałej części miasta. Jednym z najważniejszych terminów używanych w artykule, który należy precyzyjniej zdefiniować, jest modernizacja. Modernizacja w kontekście studiów nad okresem sowieckim stała się jednym z najbardziej uniwersalnych, ale i jednym z najbardziej problematycznych terminów. W niniejszym artykule termin modernizacja miasta jest używany w dość wąskim sensie, związanym z sektorem budownictwa. Jest to fizyczne odnawianie obszarów miejskich, dostosowujące je do współczesnych potrzeb. Tak rozumiany termin jest używany również w analizowanych w badaniu dokumentach historycznych. Na ich podstawie modernizacja terenu obejmuje sektor budowlany, transport samochodowy, sieci wodociągowe i kanalizacyjne, sieci grzewcze i elektryczne, gazociągi oraz telefonizację i radiofikację. Miasto historyczne w artykule definiowane jest jako złożony twór urbanistyczny, ukształtowany w ciągu czasu, pełniący wszystkie funkcje charakterystyczne dla miasta. Na jego kształtowanie miały wpływ zarówno czynniki naturalne, jak i kulturowe. Ważne jest podkreślenie, że termin ten opisuje same miasta, ale nie określa konkretnego obszaru [fn: D. Dijokienė, 2009, s. 93.]. W składzie miasta historycznego można osobno wyróżnić jego najstarszą część – starówkę. Rasa Čepaitienė wymienia cztery główne warstwy miasta historycznego: krajobraz naturalny i kulturowy, sieć ulic i placów, budynki oraz dominanty wizualne, panoramy [fn: R. Čepaitienė, 2004, s. 45.]. Miastem historycznym Wilna w artykule nazywany jest obszar zurbanizowany do 1944 r., z naciskiem na nowy etap historycznego rozwoju miasta, który rozpoczął się po drugiej okupacji sowieckiej. Na podstawie szczegółowych map topograficznych do początku tego etapu w dzielnicach oddalonych od centrum historycznego dominowały budynki drewniane (w legendach map oznaczane jako nieodporne na ogień) [fn: Ponieważ dane statystyczne dotyczące zasobów mieszkaniowych miasta, ze względu na różną wysokość i gęstość zabudowy budynków drewnianych i murowanych, nie pozwalają na uzyskanie obrazu zajmowanej przez te budynki powierzchni na obszarze zurbanizowanym miasta, mapy topograficzne w tej kwestii stają się jednym z najdokładniejszych źródeł.]. Obfitość architektury drewnianej cechowała następujące obszary: południowo-zachodnia część dzielnicy Naujamiestis, Žvėrynas, północna część kwartału Lukiškės, Saltoniškės, Šnipiškės, Žvejai, północna i wschodnia część Antakalnis, Užupis, Paupys, Markučiai, Naujininkai [fn: 1:25000 mastelio Sovietų Sąjungos Generalinio štabo žemėlapiai, 1942 m. k. s., Nomenklatūrinis lapas N-35-39-V-g, 1949; N-35-51-A-b, 1949; N-35-39-G-v, 1950; N-35-51-B-a, 1950, [interaktyvus], in: https://www.geoportal.lt/map/; план г. Вильнюс, 1:10000, 1942 m. k. s., 1944, [interaktyvus], in: http://retromap.ru/1519444_54.69062,25.2698.]. Krótkie przedstawienie historiografii poświęconej rozwijanej w artykule tematyce nie jest łatwym zadaniem. Urbanizacja jako jedno z najważniejszych zjawisk okresu sowieckiego była szeroko badana przez naukowców z różnych dyscyplin, opierających się na odmiennych podejściach teoretycznych i metodach. Niemniej większość wpływowych badań analizuje przypadki rosyjskie [fn: S. Kotkin, 1995; S. Fitzpatrick, 1999; V. Buchli, 2000; K. Schlögel, 2013; S. E. Harris, 2013.] i dlatego nie zawsze są one stosowalne w kontekście byłych krajów okupowanych, takich jak Litwa, gdzie szczególnie wyraźne są specyficzne cechy narodowo-socjalistyczne [fn: Zob. V. Davoliūtė, 2013; R. Čepaitienė, 2011.]. W odniesieniu do badań historii architektury poświęconych miastu Wilnu, można zauważyć dość silny kierunek formalistyczny [fn: I. Čiurlionienė, 2009; D. Dijokienė, P. Džervus, 2011; I. Ruseckaitė, A. Černiauskienė, 2012.] oraz aktualność kwestii dziedziczenia modernizmu sowieckiego [fn: J. Kšivickaitė, 2008; L. Nekrošius, 2012.]. Krytycznemu stanowisku w tym zakresie bardziej odpowiada forma oceny estetycznej. Z ostrzejszej perspektywy na modernizację sowiecką patrzy się w pracach poświęconych wileńskiej starówce [fn: M. Drėmaitė, 2010; V. Janušauskaitė, 2013.]. Dla tematu artykułu istotna była również praca doktora sztuki Ūli Tornau „Oficialieji ir kasdieniai sovietinio Vilniaus erdvės naratyvai: Lukiškių mokslo kvartalas” oraz oparty na niej artykuł naukowy [fn: Ū. Tornau, 2015; 2016.]. W badaniu, rekonstruującym historię architektonicznych przekształceń kwartału Lukiškės w latach powojennych, akcentuje się rozziew między zideologizowanym a rzeczywistym krajobrazem miejskim. Fakt, że Tornau i niniejszy artykuł, w niezależnie przeprowadzonych badaniach, za jedno z najważniejszych twierdzeń przyjmują fragmentaryczny / hybrydowy charakter przestrzeni urbanistycznej Wilna, którego przyczyn możemy szukać w historii planowania miasta, pozwala mówić o potencjale dalszych badań w tym kierunku. Komunizm jako utopia przestrzeni Z perspektywy teorii niemarksistowskich, komunizm, dążący do urzeczywistnienia bezklasowego ideału Karola Marksa, jest określany jako utopia [fn: Więcej o utopizmie teorii komunizmu K. Marksa w: D. Lovell, 2004, s. 633–635.]. Nic więc dziwnego, że przy tworzeniu miast przeznaczonych dla tego społeczeństwa kierowano się utopijnymi założeniami. I chociaż architekt Nathaniel Coleman zauważa, że w kontekście planowania miast od 1950 r. cała nowoczesna architektura XX wieku była krytykowana jako posiadająca utopijne ambicje [fn: N. Coleman, 2014, s. 3.], to jednak termin utopia, dotyczący literatury, polityki, religii, mistyki, etnokultury i związany z różnymi formami jej wyrazu, takimi jak poezja, sztuki wizualne, architektura czy styl życia, nie mieści się w jednej definicji. Zatem i idee planowania miasta XX wieku przypisywane utopiom nie są zjawiskiem jednorodnym. Pojawia się pytanie, czym wyróżnia się komunistyczna utopia miasta? Historyk kultury Richard Stites, próbując rozwiązać problem klasyfikacji utopii, analizuje myślenie utopijne w konkretnym – historycznym kontekście rewolucji październikowej. Badacz wyróżnia tu trzy odrębne grupy utopii: czasu, przestrzeni i stylu życia. Utopie czasu były przez samych ich autorów uznawane za niemożliwe do zrealizowania w najbliższym czasie, natomiast utopie stylu życia ujawniały się wręcz przeciwnie – jako eksperymenty przeprowadzane w czasie rzeczywistym. Utopie przestrzeni Stites opisuje jako programy nowego środowiska, nowych instytucji, nowych nawyków, mające na celu przystosowanie się do nadchodzącej nowej rzeczywistości. Od utopii czasu różnią się tym, że oczekuje się ich realizacji w bardzo bliskiej przyszłości, a ich twórcy są zawsze gotowi do natychmiastowego działania. Mimo to, ze względu na skalę swojego działania, skierowanego przeciwko istniejącej rzeczywistości, znacznie przewyższającą polityczne, ekonomiczne i społeczne przekształcenia przynoszone przez rewolucje, nadal pozostają utopiami [fn: R. Stites, 1984, s. 145.]. Zaskakujące rozmiary i tempo urbanizacji, które miało miejsce w okresie sowieckim [fn: M. C. Becker, J. S. Mendelsohn, K. Benderskaya, 2012, s. 3–51; J. W. Brackett, J. W. De Pauwl, 1966, s. 593–703; T. Sosnovy, 1966, s. 531–555.], a także utrzymująca się aż do upadku Związku Radzieckiego waga urbanistyki jako nauki o planowaniu i budowie miast, pozwalają stwierdzić, że to właśnie utopiom przestrzeni przypadła wyjątkowa rola w drodze do komunizmu. Wpływ na to mogło mieć rozpoczęte w Rosji wdrażanie utopijnej ideologii komunizmu, które, pomimo całej swej brutalności, dało impuls do wiary w realność innych utopii [fn: C. Hatton-Proulx, 2019.]. Należy zauważyć, że deklarowanie wiary w możliwość utopii w dziedzinie planowania miast nie zakończyło się wraz z wygaśnięciem krótkotrwałego entuzjazmu rosyjskich konstruktywistów z lat 20. XX wieku. W książce „Новый элемент расселения: на пути к новому городу” grupy przedstawicieli Uniwersytetu Moskiewskiego pod kierownictwem Aleksieja Gutnowa, wydanej w 1966 r. i mającej znaczny wpływ na praktykę budownictwa mieszkaniowego, stwierdza się, że w przeciwieństwie do podobnych okresów przejściowych w przeszłości, dzisiaj nie można po prostu czekać i patrzeć, jak nowe komunistyczne środowisko samo się ukształtuje, a następnie odnotowywać jego cechy. Ponieważ to właśnie zobowiązanie komunizmu do bycia świadomym rezultatem pracy opartej na nauce jest jego wyjątkowym historycznym obowiązkiem [fn: A. Gutnow et al., 1966, s. 22.]. Zatem, choć tę publikację i idee konstruktywistów dzieli niejedna dekada, nadal pozostaje w niej ważny element możliwości realizacji utopii komunizmu. Trzeba przyznać, że wiara części urbanistów, architektów, naukowców, inżynierów, polityków i artystów, iż bolszewicy otworzyli drogi do wreszcie urzeczywistnienia czegoś wielkiego, bardzo wielkiego [fn: F. Starr, 1980, s. 211.], nie była całkowicie bezpodstawna. Takim nastrojom silny impuls dał system jednopartyjny, pozwalający działać bezkompromisowo, oraz dekret „O ziemi” drugiego Wszechrosyjskiego Zjazdu Rad z dnia 26 października (8 listopada) 1917 r., który na zawsze zniósł prywatną własność ziemi, całą ziemię przekształcając w majątek całego narodu i bezpłatnie przekazując ją do użytku ludziom pracy [fn: Декрет II-го Всероссийского съезда Советов о земле. 26 октября (8 ноября) 1917. Известия ЦИК и Петроградского совета рабочих и солдатских депутатов, 1917, nr 209, 28 октября (10 ноября). [interaktywny], in: http://projects.rusarchives.ru/statehood/08-06-dekret-o-zemle-1917.shtml, [2021-11-24].]. Ponieważ w takich okolicznościach przekształcenie miasta przez długi czas wydawało się modernistom Świętym Graalem urbanistyki, trudno przecenić entuzjazm, z jakim zostało to przyjęte, nie tylko w Rosji, ale i poza jej granicami. „Jak czarujące! Jak wrażliwe! Jak proste! A jednocześnie jak absolutnie nieprzystosowalne w kraju o tak surowych tradycjach i upartym indywidualizmie jak Anglia!”, – głosiło sprawozdanie grupy brytyjskich naukowców, przygotowane w 1937 r. podczas czterotygodniowego pobytu w Moskwie [fn: Sir E. D. Simon, Lady Simon, W. A. Robson, 2019, s. 209.]. Tak więc komunizm, dążący do utopijnych celów, stał się nie tylko podstawą idealnego modelu miasta sowieckiego, ale także stworzył warunki polityczne i ekonomiczne do próby realizacji tego miasta w konkretnym czasie i przestrzeni. Niemniej każda próba urzeczywistnienia utopii jest skazana na nieuniknione zderzenie z rzeczywistością. Jedną z interpretacji tego zderzenia przedstawiła teoria komunizmu jako specyficznej drogi modernizacji. Choć krytykowana za swoją eklektyczność i amorficzność, na początku lat 70. XX wieku stała się jedną z głównych alternatyw dla teorii totalitaryzmu. Tę naukową koncepcję dość szczegółowo przedstawił socjolog Zenonas Norkus w jednym ze swoich artykułów poświęconych problemowi makrosocjologicznej klasyfikacji społeczeństw komunistycznych [fn: Z. Norkus, 2007.]. W omawianej perspektywie badań porównawczych, dążąc do realizacji utopii, w większości krajów komuniści napotkali te same trudności, z którymi styka się każdy rząd zacofanego kraju. I chociaż dla samych komunistów rozwiązanie zadania modernizacji ekonomicznej, politycznej i kulturalnej (przede wszystkim – industrializacja) było jedynie środkiem do utopijnego celu – stworzenia niezalienowanego społeczeństwa bezklasowego – to jednak utopijność celów komunizmu w tym przypadku oznacza jedynie tyle, że faktyczne skutki działalności ruchu różnią się od jego zamierzonych celów [fn: Ibid., s. 25.]. Zatem ocena nowoczesne – niemodernistyczne i związany z nią wybór odpowiednich środków modernizacji miasta staje się decyzją obiektywną, niezależną od ideologii komunizmu. Takie technokratyczne wyjaśnienie komunizmu, w którym praktyka jest oddzielona od ideologii, pozwala przede wszystkim mówić o przynależności samych jego autorów do paradygmatu nowoczesności. Alternatywę dla tej modernistycznej interpretacji relacji między utopią a sowiecką modernizacją zaproponowali dziesięć lat temu historycy architektury Vladimir Kulić i Maroje Mrduljaš. W badaniu międzynarodowej grupy autorów „Nebaigta modernizacija. Tarp utopijos ir pragmatizmo” poświęconym architekturze i urbanistyce Jugosławii w okresie sowieckim, stwierdzono: Planowanie miast w tym okresie balansowało między dwoma skrajnościami: budowaniem szybko i tanio tego, co można było zrealizować od razu, ale jednocześnie w perspektywie długoterminowej zbliżaniem się do ideału utopijnego społeczeństwa, żyjącego w odpowiednio dla niego stworzonym środowisku. Zatem cząstka utopii była zaimplementowana w każdy praktycznie realizowany element pragmatycznej modernizacji. I jednocześnie utopijny horyzont, przynajmniej w planach, miał być osiągnięty za pomocą pragmatycznych środków. [fn: V. Kulić, M. Mrduljaš, 2012, s. 10.] Chociaż badanie koncentruje się na przypadku byłej Jugosławii, opisana synteza utopii i pragmatyzmu może być z łatwością zastosowana do badania innych przypadków sowieckiej modernizacji miast. Zwłaszcza wtedy, gdy miasta te są traktowane jako rezultat komunistycznej utopii, której jedną z wyróżniających cech jest orientacja na natychmiastową realizację. Rola miasta historycznego w utopii komunistycznej Związek Radziecki pod koniec swojego istnienia charakteryzował się obfitością nowych miast. Nawet w przypadkach, gdy miasto zostało założone w okresie przedrewolucyjnym, często większość jego budynków powstała po 1957 r. [fn: 31 lipca 1957 r. wydano uchwałę „O rozwoju budownictwa mieszkaniowego w Związku Radzieckim”, która znacznie zwiększyła zakres masowego programu budownictwa mieszkaniowego.] Niemniej, pomimo ideologicznego znaczenia nowych miast, to właśnie stare miasta przez cały okres sowiecki pozostawały najważniejszymi i największymi centrami urbanizacyjnymi [fn: R. A. French, 1995, s. 177.]. Zatem obok tworzenia idealnych nowych miast, urbanistyka sowiecka musiała rozwiązać również kwestię miasta historycznego. Podstawowe stanowisko wobec miasta historycznego w utopii komunistycznej ukształtowało się pod wpływem ogólnego pola nowoczesności. Autor monografii „Utopia i architektura” Nathaniel Coleman, nie kryjąc ubolewania, stwierdza, że nowoczesna architektura, pod pretekstem odnowy miasta, wykazała wobec tradycyjnego miasta takie okrucieństwo, które można porównać jedynie do zniszczeń totalnej wojny: „Jej brutalne skutki dla miasta historycznego odpowiadały jej mieszczańskiemu i prostacko antyhistorycznemu myśleniu, którego podstawą było szczere, choć żałośnie naiwne poświęcenie na rzecz zastąpienia tradycyjnego miasta lepiej zaplanowanym, bardziej higienicznym i dziwnie parkowym światem, w celu udoskonalenia społeczeństwa.” [fn: N. Coleman, 2014, s. 6.] Niemniej należy zaznaczyć, że wrogość utopii modernizmu wobec istniejących miast nie jest zjawiskiem wyjątkowym. Utopie z różnych okresów zawsze objawiają się przede wszystkim jako niezadowolenie z ówczesnej dominującej sytuacji społeczno-ekonomicznej [fn: J. Słodczyk, 2016, s. 146.]. To prowadzi do tego, że krytykując istniejący ustrój społeczny, krytyka automatycznie kierowana jest również na utrzymujące te więzi środowisko fizyczne. W komunizmie to środowisko jest przede wszystkim krytykowane jako zaspokajające interesy wrogów proletariatu, klasy panującej. „Obecne miasta są produktem społeczeństwa opartego na stosunkach handlowych i dlatego umrą razem z nim” [fn: N. Milutin, 1974, s. 58.], – twierdził komisarz ludowy finansów ZSRR Nikołaj Milutin w swojej wydanej w 1930 r. książce „Problemy budowy miast socjalistycznych” (ros. „Проблема строительства социалистических городов”). Stanowisko Milutina, opierające się na marksistowskiej ideologii Fryderyka Engelsa, nie tylko odzwierciedla dyskurs teoretyczny, ale także reprezentuje wspólne cechy rodzącej się urbanistyki sowieckiej. Krytykując niemożliwe do zrealizowania utopie rosyjskich konstruktywistów z lat 20. XX wieku, którzy proponowali miasta stojące na spiralach, unoszące się w przestrzeni lub dryfujące na wodzie [fn: M. Šiupšinskas, I. Cicėnaitė, 2013, s. 204.], Milutin szukał rozwiązania dla przekształcenia miasta, odpowiadającego technologicznym i materialnym warunkom okresu przejściowego [fn: Chociaż N. Milutin w swoim tekście nie wskazuje, jego myśli można uznać również za reakcję na budownictwo prowadzone w miastach w obliczu szybkiej urbanizacji, niezależnie od dyskursu teoretycznego, zgodnie z przedrewolucyjnymi tradycjami planowania miast.]. W przypadku, gdy istnieje nieunikniona konieczność rozbudowy istniejącej osady, należy to czynić albo poprzez tworzenie miast satelickich, albo poprzez przebudowę istniejących. Jedynie w skrajnych przypadkach szczególnie dużych miast przebudowuje się poszczególne części miasta. <…> Cokolwiek by się stało, nie możemy dać się stłamsić umarłej przeszłości. Jest całkowicie niedopuszczalne inwestowanie środków państwowych w stare miasta, bez wcześniejszego przygotowania planów ich rekonstrukcji. Tylko w takim przypadku unikniemy dużych i nieużytecznych (nawet szkodliwych) strat przy budowie w starych osadach. [fn: N. Milutin, 1974, s. 64.] Można zatem stwierdzić, że zarówno w radykalnych, jak i bardziej umiarkowanych planach nowego miasta, miasto historyczne musiało zostać nieuchronnie przekształcone, aby spełnić stawiane mu wymagania praktyczne i ideologiczne [fn: Chociaż stanowisko w kwestii przekształceń miast historycznych stopniowo łagodniało, rygorystyczne modernistyczne podejście do drewnianych budynków miejskich jako bezwartościowych i przeznaczonych do rozbiórki pozostało niezmienione.]. Ponieważ, w przeciwieństwie do Zachodu, w urbanistyce sowieckiej modernizm nie ustąpił miejsca postmodernizmowi, ten negatywny stosunek dominował aż do upadku Związku Radzieckiego. Niemniej należy podkreślić, że w tej walce nowego ze starym istniały pewne wyjątki, które można wiązać z ideologią stalinizmu. Prawdopodobnie jednym z najważniejszych dokumentów planowania miast w okresie sowieckim stał się opracowany w latach 1931–1935 przez architektów Władimira Siemionowa i Siergieja Czernyszowa plan ogólny Moskwy. W części tekstowej tego planu zaznaczono: „Komitet Centralny Partii i Rada Komisarzy Ludowych odrzuciły projekty zachowania istniejącego miasta w nienaruszonym stanie jako miasta-muzeum i tworzenia nowego miasta poza granicami istniejącego miasta. Komitet Centralny Partii i Rada Komisarzy Ludowych odrzuciły również propozycje zburzenia istniejącego miasta i zbudowania na jego miejscu nowego, opartego na zupełnie innym planie.” [fn: Sir E. D. Simon, 2019, s. 184.] Odrzucone warianty planu nie zgadzały się z wizją Józefa Stalina o Moskwie jako światowej stolicy komunizmu i pomniku dla niego samego. Radykalne rozwiązania planu ogólnego, zmierzające do zburzenia miasta, które miały zerwać więzi z przeszłością i zasadniczo odrzucały dziedzictwo historyczne, stały w sprzeczności z rolą dyktatora jako dziedzica wspaniałej przeszłości Rosji [fn: O. Zinovieva, A. Lobodanov, 2015, s. 3.]. Pozostawienie miasta w nienaruszonym stanie również nie było akceptowalną opcją rekonstrukcji Moskwy, ponieważ nowe masowe ceremonie nieuchronnie wymagały nowej scenografii – szerokich placów, prostych alei i bogato zdobionych pałaców [fn: Możemy zauważyć, że już na początku przygotowań do planu ogólnego w mieście aktywnie prowadzono prace rozbiórkowe budynków historycznych. Wśród tych budynków wyróżnia się wysadzony w 1931 r. sobór Chrystusa Zbawiciela w Moskwie, z powodu nigdy niezrealizowanego projektu Pałacu Rad.]. Zatem w okresie socrealizmu w komunistycznej utopii miasta pojawiło się miejsce dla ideologicznie eksploatowanego dziedzictwa. I chociaż polityka destalinizacji zapoczątkowana przez Nikitę Chruszczowa oraz oficjalna polityka zwróciły się w stronę uprzemysłowienia budownictwa i oszczędności zasobów, wracając w urbanistyce do funkcjonalizmu, radykalne scenariusze zniszczenia miasta historycznego nie zostały ożywione. Jak program komunistycznej utopii objawia się w konkretnym przypadku Wilna, stolicy Litewskiej SRR, możemy zobaczyć w korekcie planu ogólnego Wilna, przygotowanej w 1960 r. przez Instytut Projektowania Miast i Wsi Ministerstwa Budownictwa Litewskiej SRR. W przeglądzie historycznego rozwoju miasta Wilna, przedstawionym w architektoniczno-techniczno-ekonomicznej części nowego planu, jego rozwój podzielono na cztery okresy urbanistyczne. Pierwszy okres to czas do 1323 r., kiedy Wilno staje się stolicą państwa litewskiego, i nie ma większego wpływu na tworzenie perspektywicznego planu miasta. Drugi okres, trwający około 500 lat i zakończony wraz z panowaniem carskiej Rosji, jest określany jako najbardziej owocny, etap wszechstronnego rozwoju. Wynik tego okresu, Stare Miasto w Wilnie, od XIV do XVIII wieku, jest traktowany jako rezerwat i zachowana jest zarówno jego integralność historyczna, jak i kompozycyjna podczas tworzenia perspektywicznego planu miasta [fn: Vilniaus miesto generalinio plano korektūra. Architektūrinis planinis sprendimas ir techninė ekonominė dalis, Vilnius, 1960, in: Vilniaus regioninis valstybės archyvas (dalej VRVA), f. 1011, ap. 5, b. 116, l. 86. Dodatkowo wyróżnione wyspy rezerwatowe: zespół kościoła św. Jakuba, Sapieginė, Trynopol i zespół kościoła św. Rafała.]. Trzeci okres to czas panowania carskiej Rosji i pańskiej Polski do 1940 r. Możemy zaznaczyć, że w ocenie tego okresu wyczuwa się nie tylko oficjalną retorykę sowiecką, ale także znaczenie litewskich interesów narodowych. W dokumencie podkreśla się, że w okresie przynależności do Polski Wilno, jako centrum gospodarcze, kulturalne i handlowe, zamieniło się w podupadłe miasto, odległe zakątki bez perspektyw rozwoju [fn: Ibid., l. 87.]. Korekta planu ogólnego wskazuje również, że ten okres nie wyróżnia się wartością zabudowy ani planowania, i przy tworzeniu perspektywicznego planu ogólnego miasta nie trzeba podejmować szczególnych środków ostrożności [fn: Ibid., l. 87.]. W tekście osobno podkreśla się, że „przy sporządzaniu planu ogólnego wielka odpowiedzialność spoczywa na planistach, aby właściwie, jak przystało na okres epoki, ukończyć te dzielnice” [fn: Ibid., l. 87.]. Czwarty etap urbanistyczny miasta Wilna, jak wskazano w dokumencie, rozpoczyna się po wojnie. „Jest to okres władzy radzieckiej na Litwie. <…> kiedy tempo zabudowy dzielnic, jeszcze bardziej niż w dawnym Starym Mieście, odbywa się w wszechstronnych możliwościach rozwoju miast.” [fn: Ibid., l. 87.] Ponieważ do grupy dzielnic z trzeciego, architektonicznie bezwartościowego okresu, w korekcie planu ogólnego włączono prawie cały obszar zurbanizowany poza centrum historycznym (dużą jego część stanowiły 1–2 piętrowe drewniane budynki mieszkalne [fn: W obliczeniach zasobów powierzchni mieszkalnej z 1958 r. podaje się, że w Wilnie znajduje się 11 561 budynków mieszkalnych, z czego 3 186 to budynki ceglane i kamienne, 8 161 drewniane i 214 mieszanych (Vilniaus miesto genplano techno-ekonominiai pagrindai, Vilnius, 1958, in: VRVA, f. 1011, ap. 5, b. 152, l. 2–4). (Należy zauważyć, że w obliczeniach planu generalnego nie podano danych dotyczących budynków niemieszkalnych, gdzie mogły dominować budynki murowane.) Biorąc pod uwagę mapy topograficzne, możemy stwierdzić, że budynki murowane dominowały w centralnej części miasta, natomiast budynki drewniane koncentrowały się na terenach przypisywanych okresowi bezwartościowej zabudowy.]), oznaczało to w przyszłości dość szeroko zakrojone przekształcenia miasta. Aby odpowiedzieć, na ile przedstawiony w korekcie planu ogólnego przegląd historycznego rozwoju miasta Wilna jest wyłącznie komunistyczny, można go porównać z oceną okresów historycznych zawartą w opublikowanym w 1940 r. studium Mikalojusa Vorobjovasa „Vilniaus menas”. Należy podkreślić, że „Vilniaus menas” wydany w tamtych czasach w masowym nakładzie 5 tysięcy egzemplarzy nie tylko stał się podstawą litewskiej historii sztuki, ale miał również pomóc obywatelom „Kowieńskiej Litwy” „oswoić” historyczną stolicę [fn: G. Jankevičiūtė, 2018, s. 315.]. W popularnym studium autor, opierając się na założeniu, że nie wszystko w mieście jest równie wartościowe [fn: M. Vorobjovas, 1997, s. 9.], przeciwstawia wspaniałość dawnych stylów architektury bezgustownym, produkcyjnym kolosom XIX i XX wieku i podnosi myśl, że z powodu braku jasnego planu ogólnego, przypadkowości i nieregularnej zabudowy Wilno, takie jakie jest, raczej nie może nikogo zadowolić [fn: Ibid., s. 15.]. Podobieństwa w tych dwóch dekadach ocen architektury Wilna pozwalają stwierdzić, że miejsce miasta historycznego w komunistycznej utopii, pomimo różnic ideologicznych w argumentacji, kształtuje się pod wpływem nie tylko ogólnych założeń modernizmu, ale w konkretnych przypadkach potrafi integrować ugruntowane w kontekście lokalnym założenia. Taka periodyzacja zabudowy stolicy i oparte na niej scenariusze przekształceń [fn: Mowa o zmuzealizowanym Starym Mieście Wilna, oderwanym od polskiego i żydowskiego dziedzictwa, świadczącym o związku Wielkiego Księstwa Litewskiego z nowoczesną Litwą, oraz o zabudowie z okresu panowania carskiej Rosji i Polski, uznawanej za bezwartościową (przeznaczoną do rozbiórki).] dość trafnie ilustrują spostrzeżenia holenderskiego teoretyka dziedzictwa Gregorego Johna Ashwortha, że ideologiczne komunikaty ukształtowane w poprzednich epokach i zakodowane w przestrzeni publicznej, zwłaszcza w krajobrazach miejskich, w obliczu zmian reżimów politycznych najczęściej są albo radykalnie usuwane, albo dyskursywnie neutralizowane poprzez ich muzealizację [fn: Cytowane za R. Čepaitienė, 2009, s. 88.]. Realizacja utopii w budownictwie miejskim Opierając się na założeniu przedstawionym w pierwszym rozdziale, że w modernizacji miast prowadzonej w okresie sowieckim nie jest celowe rozróżnianie elementów pragmatycznych i ideologicznych, ponieważ horyzont utopii komunizmu łączy obie te sfery w nierozerwalną całość, celem sowieckiej urbanizacji Wilna możemy uznać realizację utopii komunizmu. To dało impuls nie tylko negatywnemu stosunkowi do istniejącego miasta, ale także postawie, że w przyszłości, po zrealizowaniu utopii, zastąpi je nowe, nowoczesne miasto. Najbardziej dotknęło to kwestię przyszłości jednokondygnacyjnych, dwukondygnacyjnych drewnianych domów mieszkalnych. Negatywny stosunek do drewnianych budynków na terenie miasta, zarówno ze względu na zagrożenie pożarowe, jak i z powodu skojarzeń z budownictwem wiejskim, nie był zjawiskiem wyjątkowym w okresie sowieckim. Niemniej w przypadku Wilna w okresie sowieckim, nieograniczona przez własność prywatną i odizolowana od dużej części społeczeństwa związanej emocjonalnie z tymi obiektami po przymusowej repatriacji Polaków [fn: Można to porównać z Tallinem, Estonią, gdzie przedwojenne drewniane domy, w których mieszkała znacznie większa część prawowitych właścicieli, nie były burzone na tak szeroką skalę.], modernizacja miasta nabrała zupełnie innego odcienia. To, że dla budynków drewnianych w sowieckim mieście nie przewidziano już miejsca, zdradza również ówczesna terminologia. W oficjalnych dokumentach, bez względu na wartość architektoniczną budynków drewnianych, są one określane jako „niskowartościowe budynki”. Jedynym ważnym wskaźnikiem w odniesieniu do tych budynków pozostał procent zużycia budynków, określony w aktach technicznej inwentaryzacji nieruchomości, który był ustalany przez Międzygminne Biura Inwentaryzacji Technicznej [fn: Priedas prie Lietuvos TSR finansų ministrų 1969 m. birželio 30 d. įsakymo Nr. 61. „Nurodymai dėl namų valdų nukėlimo (perkėlimo) ir jų įkainojimų, skiriant žemės sklypus valstybiniams ir visuomeniniams reikalams”, Vilnius, 1969, in: Lietuvos centrinis valstybės archyvas (dalej LCVA), f. R-164, ap. 2, b. 140, l. 136.]. Ponieważ w okresie sowieckim kapitalny remont budynków drewnianych faktycznie nie był przeprowadzany, a domy, których zużycie było większe niż 65%, uważano za awaryjne i miały być wyburzone [fn: Lietuvos TSR Ministrų Tarybos 1970 m. liepos 28 d. nutarimas Nr. 273. „Dėl tolesnių priemonių butų avaringumui mažinti”, Vilnius, 1970, in: Lietuvos TSR Aukščiausiosios Tarybos ir Vyriausybės žinios, 1970, Nr. 22-163; 1980, Nr. 36-541.], to zgodnie z obowiązującymi wówczas normami, stosując średnie roczne zużycie 2% [fn: Priedėliai prie Lietuvos TSR Finansų ministerijos nurodymų „dėl namų valdų nukėlimo (perkėlimo) ir jų įkainojimų, skiriant žemės sklypus valstybiniams ir visuomeniniams reikalams”. Požymiai pastatų konstruktyvinių elementų nusidėvėjimo procentams nustatyti, Vilnius, 1969, in: LCVA, f. R-164, ap. 2, b. 140, l. 172.], zabudowa dzielnic z wcześniejszych okresów była traktowana w bliższej lub dalszej przyszłości jako nieuchronna konieczność. Oznaczało to, że przy tworzeniu nowych planów zagospodarowania terenu nie było celu dostosowywania się do istniejącej zabudowy, prób zachowania jej czy integrowania z zmienionym otoczeniem. Inną cechą planowania miasta sowieckiego jest koncepcja utopii przestrzeni. Jednym z kluczowych elementów utopii należących do tej kategorii jest natychmiastowa realizacja w przyszłości. Zatem do budowy miasta utopijnego należy wykorzystać racjonalne środki, odpowiadające ówczesnym warunkom technologicznym i ekonomicznym. Z tego powodu wyburzanie istniejących budynków w praktyce, biorąc pod uwagę chroniczny brak mieszkań, który nękał Związek Radziecki, stało się sporym problemem i dlatego, o ile to możliwe, należało go unikać [fn: Chociaż obowiązujące w okresie sowieckim przepisy prawne wyraźnie rozróżniały stanowisko w odniesieniu do budynków w złym stanie technicznym, które należało wyburzyć, i tych jeszcze nadających się do zamieszkania (wyburzanie tych pierwszych było przyspieszane, a tych drugich silnie ograniczane), w systemie budowlanym po przejściu na zabudowę kwartałową takie zróżnicowanie faktycznie nie było stosowane.]. I chociaż w Wilnie stosowano wyższy niż gdzie indziej na Litwie procent budynków mieszkalnych nadających się do zamieszkania, które mogły zostać wyburzone (5% rocznej wielkości budownictwa mieszkaniowego) [fn: Lietuvos TSR Ministrų Tarybos 1978 m. kovo 14 d. nutarimas Nr. 73 „Dėl gyvenamųjų namų griovimo ryšium su miestų statymu ir rekonstravimu tvarkos”, in: Lietuvos TSR Aukščiausiosios Tarybos ir Vyriausybės žinios, 1978, Nr. 8-97.], powstała sytuacja szczególnie utrudniła modernizację takich dzielnic jak Naujininkai, Žvėrynas, Šnipiškės czy wiele działek przy alei Armii Czerwonej i na Antokolu, których nowa zabudowa pod każdym innym względem była uważana za celową [fn: „Vilniaus miesto perspektyvinių statybų išdėstymo schema 1971–1975 metais”, Vilnius, 1970, in: VRVA, f. 1011, ap. 5, b. 272, l. 10.]. Warto zwrócić uwagę również na obowiązujące w okresie sowieckim przepisy, zgodnie z którymi inwestor lub inny użytkownik gruntu musiał nie tylko pokryć wszelkie koszty związane z usunięciem nieruchomości, ale także zapewnić właścicielom i podnajemcom usuwanych domów inną powierzchnię mieszkalną. Z powodu takich zobowiązań budowie na zabudowanych działkach sprzeciwiały się także poszczególne przedsiębiorstwa, instytucje i organizacje [fn: Priedas prie Lietuvos TSR finansų ministrų 1969 m. birželio 30 d. įsakymo Nr. 61. „Nurodymai dėl namų valdų nukėlimo (perkėlimo) ir jų įkainojimų, skiriant žemės sklypus valstybiniams ir visuomeniniams reikalams”, Vilnius, 1969, in: Lietuvos centrinis valstybės archyvas, LCVA, f. R-164, ap. 2, b. 140, l. 127.]. Na przykład, w piśmie Ministerstwa Oświaty z 8 września 1970 r. do Rady Ministrów Litewskiej SRR skarżono się na niewłaściwy wybór działek pod budowę szkół w Wilnie. Jako jeden z powodów, dla których wartość budowanych szkół w Wilnie znacznie przekraczała normatywną, podano dużą liczbę usuwanych budynków na działkach. Jako przykład podano działkę pod budowę szkoły średniej w Wilnie, przy ulicy Antakalnio 25, na której znajduje się 17 budynków mieszkalnych, w których mieszczą się 73 mieszkania, oraz 22 budynki gospodarcze [fn: Lietuvos TSR Švietimo ministerijos 1970 m. rugsėjo mėn. 8 d. kreipimasis į Lietuvos TSR Ministrų tarybą, Vilnius, 1970, LCVA, f. R-768, ap. 1, b. 180, l. 37.]. Ważne jest podkreślenie, że ani na płaszczyźnie ideologicznej, ani na płaszczyźnie praktycznej, za którą odpowiadał głównie przewodniczący miejskiego komitetu wykonawczego, zasadniczo nie zrezygnowano z wyburzania istniejących budynków, co potwierdzają również opracowane dokumenty dotyczące nowej zabudowy terenów. Pojawia się zatem pytanie, jakie było rozwiązanie tej dylematu utopii i pragmatyzmu, wyburzania i pozostawiania, oraz jakie były jego konsekwencje. Jedną z cech sowieckiego systemu planowania jest niewdrażanie przygotowanych projektów. Rozbieżność między tym, co jest projektowane, a tym, co jest realizowane, jest różnie wyjaśniana przez różnych autorów. Jedni tłumaczą niezgodność wizji i rzeczywistości przyczynami propagandowymi, inni zaś bardziej akcentują praktyczną stronę tego zjawiska i skomplikowany system zatwierdzania planów miast czy brak zasobów ekonomicznych i fizycznych [fn: E. Dobrenko, 2013, s. 194-195; R. A. French, 1995, s. 67; Ū. Tornau, 2014, s. 85.]. Niemniej, niezależnie od przyczyn tej sytuacji, sam fakt długotrwałego przygotowywania nierealizowalnych planów pozwala stwierdzić, że dążenie do realizacji utopii środkami pragmatycznymi nigdy nie skręciło na drogę pragmatyzacji utopii. Taką hiperoptymistyczną dyskusję o architekturze Tornau tłumaczy utrzymującą się przez cały okres sowiecki funkcją architektury i budownictwa jako barometru ideologicznego budownictwa socjalizmu [fn: Ū. Tornau, 2014, s. 86.]. W pierwszych latach powojennych głównym zadaniem rozwoju miasta Wilna było usuwanie ruin i modernizacja starego miasta. Chociaż w tym okresie na poziomie planów możemy zobaczyć dość radykalne propozycje przekształcenia miasta, w rzeczywistości prowadzono jedynie prace budowlane pojedynczych budynków, które, nie wliczając starego miasta, zasadniczo nie zmieniały struktury planistycznej terenów historycznych i nie wymagały szeroko zakrojonych wyburzeń. Zatem racjonalną odpowiedzią na utopijne projekty przekształcenia terenu stała się fragmentaryczna realizacja ich części w postaci pojedynczych obiektów. W tym przypadku niezrealizowana część projektu nie jest odrzucana, ale odkładana na nieokreśloną przyszłość. Jednym z najbardziej jaskrawych przykładów takiego planowania i realizacji jest zabudowa okresu socrealizmu w Kwartale Nauki (kwartał przy alei Gedimino obok mostu Žvėryno). Nową formę częściowa realizacja przygotowanych planów przyjęła w 1954 r. w wyniku reformy industrializacji budownictwa, wraz z rozpoczęciem kompleksowej zabudowy dzielnic domami prefabrykowanymi z dużych płyt. Pierwszy taki kwartał przy ulicy Naugarduko, obok fabryki wiertarek w Wilnie, rozpoczęto budować w 1959 r. Niemniej układy kwartałowe wymagały znacznie większej skali wyburzeń. Zatem przy sporządzaniu planów terenów obligatoryjnie zaczęto obliczać procent wyburzeń, to znaczy, jaką część wybudowanej powierzchni mieszkalnej odpowiada wyburzonej powierzchni mieszkalnej. Biorąc pod uwagę ten procent, planowana jest kolejność zabudowy mikrorejonu. W pierwszej kolejności buduje się w tych częściach kwartału, gdzie wyburzenia są stosunkowo niewielkie. Tutaj w pierwszej kolejności burzy się budynki z powodu budowy infrastruktury inżynieryjnej i nowej zabudowy. Planowane wyburzenie pozostałej części starych budynków, w celu całkowitego uporządkowania terenu, jest odkładane na później. Do drugiej kolejności zabudowy zalicza się te części przygotowanego projektu, których realizacja, najczęściej z powodu dużego procentu wyburzeń istniejących budynków mieszkalnych (6–19%), jest uważana za nierealną i niemożliwą do zrealizowania w najbliższym siedmioletnim lub pięcioletnim okresie. Niemniej taki system projektowania i budowy nie był zbyt efektywny i spotykał się z krytyką. W 1972 r. na posiedzeniu Rady Budowlano-Architektonicznej miasta Wilna, rozważając projekt szczegółowego planowania dzielnicy mieszkalnej Viršuliškės, w której długo nie znaleziono wspólnego rozwiązania co do dalszego losu wsi Viršuliškės, zaznaczono, że „[P]rojektując dzielnice mieszkalne, ich zabudowę należałoby projektować tylko na budowy najbliższych lat, a dla innych kwartałów nie przygotowywać projektu zabudowy, ponieważ projekty się starzeją, przestaje się z nimi liczyć, trzeba je przerabiać” [fn: Vilniaus miesto statybos-architektūros tarybos posėdžio protokolas Nr. 6, Vilnius, 1972, VRVA, f. 1011, ap. 1, b. 173, l. 35.]. Pomimo oczywistych wad, taki system przygotowywania materiałów planistycznych pozostał niezmieniony aż do upadku Związku Radzieckiego, ponieważ fragmentaryczne wdrażanie przygotowanych części projektu, niezależnie od tego, czy budowano tylko pojedyncze obiekty, jak w epoce stalinizmu, czy pojedyncze kwartały, jak w późnym okresie sowieckim, pozwalało, wykorzystując ograniczone zasoby, prowadzić budowę bez rezygnowania z utopijnych celów komunizmu. Z tego powodu nowa zabudowa w okresie sowieckim dostosowywała się nie do konkretnego otoczenia, ale do wizji planowanej do realizacji w przyszłości. Próbując odpowiedzieć, czym ten rezultat komunistycznej utopii miasta różni się od przekształceń miast zachodnich w XX wieku, prawdopodobnie oprzemy się na tych samych argumentach, co mówiąc o budowie typowych wielkopłytowych domów mieszkalnych. Jednymi z najważniejszych stają się kwestie czasu trwania zjawiska i skali jego realizacji. W przeciwieństwie do Zachodu, w architekturze i urbanistyce socjalistycznej nie nastąpiło przezwyciężenie paradygmatu modernizmu, co spowodowało, że negatywny stosunek do przestrzeni miejskich uznawanych za niemodernistyczne utrzymywał się dłużej i, dzięki specyficznej sytuacji politycznej i ekonomicznej, objął większe terytoria. Sowiecką modernizację pod tym względem możemy przeciwstawić radykalnym, ale stosunkowo ograniczonym terytorialnie i czasowo projektom realizowanym na Zachodzie [fn: Jako jeden z najbardziej radykalnych i krytykowanych modernistycznych przekształceń miast w Europie może być wskazany przypadek kwartału Norrmalm w Sztokholmie.]. Można dostrzec również jakościowe różnice między tymi zjawiskami. Rozciągnięta w czasie komunistyczna utopia, choć zdolna do działania na większym obszarze, z powodu ciągłego niedoboru różnych zasobów nie była w stanie zrealizować postawionych sobie monumentalnych celów i stopniowo realizowała się jako chaotyczny asamblaż utopii i rzeczywistości. Podążając „racjonalną” drogą do utopii, stopniowo powstawały specyficzne przestrzenie miejskie, pęknięcia urbanistyczne, w których zderzały się elementy różnych epok, nie tylko wzajemnie się negując, ale także należąc jakby do równoległych światów. Budynki, które miały zostać wyburzone w późniejszym etapie zabudowy, pozostawały w stanie tymczasowości, z którego (jak dowodzi dzisiejszy przypadek dzielnicy Šnipiškės) z czasem trudno było się wydostać. Wnioski Komunizm, dążący do urzeczywistnienia idei społeczeństwa bezklasowego, położył podwaliny pod narodziny komunistycznej utopii miasta. Optymistyczne podejście do perspektyw realizacji tej utopii zachęcało do nieodkładania jej wdrożenia na później. Takie nastawienie osób związanych z rozwojem miast było nieuchronnie kształtowane przez rozpoczętą w Rosji realizację utopijnej ideologii komunizmu, co dało impuls do wiary w realność innych utopii. Szczególnie jest to związane z wprowadzonym przez bolszewików systemem jednopartyjnym i zniesieniem prywatnej własności ziemi, które w obszarze architektury modernizmu były traktowane jako jedno z niezbędnych narzędzi do realizacji wielkich zmian w mieście. Niemniej to nie wystarczyło do osiągnięcia pożądanych zmian w miastach i, biorąc pod uwagę chroniczny brak różnorodnych zasobów, który nękał cały okres sowiecki, dla realizacji utopii należało szukać alternatywnych rozwiązań. Pomimo ważnej roli ideologicznej, jaką w Związku Radzieckim odgrywały nowo budowane miasta, stare miasta pozostały najważniejszymi centrami urbanizacyjnymi. To zmuszało do podniesienia kwestii miejsca miasta historycznego w komunistycznej utopii. Ponieważ utopie z różnych okresów objawiają się przede wszystkim jako krytyka dominującego wówczas systemu społeczno-ekonomicznego, to i stosunek do wspierającej go przestrzeni fizycznej przejawia się jako wrogi, a nawet destrukcyjny. W komunizmie to środowisko jest przede wszystkim krytykowane jako zaspokajające interesy klasy panującej i dlatego musiało zostać zastąpione nowym, odpowiadającym potrzebom człowieka radzieckiego. Niemniej takie rygorystyczne stanowisko miało również wyjątki, na przykład dziedzictwo architektoniczne wykorzystywane do celów ideologicznych. Fakt, że starym budynkom w komunistycznej utopii miasta nie pozostawiono miejsca, a ich jednoczesne wyburzenie było nie tylko nieracjonalne, ale i niemożliwe, doprowadził do ukształtowania się specyficznego systemu projektowania/budowy. Projekty nowej zabudowy dla terenów zamieszkanych były realizowane etapami, budując pojedyncze obiekty lub kwartały. Pozwoliło to zmniejszyć liczbę budynków, które musiały zostać wyburzone na początku budowy, i odłożyć wyburzenia niezbędne do realizacji pozostałej części projektu na przyszłość. Taki system pomógł zachować utopijną perspektywę sowieckiego planowania miast i uniknąć konfrontacji z niemożnością realizacji dążeń komunizmu. Niemniej fragmentarycznie realizowane projekty modernizacji terenów z czasem doprowadziły do dezintegracji tkanki urbanistycznej miasta i, jak wówczas twierdzono, do zaniku tymczasowo pozostawionych obiektów architektonicznych. Bibliografia Becker C. M., Mendelsohn S. J., Benderskaya K., 2012 – Charles M. Becker, S. Joshua Mendelsohn, Kseniya Benderskaya, Russian Urbanization in the Soviet and Post-Soviet Eras, London: Human Settlements Group, International Institute for Environment and Development, & United Nations Population Fund, 2012, [interaktyvus], in: , [2020-04-16]. Brackett J. W., De Pauw J. W., 1966 – James W. Brackett, John W. De Pauw, „Populations Policy and Demographic Trends in the Soviet Union“, in: U.S. Congress Joint Economic Committee, New Directions in the Soviet Economy, Washington, D.C: U. S. Government Printing Office, 1966, p. 593–703. Buchli V., 1999 – Victor Buchli, An Archaeology of Socialism, Oxford: Berg, 1999. Coleman N., 2014 – Nathaniel Coleman, „The Problematic of Architecture and Utopia“, in: Utopian Studies, 2014, Vol. 25, No. 1, p. 1–22, [interaktyvus], in: , [2021-08-15]. Čepaitienė R., 2009 – Rasa Čepaitienė, „Sovietinės kultūros šaltiniai: tarp futurizmo ir paseizmo“, in: Darbai ir dienos, 2009, Nr. 52, p. 85–104, [interaktyvus], in: , [2021-06-02]. Čepaitienė R., 2004 – Rasa Čepaitienė, „Istoriniai miestai paveldosaugos akiratyje“, in: Miestų praeitis, 2004, Nr. 1, p. 43–78. Čepaitienė R., 2011 – Rasa Čepaitienė, „Tarybinės sostinės“ konstravimas J. Stalino epochoje: Vilniaus ir Minsko atvejai“, in: Nuo Basanavičiaus, Vytauto Didžiojo iki Molotovo ir Ribbentropo. Atminties ir atminimo kultūrų transformacijos XX–XXI amžiuje, Vilnius: LII, 2011, p. 171–224. Čiurlionienė I., 2009 – Indrė Čiurlionienė, „Sovietmečio gyvenamųjų rajonų erdvinės struktūros kaita (Vilniaus miesto pavyzdys)“, in: Subalansuotos plėtros idėjų raiška architektūroje ir teritorijų planavime, sud. K. Zaleckis, Kaunas: Technologija, 2009, p. 104–117. Davoliūtė V., 2013 – Violeta Davoliūtė, The Making and Breaking of Soviet Lithuania. Memory and Modernity in the Wake of War, London: Routlege, 2013. Dijokienė D., 2009 – Dalia Dijokienė, „Istoriniai priemiesčiai senamiesčių struktūroje“, in: Urbanistika ir architektūra, 2009, t. 33, Nr. 2, p. 92–99. Dijokienė D., Džervus P., 2011 – Dalia Dijokienė, Petras Džervus, „XX a. masinės statybos gyvenamųjų kompleksų fenomenas Lietuvoje europiniame industrinės statybos kontekste“, in: Town Planning and Architecture, 2011, t. 35, Nr. 2, p. 92–103, [interaktyvus], in: , [2020-07-19]. Dobrenko, E., 2013 – Evgeny Dobrenko, „Socialist Realism and Stasis“, in: Ch. Lodder, et al. (ed.), Utopian Reality: Reconstructing Culture in Revolutionary Russia and Beyond, Leiden: BRILL, 2013. Drėmaitė M., 2010 – Marija Drėmaitė, „Naujas senasis Vilnius: senamiesčio griovimas ir atstatymas 1944– 1959 m.“, in: Atrasti Vilnių: skiriama Vladui Drėmai, sud. G. Jankevičiūtė, Vilnius: LDID, VDA leidykla, 2010, p. 183–200. Fitzpatrick Sh., 1999 – Sheila Fitzpatrick, Everyday Stalinism: Ordinary Life in Extraordinary Times: Soviet Russia in the 1930s, Oxford University Press, 1999. French R. A., 1995 – Antony French, Plans, Pragmatism and People: The Legacy of Soviet Planning for Today’s Cities, Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 1995. Hatton-Proulx C., 2019 – Clarence Hatton-Proulx, „From the Flying City to the Smart City: Techno-Utopian Planning in 1920s Soviet Union“, in: New Urban Conditions, Strelka Mag, 2019, [interaktyvus], in: , [2021-08-25]. Jankevičiūtė G., 2018 – Giedrė Jankevičiūtė, Dailės istorikas ir kritikas Mikalojus Vorobjovas (1903–1954), II tomas. Žingsniai į tarptautinį akademinį pasaulį…, Vilnius: R. Paknio leidykla, 2018. Janušauskaitė V., 2013 – Viltė Janušauskaitė, „Socialistinio miesto standartų ir paveldosaugos dilema: pirmojo Vilniaus senamiesčio rekonstrukcijos projekto variantai“, in: Lietuvos istorijos studijos, 2013, t. 31, p. 138–154. Kotkin S., 1995 – Stephen Kotkin, Magnetic Mountain. Stalinism as Civilization, University of California Press, 1995. Kšivickaitė J., 2008 – Julija Kšivickaitė, „Sovietmečio modernizmo architektūros praradimai Lietuvoje“, in: Urbanistika ir architektūra, 2008, t. 32, Nr. 3, p. 173–182. Kulić V., Mrduljaš M., 2012 – Vladimir Kulić, Maroje Mrduljaš, „Between Utopia and Pragmatism: Architecture and Urban Planning in the Former Yugoslavia and the Successor States“, in: M. Mrduljaš, V. Kulić (ed.), Unfinished Modernisation. Between Utopia and Pragmatism, Zagreb: UHA/CCA, 2012, [interakvyvus], in: , [2021-05-23]. Liutkevičienė I., 2012 – Inga Liutkevičienė, Déjà Vu. Vilnius, 1974–1990: Knyga apie vilniečių gyvenimą, miesto paslaptis pagal paskutinio sovietmečio Vilniaus mero Algirdo Vileikio pasakojimą, Vilnius: Mažoji leidykla, 2012. Lovell D., 2004 – David Lovell, „Marx’s Utopian Legacy“, in: The European Legacy, 2004, Vol. 9, No 5, p. 629–640, [interaktyvus], in: , [2021-09-11]. Milutin N., 1974 – Nikolai Milutin, Sotsgorod: The Problem of Building Socialist Cities, Cambridge: MIT Press, 1974, [interaktyvus], in: , [2020-5-13]. Nekrošius L., 2012 – Liutauras Nekrošius, „Sovietinių metų architektūra kaip kultūros vertybė. Vilniaus atvejis“, in: Urbanistika ir architektūra, 2012, t. 36, Nr. 1, p. 38–53. Norkus Z., 2007 – Zenonas Norkus, „Andropovo klausimu. Komunizmas kaip lyginamosios istorinės sociologinės analizės problema (I)“, in: Sociologija. Mintis ir veiksmas, 2007, Nr. 19, p. 5–33, [interaktyvus], in: doi: https://doi.org/10.15388/SocMintVei.2007.1.6024, [2020-12-20]. Ruseckaitė I., Černiauskienė A., 2012 – Indrė Ruseckaitė, Aušra Černauskienė, „Monolito eksperimentas Vilniuje: tarp idėjos ir pragmatiškumo“, in: Urbanistika ir architektūra, t. 36, Nr. 3, 2012, p. 194–208. Schlögel K., 2013 – Karl Schlögel, Teroras ir svajonė. Maskva 1937-ieji, Vilnius: Tyto alba, 2013. Simon E. D., Simon, Robson W. A., Jewkes J., 2019 – Sir E. D. Simon, Lady Simon, W. A. Robson, J. Jewkes, Moscow in the Making, New York: Routledge, 2019, [interaktyvus], in: , [2021-07-17]. Słodczyk J., 2016 – Janusz Słodczyk, „In search of an Ideal City: The Influence of Utopian Ideas on Urban Planning“, in: Studia Miejskie, 2016, Nr. 24, p. 145–156, [interaktyvus], in: , [2021-08-7]. Sosnovy T., 1966 – Timothy Sosnovy, „Housong Conditions and Urban Development in the U.S.S.R.“, in: U.S. Congress Joint Economic Committee, New Directions in the Soviet Economy, Washington, D.C: U. S. Government Printing Office, 1966, p. 531–555. St. E., 2013 – Steven E. Harris, Communism on Tomorrow Street. Mass Housing and Everyday Life after Stalin, Wasshington, D. C: Woodrow Wilson Center Press, 2013. Starr F., 1980 – Frederick Starr, „Le Corbusier and the USSR: New Documentation“, in: Cahiers du Monde Russe et Soviétique, 1980, Vol. 21, No. 2, p. 209–221, [interaktyvus], in: , [2021-09-13]. Stillman P. G., 1997– Peter G. Stillman, [Review of Marxism and the Leap to the Kingdom of Freedom: The Rise and Fall of the Communist Utopia, by A. Walicki] in: Utopian Studies, 1997, Vol. 8, No. 1, p. 248–250, [interaktyvus], in: , [2021-06-15]. Stites R., 1984 – Stites Richard, „Utopias of Time, Space, and Life in the Russian Revolution“, in: Revue des études slaves, 1984, tome 56, fascicule 1, p. 141–154, [interaktyvus], in: , [2021-08-20]. Šiupšinskas M., Cicėnaitė I., 2013 – Matas Šiupšinskas, Ieva Cicėnaitė, „Sovietinio periodo miestų planavimo idealai“, in: Mokslas – Lietuvos ateitis / Science – Future of Lithuania, 2013, Nr. 3, p. 203–207, [interaktyvus], in: , [2021-08-27]. Tornau Ū., 2015 – Ūla Tornau, „Pokarinio Vilniaus modernizacija: mokslo kvartalo projektas, Kaip idėja tampa kūriniu“, in: Acta Academiae Artium Vilnensis, sud. Aušra Trakšelytė, 2015, Nr. 75, p. 69–87. Tornau Ū., 2016 – Ūla Tornau, Oficialieji ir kasdieniai sovietinio Vilniaus erdvės naratyvai: Lukiškių mokslo kvartalas, daktaro disertacija, Vilniaus dailės akademija, 2016. Vorobjovas M., 1997 – Mikalojus Vorobjovas, Vilniaus menas, Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 1997. Walicki A., 2005 – Andrzej Walicki, Marksizmas ir šuolis į laisvės karalystę. Komunizmo utopijos istorija, Vilnius: Mintis, 2005. Zinovieva O., Lobodanov A., 2015 – Olga Zinovieva, Alexander Lobodanov, „Stalin’s Sacred Capital: Dreams and Reality, Propaganda and Necessity in 1930s Moscow“, Cities in Europe, Cities in the World – 12th International Conference on Urban History, Portugal, Lisbon, 3–6 September 2014, 2015. Гутнов A. et al., 1966 – Алексей Гутнов, Новый элемент расселения: на пути к новому городу, Москва: Cтройиздат, 1966, p. 26. [Gutnov A. et al., 1966 – Alekseĭ Gutnov, Novyĭ element rasseleniya: na puti k novomu gorodu, Moskva: Ctroĭizdat, 1966, p. 26.]