Stephen Christopher Rowell
Najhojniejszy pan biskup, obdarzony przez Atlantydę. Jan z Książąt Litewskich – mecenas nauk i sztuki
ABSTRAKT. Jan z Książąt Litewskich, nieślubny syn Zygmunta Starego (1499–1538) – wykształcony książę renesansowy, troskliwy biskup wileński, a później poznański, zarządca włości świeckich (ziemia szawelska oraz Januszpol i Krzemieniec na Wołyniu) i uczestnik wojny z wrogami wiary i ojczyzny. Potrafił stworzyć infrastrukturę dla modnych budowli i potrzeb luksusowych. Przede wszystkim przyciągał do siebie i pod opiekę swego dworu literatów i teologów poszukujących mecenatu. Jan świadomie wykorzystywał także najnowocześniejsze środki – słowo drukowane i symbol, neołacińską poezję okolicznościową – dla własnych interesów i reklamy.
SŁOWA KLUCZOWE: Jan z Książąt Litewskich; biskup wileński; mecenat; literatura okolicznościowa.
Jan z Książąt Litewskich (08.01.1499 – 18.02.1538), nieślubny syn Zygmunta Starego, był pierwszym biskupem wileńskim w okresie renesansu, zasiadającym na najważniejszym w Wielkim Księstwie Litewskim tronie biskupim przez niemal siedemnaście lat (1519–1536). W 1515 r. młody książę studiował na Uniwersytecie Bolońskim, choć nie wiadomo, jak długo i czy systematycznie tam się uczył. Będąc we Włoszech, Jan dwukrotnie odwiedził dwór doży Wenecji, Leonardo Loredana. 17 czerwca 1515 r., w święto Wniebowstąpienia Pańskiego, uczestniczył wraz z innymi szlachetnymi gośćmi z kraju i zagranicy w uroczystości zaślubin doży z morzem (Sposalizio del Mare), a 25 lutego 1516 r. zamieszkał w niemieckim pensjonacie św. Bartłomieja, w którego kościele wśród innych skarbów wisiał ołtarz Rosenkranza, obraz stworzony w 1506 r. przez Albrechta Dürera [fn: Zygmunt Wdowiszewski, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Kraków: Avalon, 2017, s. 186–191; polski historyk błędnie pisze o wizycie Jana także w Genui. Według danych z listu Jana Dantyszka do podkanclerzego Piotra Tomickiego, napisanego w Bolonii 25.01.1530 r., Jan miał pojawić się w tym mieście: Acta Tomiciana, Tomus Duodecimus epistolarum, legationum, responsorum, actionum et rerum gestarum Serenissimi Principis Sigismundi Primi, Regis Polonie et Magni Ducis Lithuanie, Posnaniae: Sumptibus Bibliothecae Kornicensis, 1906, nr 30, s. 33. O związkach Jana z Włochami mówią tylko nieliczne fragmenty tekstu.]. Jan uwielbiał i pragnął posiadać przedmioty o renesansowym, włoskim smaku, od szklanych kielichów z pokrywkami po zabytki architektury, zarówno importowane, jak i lokalne. W stolicy WKL Jan stworzył infrastrukturę do budowy i wytwarzania dóbr luksusowych – warsztaty szklarskie i cegielnię. W katedrze wileńskiej Jan założył i opłacił dwie nowe prałatury związane z nauką i muzyką – scholastyka i kantora, odnowił i rozszerzył społeczność mansjonarzy. Młody biskup był modny i współczesny w swoich potrzebach – przecież z Płocka, gdzie Jan pełnił jeszcze obowiązki prepozyta, zaprosił do Wilna wybitnych włoskich architektów do odbudowy katedry wileńskiej po pożarze w 1530 r. [fn: S. C. Rowell, „Jogailaičių dinasto Jono iš Lietuvos kunigaikščių sąsajos su Vilniaus katedra“, in: Ženklai, simboliai, prasmės: Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės tyrimai pagalbinių istorijos mokslų aspektu, sudarė Rūta Čapaitė, Gitana Zujienė, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2019, s. 123–146.]. Przez prawie dziesięć lat sekretarzem Jana był lekarz, astrolog, drukarz i zwolennik unii kościelnej, Franciszek Skaryna. Na wileńskim dworze biskupa pracowali literaci – wśród nich w latach 1535–1536 jeden z jego ostatnich notariuszy, młody poeta piszący po łacinie, Jerzy Albinius. Janowi dedykowano kilka utworów literackich; wśród autorów byli Mikołaj z Szadka (astrolog) i Walenty Wróbel (teolog). Z budową jego katedry związany jest wybitny teolog i apologeta z Krakowa i Poznania, Grzegorz z Szamotuł. Bezpośredni związek z Janem mają co najmniej dwie ważne księgi kościelne – luksusowo wydrukowane w Krakowie w 1528 r. statuty diecezji wileńskiej oraz wydany w 1538 r. w Lipsku obszerny brewiarz diecezji i katedry poznańskiej (Diurnale horarum), ważna księga liturgiczna (psalmy, modlitwy, hymny) przeznaczona do długotrwałego użytkowania. Z biskupem Janem (a dokładniej, z jego drukarzem) współpracował poeta i przyszły kardynał Stanisław Hozjusz, który stworzył długi epigram na cześć idealnego biskupa wileńskiego. W 1528 r. wiersz ten został wydrukowany w wydaniu statutów diecezji wileńskiej (zob. Załącznik). W tym samym roku Hozjusz wydrukował w statutach prowincji gnieźnieńskiej epigram ku czci arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana Łaskiego. Co prawda, Jan nie jest mecenasem i literatem na miarę ordynariuszy poznańskich czy płockich, Piotra Tomickiego i Andrzeja Krzyckiego (Andreas Cricius), ale w kontekście Wilna jest z pewnością znaczącą postacią – wyróżnia się wśród biskupów wileńskich kulturą, opieką nad artystami i literatami, tym, co wysłannik cesarza Karola V, Siegmund von Herberstein (Sigismundus, Siegmund von Herberstein), nazywał humanitas [fn: O Tomickim – Anna Odrzywolska Kidawa, Podkanclerz Piotr Tomicki (1515–1535). Polityk i humanista, Warszawa: Semper, 2005; o Krzyckim – Harold B. Segel, Renaissance culture in Poland: The Rise of Humanism 1470–1543, Ithaca-London: Cornell University Press, 1989, s. 191–226. Uwaga Herbersteina na temat Jana – Rerum Moscovitarum commentarii Sigismundi liberi baronis in Herberstein, Neyperg et Guettenberg…, Basileae: ex officina Oporiniana, 1571, s. 105: „vir singulari humanitate praeditus”.]. Pod tym względem Jan jest podobny do swojego stryja, kardynała Fryderyka Jagiellończyka (1468–1503), który wyróżniał się umiejętnością wykorzystywania mecenatu nad sztuką i drukowaną książką do tworzenia i promowania własnego wizerunku [fn: Natalia Nowakowska, Church, State and Dynasty in Renaissance Poland. The Career of Cardinal Fryderyk Jagiellon (1468–1503), Aldershot: Ashgate, 2007, s. 99–125.]. W istocie biskup wileński Wojciech Tabor (1492–1507) wynajął swojego kolegę ze studiów, Jana Sacrana, do napisania traktatu o wierze i praktykach prawosławnych na Litwie, a być może nawet zachęcił kanonika wileńskiego Marcina (Radomietisa?) do skompilowania obrzędnika (Agenda) dla duchowieństwa diecezji [fn: Joannes Sacranus, Elucidarius errorum ritus Ruthenici, Cracoviae: Typis Ioannis Haller, 1501, zob.: Darius Baronas, S. C. Rowell, The Conversion of Lithuania. From Pagan Barbarians to Late Medieval Christians, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2015, s. 392–395; Agenda sive Exequiale divinorum sacramentorum per venerabilem virum et dominum Martinum canonicum Vilnensis dyocesis edita, impressum in Gdano per me Conradum Bomgharten, Anno Domini millesimo quadringentesimononagesimonono et finitum est secunda feria ante festum Barnabe [10.06.1499], por. Krikščionybės Lietuvoje istorija, sudarė Vytautas Ališauskas, Vilnius: Aidai, 2006, s. 93–95. Sigitas Narbutas, Daiva Narbutienė, XV–XVI a. Lietuvos lotyniškų knygų sąrašas, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2002, nr 275–280, s. 170–172; nr 169, s. 133.]. Następca Tabora, Wojciech Radziwiłł (1507–1519), nadzorował przygotowanie statutów kapituły wileńskiej, a następca samego Jana, Paweł Holszański, w 1519 r. kazał drukować statuty diecezji łuckiej, a później otrzymał panegiryk od swojego krakowskiego nauczyciela Walentego Wróbla (Valentinus Passerinus lub Posnanianus) [fn: Statuty kapituły – Vilniaus ir Žemaičių vyskupijų katedrų kapitulų statutai: tekstai ir kontekstai, parengė Wioletta Pawlikowska-Butterwick, Liudas Jovaiša, Vilnius: Aidai, 2016; statuty Holszańskiego – zob. przyp. 24.].
W niniejszym artykule zamierzono omówić dwie grupy dzieł drukowanych związanych z biskupem Janem. Ogółem takich publikacji jest tylko pięć lub sześć. W pierwszej grupie są dwa dzieła, których autorzy aktywnie zabiegali o mecenat Jana. Jest to proroctwo astrologiczne z lutego 1524 r. Mikołaja Prokopowicza z Szadka (Mikołaj Prokopiades ze Szadka, 1489–1564), dziekana, a później rektora Wydziału Filozofii Uniwersytetu Krakowskiego i znanego astrologa publicznego, oraz podręcznik dla księży Walentego Wróbla, prepozyta kolegium św. Marii Magdaleny w Poznaniu, z 1536 r., zatytułowany Małe dzieło o poście (Opusculum quadragesimale). Można dyskutować, czy do tych dzieł należy doliczyć traktat Grzegorza z Szamotuł z 1532 r. Wskazówka o indulgencjach i porządek pisma jubileuszowego przyznanego katedrze wileńskiej [fn: [Grzegorz z Szamotuł], Sermo de indulgentiis bulleque iubilei pro fabrica ecclesie cathedralis Vilnensis a Sede Apostolica concessae resolutio, in regia urbe Cracoviensi Florianus Unglerius impressit, 1532.]. W drugiej grupie publikacji są trzy dzieła, które aktywnie promują rolę i wizerunek Jana z Książąt Litewskich jako troskliwego elekta biskupa wileńskiego (statuty diecezji wileńskiej ogłoszone w 1528 r.) oraz jako walecznego ordynariusza poznańskiego, obrońcy prawdziwej wiary przed poganami, schizmatykami i heretykami (kalendarz diecezjalny (Rubricella) z 1538 r. oraz brewiarz diecezji i katedry poznańskiej (Diurnale horarum)).
W POSZUKIWANIU TROSKLIWEGO I ZAMOŻNEGO MECENASA
Przełom lat 1523–1524 Jan spędził w Krakowie [fn: Władysław Pociecha, Królowa Bona (1494–1557). Czasy i ludzie Odrodzenia, t. 2, Poznań: PWN, 1958, s. 464, świadek dokumentu z 21.02.1524; s. 117, 511, przyp. 204: 14.06.1524 r. udział Jana wraz z ojcem i królową Boną w pielgrzymce do św. Stanisława, 11.07.1524 r. wyjazd do Wilna, według dziennika Mikołaja Sokolnickiego.]. W tym czasie Mikołaj Prokopowicz z Szadka, dziekan wydziału filozofii uniwersytetu, przygotowywał do druku u Jana Hallera swoje prognozy na kolejny, 1524 r. Chociaż główne prognozy na ten rok poświęcił biskupowi poznańskiemu i przyszłemu podkanclerzemu Korony Polskiej Piotrowi Tomickiemu, to swoje przepowiednie dotyczące wydarzeń z lutego 1524 r., których cała Europa z wielkim lękiem oczekiwała z powodu zbliżającej się koniunkcji wszystkich planet w znaku Ryb, dedykował swojemu najdostojniejszemu panu – biskupowi wileńskiemu Janowi z Książąt Litewskich. Polski badacz Piotr Tafiłowski zauważył, że Mikołaj z Szadka wynajmował innych pisarzy do tworzenia wierszy (epigramów), ale teksty dedykacyjne do swoich publikacji pisał sam [fn: Sylwia Konarska-Zimnicka, „Wenus panią roku, Mars towarzyszem…”. Astrologia w Krakowie XV i początku XVI wieku, Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, 2018, s. 111, przyp. 156. Piotr Tafiłowski, „Dedykacje w drukach Krakowskich 1503–1531“, s. 3–4, dostęp internetowy: https://www.academia.edu/26963586/Dedykacje_w_drukach_krakowskich_1503-1531 [dostęp: 23.11.2020. Oryginalna publikacja artykułu: Rocznik Biblioteki Narodowej, 2003, t. 35, s. 235–252, tutaj s. 240–241]. Egzemplarze publikacji Mikołaja z Szadka: Biblioteka Narodowa, SD XVI Qu.6562 – dedykowany Janowi, Haller 1524; por. Judicium astrologicum coniunctionis minoris Saturni et Iovis, Kraków: Jan Haller, 1524, – PAN Biblioteka Kórnicka Cim. Qu.2086, Qu.2087 (dedykowany Tomickiemu). Egzemplarze obu dzieł są uszkodzone.]. Dedykowanie tego samego lub podobnego dzieła dwóm mecenasom nie było rzadkością [fn: Piotr Tafiłowski, „Dedykacje…”, s. 3–4.]. Mikołaj miał długo zastanawiać się, w jaki sposób podziękować najhojniejszemu panu biskupowi za jego (niestety, nieznaną nam) życzliwość wobec autora. Kto by nie kochał Jana, pyta astrolog, komu jego spokojna twarz mogłaby się nie podobać? Piękny syn, a dokładniej wnuk Atlantydy (chodzi o Merkurego, patrona sztuk i astrologów), obdarza Jana słodką wymową, umiejętnościami w sztukach gramatyki, logiki, retoryki, a także świętymi umiejętnościami interpretacji gwiazd, zaś od dzieciństwa Jowisz miał przygotować go do bardzo wysokiej godności – dignitatis culmen. Mikołaj poświęca swoje przepowiednie biskupowi Janowi jako doświadczonemu znawcy nauki astrologii [fn: Judicium astronomicum coniunctionis minoris Saturni et Iovis super decimo gradu Piscium continuativa triplicitatis [?] aqueae et super coniunctionibus aliis XV in eodem signo aggregatis in celebri Studio Cracoviensi per magistrum Nicolaum de Shadek editum, l.1v: Reverendissimo in Christo Patri, domino et domino Ioanni de Ducibus Lithphaniae Dei gratia episcopo Vilnensi Nicolaus de Shadek, domino suo. Diu mecum cogitabam, Praesul amplissime [quo]nampacto, aut tibi rem gratam facerem, aut quo p[reditu]s munere, te tamen digno, ad ornatissimum claritatis tue conspectum accederem. Nam quanta tui penes me sit observantia, iampridem tibi declarare desiderabam, quem omnes benevolentia ac veneracione prosequuntur assidue: et de quo cuncti bene mereri student. Quis enim te non diligat? Quis non amet? Quis non admiretur tuam presentiam et serenissimum vultum non delectetur? Quem cum pulcher Athlantiades et linguae suavitate et trivialibus artibus abunde dotaverat, inter quas et divinam astrorum prognosticatricem in pectore suo, thesauro tutissimo, recondidit, tum ipse benignus Iupiter pene a puero splendidissimis dotibus ita adornavit ut sine mora summae dignitatis (quod unicum deerat) culmen conscendere dignum duxit. Tibi igitur has meas elucubraciunculas tanquam censori perito iuste duxi dedicandas iuditiumque coniunctionum anno Salvatoris nati 1524 mense februario evenientium (que rudem plebeculem simulque et eos, qui sapere videntur iam dudum plus equo tumultuose exagitant) alis tuae protectionis subiicio, qui prudens artis in re, quam o[mnino] nosti, iustam contentiam ferre et iacula osorum facile depelle[re queas]. Quod vero in edendis his prognosticonibus sim tar[datus] tum private tum publicae effecerunt occupationes, quas [referre?] ***** nec phas nec utile erat. Accessit simul quod hii dies *************aei visi sunt, quibus in lucem prodeam, ut mea di************** sis viciniora, maiori affectu post longam expectationem ********* entur, potissimum cum timorem exaugura-******************* [Ne]storeos annos plura ex ******.  [Gwiazdki oznaczają uszkodzony tekst i z grubsza odpowiadają jego długości.]].
Biorąc pod uwagę pokusę schlebiania, można by zapytać, czy piękne wezwanie Mikołaja z Szadka do księcia-biskupa rzeczywiście odpowiada rzeczywistości. Należy przede wszystkim zauważyć, że podobne umiejętności astrologiczne nie są wymienione w dedykacji z tego samego roku dla Piotra Tomickiego. Warto też pamiętać, że Mikołaj z Szadka sam pisał swoje dedykacje, najczęściej dla duchownych i urzędników państwowych (mamy tylko osiem przykładów [fn: Piotr Tafiłowski, „Dedykacje…”, s. 4: Piotr Tomicki, 1521, 1524; Jan Karnkowski, bp przemyski, 1528; Krzysztof Szydłowiecki, 1529; Jan Łaski, 1520; Jan Łaski Jr, 1531; Erazm, opat Mogiła, 1525; Andrzej Krzycki, 1519. O wspólnych cechach mecenatu w Krakowie zob. Jacqueline Glomski, Patronage and humanist literature in the age of the Jagiellons. Court and careers in the writings of Rudolf Agricola Junior, Valentin Eck and Leonard Cox, Toronto-Buffalo-London: University of Toronto Press, 2007, s. 41 o Mikołaju z Szadka.]), aby przyciągnąć wsparcie lub udowodnić, że nauka astrologii niekoniecznie jest sprzeczna z nauczaniem Kościoła. Jagiellonowie z pewnością interesowali się astrologią – przepowiednie urodzeniowe napisano zarówno dla Jana, jak i dla jego przyrodniego brata Zygmunta Augusta. Sam Jan zatrudnił jako sekretarza lekarza-astrologa Franciszka Skarynę. Niestety, mamy tylko uszkodzony pierwszy arkusz dedykowanych Janowi Prognoz, co uniemożliwia nam dogłębne zapoznanie się z treścią tej okolicznościowej publikacji. Z wydania z 1524 r. dedykowanego Tomickiemu nie wynika żadne zagrożenie dla państwa polsko-litewskiego i Kościoła, a sam astrolog śmieje się ze strachu wywołanego przez innych astrologów wśród ludu z powodu oczekiwanego potopu [fn: Iudicium astronomicum… (Biblioteka Kórnicka, Qu.Cim.2087), ostatnia strona: Terruerant vanis quondam terroribus omnes / Astrologi vasti climata cuncta soli / Somnia scribebant, dicentes tempora Pyrrhae / Et rediisse modo Deucalionis aquas / […] / Sed iam pone metum, lector, nil celsa minantur / Sydera, quod nobis nunc nocuisse queat / Id quod Schadconis praesens tibi monstrat opellum / Certius hoc dare nil flavus Apollo potest. (Astrologowie niegdyś pustymi strachami wszystkich straszyli z powodu wielkich [zmian] klimatu całej ziemi, pisali bzdury, mówiąc, że już wkrótce wrócą czasy Pyrry i wody Deukaliona. […] Ale już pozbądź się strachu, czytelniku – wysokie gwiazdy nie grożą niczym, co mogłoby nam zaszkodzić. To pokazuje ci to dziełko Mikołaja z Szadka, jaśniej nie mógłby tego przedstawić nawet złotowłosy Apollo.) W mitach starożytnych Greków Deukalion i jego żona Pyrra są jedynymi, którzy przeżyli potop. Autorem tego wiersza jest młody teolog i literat z Uniwersytetu Krakowskiego, przyszły kanonik poznański (1525–1558) Piotr Rydzyński z Rudziny (Petrus Rydzynius): Kazimierz Miaskowski, „Piotr Rydzyński i polemika jego z Hessem (R. 1524)”, in: Przegląd Kościelny. Pismo miesięczne poświęcone Nauce i Sprawom Kościoła Katolickiego, t. 7, nr 40 (1905), s. 241–248, tutaj s. 243; nr 47, s. 431–432. W 1523 r. napisał dwa wiersze do wydanej w Krakowie u Hieronima Wietora publikacji Erazma De duplici copia verborum.].
Nie jest pewne, czy traktat Grzegorza z Szamotuł z 1532 r. o indulgencjach, przeznaczony na wsparcie remontu spalonej katedry wileńskiej, można powiązać z osobą Jana – ani biskup, ani żaden inny mecenas nie jest w tekście wymieniony. Grzegorz użył łaski przeznaczonej dla Wilna jako przykładu, który usprawiedliwia całą praktykę indulgencji w obliczu oszczerstw Marcina Lutra. Tak czy inaczej, Grzegorz mógł napisać tę samą książkę o indulgencji z tej samej daty, przeznaczonej na odbudowę katedry płockiej zniszczonej przez pożar [fn: Wrocław, Ossolineum, XVI.O.502: [Grzegorz z Szamotuł, Gregorius Szamatulensis], Sermo de indulgentiis bulleque iubilei pro fabrica ecclesie cathedralis Vilnensis a Sede Apostolica concessae [!] resolutio, in regia urbe Cracoviensi Forianus [!] Unglerius impressit, 1532 [https://www.dbc.wroc.pl/dilibra/doccontent?id=2839]. Por. S. C. Rowell, „Jogailaičių dinasto Jono iš Lietuvos kunigaikščių sąsajos…”, s. 135–136; Sigitas Narbutas, Daiva Narbutienė, op. cit., nr 97, s. 103.].
Co do związku innej publikacji z księciem Janem, żadnych takich wątpliwości nie może być. Chodzi o wydrukowane w 1537 r. Opusculum quadragesimale Walentego Wróbla, przyjaciela Grzegorza z Szamotuł, z różnymi dedykacjami z 19 grudnia 1536 r. – dla biskupa poznańskiego Jana i jego następcy w Wilnie, Pawła Holszańskiego [fn: Michał Bartoszak, „Opusculum quadragesimale” Walentego Wróbla z dedykacją dla Pawła Holszanskiego”, in: Biblioteka, 2016, nr 20 (29), s. 23–40. Biblioteka Kórnicka Cim.O.34: Opusculum quadragesimale per Valentinum Posnanianum recollectum, omnibus et potissimum in Vinea Domini laborantibus perutile…, ex officina Melchioris Lottheri inconniventis industrię typographi quam maxima cura ac diligentia prodiit Anno a Redempto genere humano sesquimillesimo et tricesimo septimo mense vero Februario [1537 02]. Por. Anna Czekajewska, „O listach dedykacyjnych w polskiej książce XVI wieku”, in: Roczniki Biblioteczne, 1962, nr 6, zesz. 1–2, s. 21–56.]. Wróbel, prepozyt kolegium św. Marii Magdaleny w Poznaniu (1508/13–1537), był najwybitniejszym polskim przeciwnikiem herezji (przed dojrzałością Stanisława Hozjusza). W latach 1504–1516 wykładał na Uniwersytecie Krakowskim – w tym czasie, gdy studiował Paweł Holszański, a Jan z Książąt Litewskich rozpoczynał swoją karierę duchowną. Dobrze znał wspomnianego przez nas teologa i kanonika poznańskiego Grzegorza z Szamotuł. Wróbel zmarł 29 kwietnia 1537 r., wkrótce po radosnym przybyciu biskupa Jana z Książąt Litewskich na jego poznański tron [fn: Śmierć Wróbla wspomina ówczesny, ręcznie wstawiony wpis, przechowywany w egzemplarzu Opusculum quadragesimale w bibliotece miejskiej w Bydgoszczy: Wojewódzka i miejska Biblioteka Publiczna w Bydgoszczy, B 1271 adl. 1, po liście dedykacyjnym: Idem venerabilis vir ac pius magister Valentinus cognomine Passer mortem obijt Anno Domini Millesimo quingentesimo tricesimo septimo die Solis penultima vero mensis Aprilis, hora circiter vigesima.]. Około 1534 r. na podstawie swoich kazań przygotował podręcznik przeciwko herezji dla księży diecezji poznańskiej, Opusculum quadragesimale, w którym wyjaśniał znaczenie pokuty, 10 przykazań Bożych, „Ojcze nasz” i Wyznania Wiary Apostołów. W grudniu 1536 r., przygotowując się do wydania swojego dzieła w Lipsku u Melchiora Lottera (Melchior Lotther, Lotterus), Walenty Wróbel napisał listy dedykacyjne dla potencjalnych mecenasów, nowo mianowanych biskupów poznańskiego i wileńskiego. Teksty dedykacji są mutatis mutandis takie same, z wyjątkiem tego, że w wersji wileńskiej Wróbel wspomina, jak osobiście poznał Pawła Holszańskiego na Uniwersytecie Krakowskim. W wersji przeznaczonej dla ordynariusza poznańskiego autor twierdzi, że Polska bardzo cieszy się z mianowania Jana na biskupa poznańskiego – non mediocri perfusa est gaudio Polonia. Jan będzie zarządzał, bronił i obejmował Kościół poznański jak najukochańszą małżonkę. Lokalni duchowni znają jego szlachetność, autorytet, gorliwość i szczerość. W lutym 1537 r. książka została wydana w dwóch wariantach. Sądząc po liczbie zachowanych egzemplarzy, większy nakład miało wydanie dedykowane Janowi. Wiadomo, że Holszański miał tę książkę (zgubił ją w 1542 r.), a przechowywany w bibliotece archidiecezji gnieźnieńskiej egzemplarz, oprawiony w Wilnie w latach 1557–1560, należał kiedyś do sufragana wileńskiego, literata Jerzego Albiniusa [fn: Michał Bartoszak, op. cit, s. 26–32; zgubienie książki – ibid., s. 34–35 oraz Listy polskie XVI wieku ze zbiorów Wladyslawa Pociechy, Witolda Taszyckiego, Adama Turasiewicza, red. Kazimierz Rymut, t. 1: Listy z lat 1525-1548, Kraków: PAU, 1998, nr 98, s. 251.].
TROSKLIWY PASTERZ, NIEPOKONANY JEŹDZIEC WIARY
Jedyną publikacją związaną z Janem bezpośrednio jako mecenasem i, technicznie rzecz biorąc, autorem, są statuty diecezji wileńskiej z 1528 r.: Statuta Vilnensis diocesis sinodaliter per illustrissimum principem et reverendissimum dominum Joannem ex Ducibus Lithuaniae, Dei gratia episcopum Vilnensem cum suo capitulo de totius cleri eiusdem diocesis pro sinodo diocesana congregati consensu et voluntate edita atque approbata.
Już siedemdziesiąt lat temu pierwszy wydawca tekstu, Jakub Sawicki, słusznie zauważył, że dzieło to nie było ani bezpośrednim, ani pośrednim przepisywaniem wcześniejszych statutów polskich diecezji [fn: Jakub Sawicki, Concilia Poloniae: źródła i studia krytyczne, II: Synody diecezji wileńskiej i ich statuty, Warszawa: Nakładem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1948, s. 18 (dalej – Jakub Sawicki, Concilia Poloniae, II).]. Związki z treścią statutów synodu prowincjalnego w Łęczycy z lipca 1527 r. pozostają nie do końca jasne i nie pozwoliły nam ustalić chronologii kompozycji statutów wileńskich. To, co zostało wspomniane w uchwałach łęczyckich w sprawach dotyczących diecezji wileńskiej i żmudzkiej, takich jak budowa cerkwi, małżeństwa międzywyznaniowe i podobne kwestie, prawdopodobnie wynikało z raportu przedstawionego na synodzie przez przedstawiciela kapituły wileńskiej, i problemy te, bez wątpienia, znajdują odzwierciedlenie w samych statutach wileńskich. Niemniej w statutach wileńskich nie ma wzmianki o sprawach omawianych na synodzie w Łęczycy, takich jak konflikty narodowościowe we wileńskiej społeczności franciszkańskiej czy próba uniknięcia przez Jana płacenia subsydiów z dochodów swojej prepozytury płockiej [fn: 21.06.1527 r. Kapituła mianowała proboszcza z Dolistowa, kanonika Stanisława Dąbrówkę, swoim przedstawicielem na synod – Acta Capituli ecclesiae cathedralis Vilnensis saec. XVI–XVIII = Vilniaus katedros bažnyčios kapitulos posėdžių protokolai XVI–XVIII a., t. 1: 1502–1533 [dalej – ACV], parengė Darius Antanavičius, Dalia Emilija Staškevičienė, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2018, §411, s. 223–224. Uchwały łęczyckie – Bolesław Ulanowski, Materyjały do historyi ustawodawstwa synodalnego w Polsce w w. XVI, (Archiwum komisyi prawniczej Akademii Umiejętności, t. 1, s. 325–555), Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności, 1895, s. 51, §29 (prepozytura), §43, s. 53 (franciszkanie).]. Uwagi dotyczące konfliktów między biskupem żmudzkim, duchowieństwem i szlachtą widoczne są również (po raz pierwszy) w zachowanych aktach spraw przedstawionych sądowi apelacyjnemu w Gnieźnie [fn: S. C. Rowell, „Fr. Mažvydas, Žemaitija and the Consistory Appeal Court, 1525–1539”, in: Acta historica Universitatis Klaipedensis, 2018, t. 35, s. 163–188, tutaj s. 174–184.]. Nic dziwnego, że o takich sprawach zamierzano donosić władcy – podobne miały miejsce po wizytacji arcybiskupa Jana Łaskiego w 1518 r. [fn: Acta primae visitationis diocesis Vilnensis A.D. 1522 peractae = Vilniaus kapitulos Liber IIb atkūrimas, sudarė, tekstus iš rankraščių parengė, mokslinį įvadą ir paaiškinimus parašė S. C. Rowell, (Fontes minores historiae Lithuaniae, t. 8), Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2015, s. xxv–xxvii.]. Niemniej jeśli statuty wileńskie zostały ostatecznie opracowane dopiero po synodzie prowincjonalnym w 1527 r., co jest wątpliwe, ponieważ wspólność danych niekoniecznie oznacza związek tekstowy, należy zauważyć, że uchwały litewskie nie odpowiadają na wymóg dotyczący powszechnych świąt prowincji gnieźnieńskiej, której częścią były diecezje wileńska i żmudzka. Synod Łaskiego wymagał, aby we wszystkich diecezjach prowincji, wśród obowiązkowych świąt, znalazły się święto Niepokalanego Poczęcia NMP (8 grudnia) i św. Franciszka (4 października). W statutach wileńskich nie ma o nich wzmianki wśród publicznie wymienionych świąt. W statutach wileńskich zaledwie nieznacznie – najczęściej pod względem kolejności – różni się od listy łęczyckiej lista zalecanych książek teologicznych, ale wszystkie te książki to podręczniki. Lista autorytetów klasycznych jest krótsza; figurują w niej Arystoteles, Platon. Najlepszy jest Cyceron. Wilnianie i biskup wileński rozumieją, że filozofów antycznych można użyć przeciwko wierze, dlatego zajmują stanowisko, że lepiej jest ich cytować właśnie w obronie Kościoła, zgodnie ze starą interpretacją Ojców Kościoła, interprete ecclesia – być może na Litwie było już jasne, jak niektórzy humaniści krytykowali nauczanie Kościoła [fn: Jakub Sawicki, Concilia Poloniae, II, s. 121; por. Bolesław Ulanowski, Materyały do historyi, s. §4, 43; Ludwik Zygner, „Reforma prawa partykularnego metropolii Gnieźnieńskiej w XV i na początku XVI wieku oraz jej wpływ na ustawodawstwo diecezji wileńskiej i żmudzkiej”, in: Kultūra-ekonomika-visuomenė: sąveika ir pokyčiai viduramžiais ir ankstyvesniais naujaisiais laikais Baltijos jūros pakrantėje, sudarė Marius Ščavinskas, Klaipėda, 2015, s. 112–134, tutaj s. 125–130; Stanisław Tymosz, Ewolucja kościelnego prawa polskiego w świetle kodyfikacji do XIX wieku, Lublin: Wydawnictwo KUL, 2008.]. Ciekawe jest, że w wykazie dzieł do przygotowania kazań, według trzeciego paragrafu statutów łęczyckich, nie ma żadnych autorów antycznych (pogańskich). Takich jak Sokrates, Cyceron, Wergiliusz, Ezop i „inni mówcy oraz poeci” znajdujemy w osobnym, czwartym paragrafie, przeznaczonym dla tekstów szkół parafialnych. W Łęczycy większą uwagę (§1, 2, 7) poświęcono szerzeniu się herezji Lutra, co jest naturalne dla doświadczeń diecezji zachodniej Polski [fn: Bolesław Ulanowski, Materyały do historyi, § 1–2, 7, 45, s. 41–42, 44, 54.].
Wstępny tekst jest integralną częścią dzieła, a nie oddzielnym listem „przyklejonym” na początku. Jan podsumowuje w nim swoją metodykę – zgodnie z pożytkiem wybiera i usuwa artykuły z kompendiów swoich poprzedników, statutów prowincjonalnych, prawa powszechnego (ius commune). Podobnie w 1519 r. biskup łucki Holszański opisał swoją metodę pracy [fn: Jakub Sawicki, Concilia Poloniae, II, s. 117–118. Por. Jakub Sawicki, Concilia Poloniae. Źródła i studia krityczne, III: Synody diecezji łuckiej i ich statuty, Warszawa: Nakładem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego z zasiłku Prezydium Rady Ministrów i wydziału nauki ministerstwa Oświaty, 1949, s. 57: in synodo nostrae diocesis celebrata publicavimus, nonnulla necessaria addentes et quae non erant tam necessaria auferentes.]. Jan pro virili dostosowuje artykuły do istniejących problemów Kościoła litewskiego, które opisuje z pewną przesadą. Na przykład, uważa on księży diecezji za prostaków, rudes et simplices, mimo że większość duchownych pochodzi ze szlachty; biskup przecenia możliwe zagrożenie ze strony prawosławnych dla państwa katolickiego i tak dalej.
Styl statutów jest elegancki, prosty, z greckim kolorytem – in cachinnos et schommas morosas. Później zauważymy, jak biskup Jan lubi grecyzmy – jego herb, Pogoń, nazywa się cataphractus (po łacinie eques loricatus). Wplata w tekst cytaty biblijne, klasyczną frazeologię: cyceronianizm – assidua mentis agitatione, quae nunquam acquiescit, impellimur [fn: Jakub Sawicki, Concilia Poloniae, II, § 5, s. 121; Biblijos atspindys, §4, s. 120: sic luceat lux vestra, Mt 5, 14–15; §10, s. 127: gratis accepistis, gratis date, Mt 10, 8; Ciceronizmas, s. 117: De officiis, i.6.19.], a dalej trzy słowa o tym samym: cura excitamur, trahimur et ducimur. Ostatecznie jest to tekst wyszukany, ale zrozumiały.
Autorstwo technicznie należy do Jana, którego rola ujawnia się niemal w każdym akapicie – duximus, statuentes et ordinantes (§1), unde nuper edocti sumus (§2), perlatum quoque et expositium nobis est (§3), volumus et prima vice seu admonitione nostra mandamus (§4), saepe accepimus et nosmetipsi oculis nostris conspeximus (§9). Jan jest z pewnością autorem, cały utwór powstaje właśnie z jego autorytetu. To wcale nie oznacza, że sam skomponował cały tekst. Można próbować odgadnąć, kto z dworzan lub członków kapituły mógł mu doradzać, formułować za niego tekst – znanemu historykowi Kościoła Janowi Fijałkowi podobała się kandydatura Jerzego Taliata na autora statutów, a Sawicki wyżej cenił Stanisława Dąbrówkę, który w 1527 r. na synodzie w Łęczycy reprezentował diecezję wileńską i przedstawił na nim sprawy Litwy [fn: Jakub Sawicki, Concilia Poloniae, II, s. 19–20. ACV § 411, s. 223–224. Dąbrówka uczestniczył także w synodach w 1532 i 1539 r.]. Można również wysunąć inne kandydatury na współpracowników przy statutach – w 1523 r. statuty synodu w Łęczycy w katedrze wywiesił popierany przez Jana prałat-scholastyk i kolega z młodości Jakub Staszkowski, a 30 września 1524 r. biskup nakazał je zdjąć (ponieważ, jakoby, nikt go na synod nie zapraszał); tekst przekazano protegowanemu biskupa kanonikowi Andrzejowi Nadborowi, obaj – Staszkowski i Nadbor – byli kompetentnymi specjalistami od prawa [fn: ACV, § 253, s. 139.]. Sekretarz Jana i kanclerz dworu, Jan Domanowski, również był doświadczonym prawnikiem, nie wspominając o Pawle Holszańskim, organizatorze wizytacji diecezjalnej w 1522 r., wydawcy statutów diecezji łuckiej w 1519 r. [fn: Lietuvos katalikų dvasininkai XIV–XVI a., pod redakcją Vytautasa Ališauskasa [et al.], (Bažnyčios istorijos studijos, t. 2), Wilno: Aidai, 2009, §1045, s. 185–186; §2195, s. 363–364; §591, s.112; §214, s. 52–53; §830, s. 142–145; §214, s. 52–53.]. Jest zbyt wielu potencjalnych współpracowników, aby sensownie spekulować na temat jednego lub drugiego twórcy tekstu statutów. Sam tekst nic nie zdradza. W swoim tekście wprowadzającym Jan wymienia następujące źródła: światło Boże, poprzednicy Jana, statuty prowincjonalne, ius commune, duchowni posiadający beneficja, zwykli księża (bez parafii?) – qui tantum sacerdotes sunt [fn: Jakub Sawicki, Concilia Poloniae, II, s. 118.]. Niemniej szczegóły tekstu odzwierciedlają inne pisma Jana, zwracając uwagę na detale – w parafiach litewskojęzycznych lepiej chrzcić po łacinie, aby słowa były wypowiadane poprawnie; można chrzcić dziecko, gdy z rodzącej matki pojawi się ręka, noga lub głowa; spowiednicy lub kaznodzieje muszą szkolić akuszerki do chrztu dziecka w przypadku problemów porodowych [fn: Ibid., §10, s. 127.]. Taka troskliwość (niemal pedantyzm) jest charakterystyczna dla innych pism Jana – w akcie erekcyjnym parafii w Gierwiatach z 1536 r. rozróżnia pasierbów (privigni) podarowanego chłopa od dzieci, które miał z obecną żoną; w piśmie zatwierdzającym suplikę papieża dla na wpół ślepego księdza z 1537 r. radzi duchownemu, aby podczas mszy świętej trzymał mszał na środku ołtarza, a nie z boku, aby lepiej widzieć święty tekst [fn: 1536 02 07 akt erekcyjny parafii w Gierwiatach, Kraków, Polska Akademia Umiejętności, Rs 8904, l. 61–68, illiberum hominem Woytkielis Skutulis cum uxore legitima Catharina et liberis eorum nomine seorsum vocatis Tamelis, Pieczulis, Stasielis, privigni dicti Woytkielis et uno filio legitimo cum dicta uxore sua legitima procreato videlicet Pieczulis et filia Anna dicti Woytkielis procreata inscribimus. Thomas Niwiczski, 1537 11 21, Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, Acta Episcopalia, t. 8, l. 30v-31r: quod cum prefatus dominus Thomas Missam celebraret, chartam canonis in medio altaris tenere deberet.]. Jan był troskliwym duszpasterzem, co odzwierciedla tekst statutów.
Format drukowanej publikacji – porównywalny z nowymi wydaniami statutów prowincji gnieźnieńskiej z 1527 r.: na pierwszej stronie wstawiono wizerunki patronów diecezji (Stanisław i Wojciech, Stanisław i Kazimierz), herb biskupa (ryc. 1) [fn: Jak wiadomo, nie mamy pełnego egzemplarza wydania statutów wileńskich. Według wcześniejszego bibliograficznego opisu wydania autorstwa Adama Jochera, wiemy, że na odwrocie strony tytułowej znajdowały się siedzące wizerunki św. Stanisława i Kazimierza, Jakub Sawicki, Concilia Poloniae, II, s. 6. Wydanie gnieźnieńskie: Statuta nova inclite provintie Gnesnensis tempore felicis presidencie Reverendissimi in Christo patris et domini domini Ioannis de Lasko…, Ductu et impensa Reverendissimi in Christo Patris Domini Joannis de Lasko, archiepiscopi Gnesnesnis. Excussum Cracovie per Mathiam Scharffenberger. In domo spectabilis viri, Domini Marci Bibliopole, civis alme civitatis Cracoviensis, dirigente eundem Honorabili Stanislao Sudolski, plebano in Kuthno, sue reverendissime paternitatis cappellano, Anno Domini MDXXVII. Wrocław, Ossolineum, XVI.Qu.2679.2. Por. ryc. 1.]. W przypadku Wilna wydaje się, że rycina została stworzona specjalnie na potrzeby tej publikacji, ponieważ obie postacie siedzą, a w innych zachowanych ilustracjach św. Kazimierz stoi, a u jego stóp, obok tarczy herbowej, nie ma żadnego nagiego człowieka. Taki wizerunek (mamy tylko opis XIX-wiecznego bibliografa Adama Jochera: figura siedząca naga) – to albo Piotr, uczestnik cudu św. Stanisława (choć zazwyczaj jest on okryty całunem), albo nagi Adam (którego wąż nie zaatakuje) [fn: Jakub Sawicki, Concilia Poloniae, II, s. 6–7; Šv. Kazimiero gyvenimo ir kulto šaltiniai, pod redakcją Mintautasa Čiurinskasa, Wilno: Aidai, 2003, s. 26; Sigita Maslauskaitė, „Šv. Kazimiero atvaizdis. Pirmavaizdis ir kartotės“, in: Pirmavaizdis ir kartotė. Vaizdinių transformacijos tyrimai. Straipsnių rinkinys, Wilno: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2004, s. 112–121; s. 119, gdzie twierdzi się, że jest to alegoryczna figura herezji. Taka interpretacja jest prawdopodobnie błędna – heretyk jest przedstawiany nie nagi, a ubrany w sanbenito (tunikę) z corozą, stożkowatą czapką na głowie. Niemniej jednak, nie mając tej ryciny przed oczami, nie ma większego sensu dyskutować o jej znaczeniu ikonograficznym.]. W wydaniu statutów gnieźnieńskich z 1527 r., przed stroną BBr – rycina z drzewem genealogicznym Świętej Rodziny, taka sama jak na ostatniej stronie statutów wileńskich, po danych drukarza (ryc. 2). Na ostatniej stronie wydania statutów gnieźnieńskich – jeszcze jeden obraz św. Stanisława. Na odwrocie pierwszej strony wydania gnieźnieńskiego wyryta jest Matka Boska Bolesna, której serce przeszywa pięć mieczy. Na stronie 2 statutów wileńskich znajduje się lista postanowień, a na stronie 2v. – Imago S. Nicolai (ryc. 3). Św. Mikołaj – nawiasem mówiąc, biskup i szerzyciel wiary, patron kupców, idealny biskup, odpowiedni patron dla biskupa wileńskiego i jego wspólnoty. Św. Mikołaj był patronem obu kościołów założonych przez Jana w 1536 r. w Gierwiatach i Janiszkach [fn: Codex Mednicensis seu Samogitiae dioecesis, t. 1: 1416. II. 13–1609. IX. 2, zebrał Paulus Jatulis, Rzym: Academia Lituana Catholica Scientiarum, 1984, Nr. 133, (Fontes historiae Lithuaniae, t. 3), s. 206: in honorem Sanctissimae Trinitatis ac divorum Assumptionis gloriosissimae virginis Mariae, matris Domini nostri Iesu Christi necnon Ioannis Baptistae, Nicolai confessoris et pontificis, Erasmi, Stanislai, Georgii, Katherinae et Barbarae martirum; Kraków, PAU Rps 8904, fo 61-68: Beatissimae virginis Mariae specialiterque in honorem s. Joannis Baptistae, Georgii martyris, Nicolai pontificis et confessoris. Por. Liudas Jovaiša, „Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės šventieji globėjai Lietuvos vyskupijų liturginių kalendorių duomenimis“, in: Excellentia virtutum: Šventieji Lietuvos kultūroje. Mokslo straipsnių rinkinys, red. Asta Giniūnienė, Wilno: LKTI, 2019, s. 11–38, tutaj s. 14–18. Chociaż badacz wyjaśnia niezaprzeczalną popularność św. Mikołaja i Jerzego na Litwie, nie dostarcza danych o statusie tych świętych jako patronów kraju – ponieważ takich dowodów nie ma.]. Tytuł wiersza dedykacyjnego na stronie 3 wydrukowano czcionką gotycką: Ad reuerendissimum in Christo patrem et dominum dominum Joannem ex Ducibus Lithuanie Dei gratia electum et confirmatum episcopum Vilnensem, dominum inprimis obseruandum Carmen Stanislai Hosii, a sam tekst – czcionką antykwą. Podobna treść i struktura zostały użyte w wydaniu gnieźnieńskim (ryc. 4): Ad reuerendissimum in Christo patrem et dominum dominum Joannem de Lasko Dei gratia archiepiscopum Gnesnensem et primatem, legatumque natum etc. dominum suum colendissimum Stanislai Hosii Poloni epigramma (ryc. 5), następnie Aniani Burgonii Galli epigramma, a na kolejnej, przeciwnej stronie (BBr), gdzie rozpoczyna się list wprowadzający arcybiskupa – rycina z drzewem genealogicznym narodzin Chrystusa. W odpowiednim miejscu w statutach wileńskich – na stronie 4 – Trzej Królowie oddają hołd Dzieciątku Jezus (ryc. 6). Taki królewski wizerunek podkreśla królewskie pochodzenie Jana. A na kolejnej stronie – herb Jana, Pogoń, z mitrą biskupią i pastorałem (ryc. 7). Niestety, nie mamy prawdziwego portretu biskupa Jana, aby można było porównać różne wizerunki duchownego, a takie ryciny drzeworytowe tworzone przez drukarzy były przeznaczone do wielokrotnego użytku [fn: Liudas Jovaiša, Vilniaus vyskupai ir jų portretai, Wilno: Bažnytinio paveldo muziejus, 2016, s. 52–53.]. Niemniej wielokrotność nie jest sprzeczna z dokładnym wykorzystaniem obrazu. Nie da się rozpoznać naszego bohatera, choć chciałoby się go utożsamić z brodaczem klęczącym przed Dzieciątkiem Jezus. Jedno ze źródeł z XVI wieku, cytowane przez XIX-wiecznego historyka ks. Wincentego Przyałgowskiego, mówi o długiej, czarnej brodzie Jana i jego podobieństwie do ojca Zygmunta Starego [fn: Wincenty Przyałgowski, Żywoty biskupów wileńskich, t. 1, Peterburg: Nakład autora, Druk Jozafata Ohryzki, 1860, s. 105.]. Z biegiem wieków takie święte ilustracje znikają, ponieważ są wyjmowane z książki i używane jako święty obraz lub ozdoba, wklejane do innej publikacji (jak herb biskupa Jana, który zachował się w egzemplarzu Opusculum quadragesimale Wróbla należącym do Wawrzyńca Spulera) (ryc. 8).
W obu publikacjach zastosowano mieszankę dwóch czcionek – gotyku z antykwą. Na drugiej (zachowanej pierwszej) stronie wydania wileńskiego wydrukowano Index titulorum de quibus in hoc opere statuitur; w wydaniu gnieźnieńskim podobny spis treści czterech ksiąg. Chociaż tytuły postanowień wileńskich są podobne do tytułów artykułów w Gnieźnie, to ich kolejność i treść znacznie się różnią. Ozdobne kolumny zdobią strony spisu treści w zbiorze gnieźnieńskim; podobna dekoracja marginesów jest drukowana w innym miejscu wydania wileńskiego. Innymi słowy, nie chcemy przeceniać wyjątkowości wydania wileńskiego, a raczej podkreślić jego miejsce wśród innych paleotypów z okresu renesansu.
Stanisław Hozjusz (1504–1579), który napisał wiersz do omawianego dzieła, był wówczas modnym, młodym i utalentowanym poetą, który tworzył wiersze dla wielu drukowanych w Krakowie dzieł. Jego ojciec Ulryk przeniósł się do Wilna już po urodzeniu Stanisława, który dzieciństwo spędził w stolicy WKL. W 1519 r. wyjechał na studia na Uniwersytecie Jagiellońskim. Być może spotkał się z Janem w latach 1523–1524, kiedy, jak wspomniano, młody biskup odwiedził stolicę Polski. Wówczas Hozjusz uczył młodych szlachciców na dworze biskupa krakowskiego Jana Konarskiego. W tym okresie dostarczał wiersze wydawcom, w 1524 r. – do Judicium astronomicum Szadeckiego, ale nie do astrologii z 1524 r. dedykowanej Janowi [fn: Marian Borzyszkowski, „Materiały do twórczości poetyckiej i działałności wydawnyczej Stanisława Hozjusza w latach 1522–1548“, in: Studia Warmińskie, 1970, Nr. 7, s. 305–322; Regina Domachowska, „Młodzieńcza twórczość poetycka Stanisława Hozjusza“, in: Studia Warmińskie 25 (1988), s. 141–223. Jadwiga Ambrozja Kalinowska, „Erudycja klasyczna i biblijna Stanisława Hozjusza (1504–1579)“, in: Forum Teologiczne 3 (2002), s. 163–178.]. Młody Stanisław, pod opieką arcybiskupa Łaskiego, wyjechał do Włoch, aby pogłębić swoje studia. Pomoc Jana nie była mu potrzebna [fn: Piotr Tafiłowski, Jan Łaski (1455–1531), kanclerz koronny i prymas Polski, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2007, s. 339, 341.]. W wierszu Jan jest porównywany nawet do Boga, który nadaje prawa ludzkości: Qui certis terrarum dirigit orbem / Legibus, ut currant ordine quaeque suo, / Hic tibi det longa et foelicia tempora vitae / Quod populo leges condis et ipse tuo [fn: Jakub Sawicki, Concilia Poloniae, II, s. 116: „Niechaj Ten, który cały glob ziemski kieruje pewnymi prawami, aby każda rzecz podążała swoim porządkiem, da ci długie i szczęśliwe lata życia, ponieważ ty również tworzysz prawa dla swojego ludu.“ Por. załącznik.].
Tekst wprowadzający Jana – integralna część dzieła, a nie staromodny, oddzielny list dołączony do norm prawnych, jak to widzimy w wydaniu statutów gnieźnieńskich z 1527 r. Jego osoba wyraźnie ujawnia się przez całą narrację. Pod tym względem kodyfikacja diecezji wileńskiej jest bardziej podobna do statutów synodu w Wieluniu-Kaliszu Mikołaja Trąby z 1420 r. lub do statutów synodu we Włocławku Macieja Drzewickiego z 1516 r., niż do klasycznego polskiego tekstu Nankiera [fn: O znanych kodeksach Trąby i Nankiera por. Stanisław Tymosz, Ewolucja kościelnego prawa polskiego…, s. 54–104; zbiór z 1517 r. – Jakub Sawicki, Concilia Poloniae. Źródła i studia krytyczne, X: Synody diecezji wrocławskiej i ich statuty. Na podstawie materiałów przysposobionych przy udziale Alfreda Sabischa, Wrocław [i in.]: Zakład narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1963, s. 75–98; Statuta synodalia dioecesis Wladislaviensis et Pomeraniae, coll. et ed. Zeno Chodyński, Varsoviae: Typis Francisci Czerwiński ad plateam Zielna N. 17, 1890, s. 28–34.]. Nie znajdujemy większych interakcji ze statutami Pawła Holszańskiego z Łucka z 1519 r. W końcu statuty z 1528 r. to swoisty zbiór postanowień diecezji wileńskiej, uwieczniony w modnym, renesansowym, luksusowym wydaniu.
Nie jest to jedyny tekst prawa kanonicznego związany z Janem. Prawdopodobnie przy tworzeniu statutu kapituły poznańskiej w 1516 r. współpracował ówczesny prepozyt Jan. W tym przypadku można jednak powiązać Jana z dziełem kapituły tylko w bardzo formalny sposób. Wydaje się bowiem, że w tym czasie Jan przebywał jeszcze we Włoszech; nie wiadomo, czy reprezentował go w Poznaniu kanonik-prokurator Wojciech z Łekn), który zastępował księcia podczas objęcia prepozytury w 1512 r. [fn: Statuta capituli et ecclesiae cathedralis Posnaniensis ex annis 1298-1763, ed. Władysław Pawelczak, (Papieski wydział teologiczny w Poznaniu. Studia i materiały,15), Poznań: Papieski wydział teologiczny w Poznaniu, 1995, §36, s. 113: Die lunae ultima Julii in anno 1516 […] venerabilis dominus Joannes ex Ducibus Lithuaniae praepositus cum dominis constituit, ut domos canonicales et vicariales inhabilibus non conferantur […]. O wydarzeniach z 5 czerwca 1512 r. por. Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu, Acta Capituli Poznaniensis, t. 7 (1505–1515) [CP 34], l. 129v–130v: honorabilis dominus Albertus de Lekna canonicus ecclesie collegiate Sancte Marie in Summo Poznaniensis, procurator illustris et venerabilis domini Johannis ex Ducibus Lythwanie, canonici Cracoviensis.].
POGOŃ ZADOMAWIA SIĘ W POZNANIU
Jak wiemy, w Poznaniu książę Jan był biskupem bardzo krótko. Przez zaledwie rok wydał tam kilka publikacji kościelnych – kalendarz i brewiarz, które prawdopodobnie były już gotowe do druku przed przybyciem Jana do diecezji.
Rubricella, albo rubricula, to kalendarz liturgiczny, wydawany corocznie, aby informować proboszczów o świętach ruchomych i stałych, w późniejszych wiekach znany jako elenchus [fn: Zenon Piech, Monety, pieczęcie i herby w systemie symboli i władzy Jagiellonów, Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2003, s. 238–239 i il. 56.]. Zgodnie ze statutami diecezji wileńskiej, każdy proboszcz musi taki posiadać [fn: Jakub Sawicki, Concilia Poloniae, II, §11, s. 129: Habeat quisque plebanus statuta provincialia, sacramentale et annuam ecclesiae nostrae cathedralis rubriculam necnon calendarium bene emendatum.]. Nie zachowały się żadne podobne efemeryczne wydania wileńskie z tamtych czasów. Mamy jednak jeden kalendarz zamówiony przez Jana dla diecezji poznańskiej na 1538 r.: Rubricella horarum canonicarum diocesis Poznaniensis ad Annum Domini 1538 secundum post Bissextilem. Na pierwszej stronie, jak przystało na tego typu publikację, wydrukowany jest herb Jana z elegijnym dystychem napisanym w czterowierszu na cześć herbu Jana „In Arma Reverendissimi Episcopi Poznaniensis de Ducibus Lithuanię” („Na cześć herbu Wielce Szanownego Biskupa Poznańskiego z Książąt Litewskich”) (ryc. 9):
Magnanimus Libycis regnat Leo semper in arvis, Exagitans pavidas raptor ubique feras.
Sed victor Boreis prestat Cataphractus in oris, Nunquam Sarmatico gramine pulsus eques.
(Na polach libijskich zawsze króluje wspaniałomyślny lew, Drapieżca wszędzie goniący płochliwe zwierzęta. 
Lecz na północnych krańcach wszystkich przewyższa opancerzony jeździec, Nigdy nie pokonany na sarmackich łąkach.) (tłumaczenie Mintautasa Čiurinskasa)
Publikację in 8o w Krakowie wydrukowała Helena Unglerowa [fn: Kraków, Biblioteka Jagiellońska, Cim. 40. Por. Katalog Poloników XVI wieku Biblioteki Jagiellońskiej, t. II: M-Ż, s. 164, Nr. 2116. Drugi, przycięty egzemplarz strony tytułowej – herb z wierszem, bez tytułu Rubricella – jest wklejony na odwrocie strony spisu treści, Walenty Wróbel, Opusculum quadragesimale: Wojewódzka i miejska Biblioteka Publiczna w Bydgoszczy, B 1271 adl. 1 (ryc. 8); pod herbem ówczesny wpis właściciela, Wawrzyńca Stupela z Wolsztyna: Hoc volumen est Laurenty a Volstin vascularii: emptum XVIII novembris anno Christi 1537. O wierszach herbowych WKL por. Eglė Patiejūnienė, Brevitas ornata: Mãžosios literatūros formos XVI–XVII amžiaus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės spaudiniuose, Wilno: LLTI, 1998, s. 77–81.]. Autor wiersza porównuje władcę z krajów południowych (lwa) z bohaterem z północy, Pogonią. Cataphractus – ciężko uzbrojony jeździec, eques loricatus, słowo dość popularne w literaturze XVI wieku, w której mowa o litewskich wojownikach i Pogoni [fn: (Res mira) tantus pauor, tantus denique tremor, et horror eas Moscorum numerosas et cataphrattas equitum copias inuasit: Zacharias Ferreri, „Vita beati Casimiri confessoris…“ (Wilno, 1520; Kraków, 1521), in: Ankstyvieji šv. Kazimiero „gyvenimai“, red. Mintautas Čiurinskas, (Fontes ecclesiastici Historiae Lithuaniae, t. 4), Wilno, 2004, s. 70 i dalej Mintautas Čiurinskas, „Lietuva pergalės prie Oršos (1514 m.) poetų tekstuose“, in: Senoji Lietuvos literatūra, 2015, kn. 40, s. 41, gdzie badacz cytuje „Epitalamium” Jana Dantyszka dla królowej Bony, w. 210–212: Respice, cum placuit tibi castra invisere, longis / Ordinibus cataphractorum quot milia late / Exsultant procul. Nawiasem mówiąc, cataphractus eques i cataphractus in armis pojawiają się również w epitalamium dedykowanym Jerzemu Chodkiewiczowi w 1594 r. oraz w wierszu dedykowanym herbowi Jana Hlebowicza w 1604 r. – Eglė Patiejūnienė, op. cit., s. 83–84. Za informację o szerszym użyciu słowa cataphractus na terytoriach Jagiellonów w XVI wieku dziękuję dr. Čiurinskasowi.].
Publikacja jest podobna do rubricelli z 1537 roku, autorstwa ówczesnego biskupa poznańskiego, a potem krakowskiego, Jana Latalskiego (jego herb – lew na murach zamku), przeznaczonej dla nowej diecezji. Pod herbem znajduje się wiersz magistra Benedykta z Koźmina „In reverendissimi Episcopi Cracoviensis Insignia. M. Benedicti Cosminensis” („Wielce szanownego Biskupa Krakowskiego Insygnia. Magistra Benedykta z Koźmina [wiersz]”) (ryc. 10):
Qui tibi magnanimus muris prospectat ab altis
(inter quadrupedes gloria prima) Leo Fortia magnorum declarat facta virorum
Qui gestis tantum commeruere decus Id tu, qui summum scandisti culmen honoris Illustras factis, Presul amande, tuis. [fn: Wrocław, Ossolineum, XVI.O.1054: Rubricella Cracoviensis ad annum Domini 1537. Primum post Bisextilem, Cracovie: ex Officina Ungleriana.] 
Wspaniałomyślny lew, który spogląda na ciebie z wysokich murów
(pierwszy w chwale wśród czworonogów),
ogłasza odważne czyny wielkich mężów,
którzy czynami zasłużyli na tak wielką chwałę.
Tę [chwałę] ty, kochany Biskupie, który
osiągnąłeś sam szczyt zaszczytu, uświetniasz swoimi zasługami.
W obu publikacjach widzimy podobny wieniec z wstęgami w rogach, podobną tarczę w kształcie litery V. Wiersz stworzył Benedykt Koźmińczyk (1497–1559), przyszły rektor Uniwersytetu Krakowskiego, towarzysz Mikołaja z Szadka, utalentowany poeta łaciński i polski. Biorąc pod uwagę, że zarówno kalendarz krakowski z 1537 r., jak i publikacja poznańska z 1538 r. są ozdobione wierszem, w którym wspomina się o wspaniałomyślnym lwie (magnanimus leo), można przypuszczać, że Koźmińczyk był autorem obu wierszy. Motyw wieńca (nieco bardziej surowego) z wstęgami wokół herbu był używany w kalendarzu diecezji poznańskiej z 1535 r., wydrukowanym przez Unglerową. Jednak w tej publikacji nie ma wiersza herbowego (na ostatniej stronie przedrukowano wiersz Hussowczyka: „Adhortatio pastorum ad curam gregis domini” – „Zachęta dla pasterzy do troski o trzodę Pańską”) [fn: Warszawa, Biblioteka Narodowa, SD XVI.O. 6195, Rubricella horarum canonicarum Diocesis Poznaniensis ad annum Domini 1535. Tercium post bisextilem (Impressum Cracovie a Floriano Unglerio cum gratia et privilegio); por. Mikalojus Husovianas, Raštai, Wilno: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2007, s. 203. Wiersz Hussowczyka był również drukowany w paleotypie Rubricella quottidiana pro diocesi Cracoviensi ad annum Domini 1534 (excussum Cracoviae a Floriano Unglerio, 1533) – Ossolineum XVI.O.1051, skąd przedrukował go Jan Pelczar, Nicolai Hussoviani carmina, Cracoviae: Sumptibus Academiae Litterarum Cracoviensis Apud bibliopolam Societatis Librariae Poloniae, 1894, Nr. 10, s. 110.].
Słowne odzwierciedlenie dzieła Koźmińczyka, Pogoń nazywana po grecku cataphractus, a sarmackie pochodzenie Jana brzmi w innym brewiarzu z 1538 r. wydrukowanym w Lipsku na zlecenie Jana dla katedry poznańskiej i parafii diecezji [fn: Warszawa, Biblioteka Narodowa, SD XVI.O.6189 (egzemplarz zdefektowany, Kórnik Cim.O.463) Diurnale horarum ecclesiae cathedralis Posnaniensis sub Reverendissimo ac illustrissimo Principe domino et domino Ioanne ex ducibus Lythuaniae Dei gratia Episcopo Posnaniensi etc in communem eius dioceseos sacerdotum usum summa et fide et diligentia editum. Cum gratia et privilegio Illustrissimi ducis Episcopi Posnaniensis, excudebat Lipsiae Melchior Lotterus expensis et cura honestissimi viri Georgii Denarii, Germanice Pfennig Anno Domini MDXXXVIII. Herb – l. 1v: Pogoń ze Słupami Giedymina.]. Jest to ważna księga liturgiczna (psalmy, modlitwy, pieśni), przeznaczona do długotrwałego użytkowania. Wizerunek Jana będzie przypominany księżom diecezji przez wiele lat. Jan jest wojownikiem przeciwko Tatarom i Rosjanom:
Ad lectorem pro libro. Ut spernit Scythyce hic cathaphractus tela pharetrae
Deque Getis Domino iusta trophea parat, Demona sic vastat precibus liber iste malignum,
Quem tibi dat Praesul, gloria Sarmaciae, Gloria Sarmaciae Praesul, quem vivere, Lector,
Optabis, vindex nam tibi pacis erit.
(Do czytelnika o książce.
[Podobnie] jak ten uzbrojony jeździec gardzi strzałami ze scytyjskiego [tj. tatarskiego] kołczana i przygotowuje Panu sprawiedliwe trofea z Getów [tj. Rosjan moskiewskich], 
tak i złośliwego diabła modlitwami niszczy ta książka, którą daje Ci biskup, 
chwała Sarmacji, chwała sarmacki biskup, któremu, czytelniku, będziesz życzył długich lat, 
ponieważ będzie on twoim obrońcą pokoju.)
Na odwrocie pierwszej strony – herb, w jego pierwszej i czwartej ćwiartce – Pogoń (dwie warianty), w drugiej i trzeciej ćwiartce – Słupy Giedymina (ryc. 11). Herb jest podobny do rysunku herbu Jana z XVII w., wydrukowanego w zbiorze biskupów poznańskich Tomasza Tretera [fn: Thomas Treter, Vitae Episcoporum Posnaniensium per Joannem Długossium quondam conscriptae, ab illo ad sua tempora continuatae, Brunsbergae: Typis Georgii Schoenfeld, 1604: Ioannes IX, dictus de ducibus Lithuaniae.] (ryc. 12). Widzimy mitrę biskupią z pastorałem, miecz z czapką, Pogoń, Słupy Giedymina [fn: O ikonografii herbu słupów por. Zenon Piech, op. cit., s. 277–278. Piech zauważa, że choć za czasów Zygmunta Starego słupy rzadko były używane w drukach, to w latach 1535–1536 symbol ten częściej pojawia się na monetach groszowych WKL. To zjawisko zbiega się (przypadkowo?) z panowaniem Jana, księcia Litwy, w mennicy wileńskiej.]. W ten sposób Jan podkreśla nie tylko swoją władzę duchowną i świecką, ale także swoje litewskie, królewskie, giedyminowskie pochodzenie. Chociaż trudno powiedzieć, czy Jan skutecznie przyczynił się do przygotowania tego dzieła do druku, biorąc pod uwagę opłakany stan zdrowia biskupa, brewiarz został wydrukowany z łaską i przywilejem ordynariusza.
Fakt, że takie propagowane motywy odniosły pewien sukces, doskonale ilustruje kolejne dzieło z tego okresu. Zwycięzcę Scytów przypomina publikacja z 1538 r., a mianowicie Epicedion Stanisława Nigra Chrościeskiego, poświęcone zmarłemu biskupowi Janowi z Książąt Litewskich na jego cześć i pamięć. Poeta zwraca się bezpośrednio do wojowniczego ordynariusza słowami: Tu, Lithuane asper, volucri certare sagitta / Qui bene scis, belli nec minor arte tamen / […] Ipse est, qui sancta valuit pietate, nec armis / Inferior, metuit quem Scytha saepe rapax. […] / Unica Sarmatici gloria spesque soli. / Princeps, dux, pater et praesul venerande, Ioannes (w. 117–118, 131–132, 14–15) [fn: S. C. Rowell, „Olim multorum patronus et praesidium, nunc ecce cliens: Jono iš Lietuvos kunigaikščių mirtis ir pomirtinis šlovinimas, 1538 m. vasaris-gegužė“: „Ty, surowy Litwinie, który skrzydlatą strzałą i nie mniejszą sztuką walki umiesz dobrze walczyć. On jest tym, który był silny świętą pobożnością tak jak i bronią, którego często obawiał się scytyjski drapieżca”; „Jedyna chwała i nadzieja sarmackiej ziemi. Książę, wodzu, ojcze i czcigodny biskupie Janie.” Por. s. 281 tej publikacji.].
Sam drukarz, mieszczanin z Lipska, Melchior Lotter, miał spore powiązania z duchowieństwem poznańskim. 4 lipca 1538 r. ten civis et calcographus Lipscensis wraz z żoną stanął przed kapitułą poznańską ze skargą, że jeden z kanoników jest im winien 300 florenów reńskich za różne druki kościelne (codices, agenda, cursus). Kapituła niezwłocznie zrekompensowała wydawcy poniesione straty [fn: Akta kapituł z wieku XVI wybrane, wyd. Bolesław Ulanowski, t. 1, d.1: Akta kapituł poznańskiej i włocławskiej (1519–1578), Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności, Skład główny w Księgarni spółki wydawniczej polskiej, 1908, s. 41–42.].
Podsumowanie
Podsumowując, można zasadnie stwierdzić, że Jan z Książąt Litewskich był wykształconym księciem renesansu, troskliwym biskupem, zarządcą dóbr świeckich (ziemia szawelska, Januszpol i Krzemieniec na Wołyniu) oraz mobilizatorem żołnierzy do obrony kraju. Jego rola w obronie wojskowej Wielkiego Księstwa Litewskiego była z pewnością znacząca, a jego osoba była dobrze znana chanom tatarskim. Ten temat omówimy w kolejnym artykule. Potrafił stworzyć infrastrukturę dla modnych budowli i potrzeb konsumentów. Przede wszystkim przyciągnął do siebie i na swój dwór literatów i teologów poszukujących patronatu – Mikołaja z Szadka, Wróbla, Jerzego Albinusa. Jan umiał również świadomie wykorzystywać najnowocześniejsze środki – drukowane słowo i symbol, okolicznościową poezję łacińską do realizacji swoich interesów i autopromocji. Nie bez powodu, według Stanisława Chrościeskiego, przedwcześnie zmarłego biskupa opłakiwali Apollo i Pierydy. W Wilnie wydał pierwszy zbiór prawa diecezjalnego, z detalami potwierdzającymi jego status jako królewskiego biskupa i wielbiciela świętego z dynastii Jagiellonów (herb, obrazy, poezja okolicznościowa) – statuty z 1528 r., na rok przed ogłoszeniem I Statutu Litewskiego. Po zostaniu biskupem poznańskim Jan współpracował z lokalnymi duchownymi przy drukowaniu zwykłego kalendarza kościelnego (rubricella) z panegirycznym wierszem i herbem Pogoni. W kolejnym roku udzielił przywileju na wydanie nowego brewiarza dla katedry i parafii, wraz z okolicznościowym wierszem i swoim nowym herbem, w którym znalazła się nie tylko Pogoń, ale także Słupy Giedymina. Niestety, w tym samym roku Jan zmarł, gdy jego nowa kariera jako polskiego prałata dopiero się rozpoczęła.
ZAŁĄCZNIK
Ad Reverendissimum in Christo patrem et dominum, dominum Joannem ex Ducibus Lithuanie, Dei gratia electum et confirmatum episcopum Vilnensem, dominum inprimis observandum.
Carmen Stanislai Hosii.
Qui certis totum terrarum dirigit orbem Legibus, ut currant ordine quaeque suo,
Hic tibi det longa et foelicia tempore vitae Quod populo leges condis et ipse tuo.
Leges, quae donent virtuti praemia, poenam Criminibus, maneat quisque ut in officio,
Quae doceant quo se pacto gerat ille, dicatus Christo qui fuerit, fungitur atque sacris,
Qui carnem et mundum longum salvere iubendo, Quicquid dicarit spiritus, illud agit.
Inde salus pendet populi, si turba sacrata Vivendi fuerit norma pudica gregi.
Et sacrata iterum turba omnis pendet ab uno Praesule, qui his illam legibus instituit,
Qualem dum tu Praesul agis clarissime, dumque Vis sanctis Christi moribus esse sacros,
Ostendis, quam sis pietati pectore toto Deditus, et quam sis religionis amans,
Quamque nihil ducas prius aut antiquius uno hoc, Ut valeas ovibus consuluisse tuis.
Macte esto virtute tua, sic perge studere, Ut curet sacris moribus esse sacer.
Atque tuae reddet virtuti praemia Christus Et vitae faciet tempora longa tuae.
Ast ubi functus eris vita, quae lumina numquam Viderunt hominis, nullus et audierat,
Et quae nemo potest complecti mente, creator Humani generis, munera larga dabit.
Najdostojniejszemu w Chrystusie Ojcu i Panu, Panu Janowi z książąt litewskich, z łaski Bożej wybranemu i zatwierdzonemu biskupowi wileńskiemu, swojemu w sposób szczególny czczonemu panu.
Wiersz Stanisława Hozjusza
Niechaj Ten, który cały glob ziemski porządkuje wedle pewnych praw, aby wszystko toczyło się w swoim porządku, da Ci długie i pomyślne lata życia, ponieważ Ty sam również tworzysz prawa dla swojego narodu. Prawa, które cnotę nagradzają, a występki karzą, aby każdy trwał w swoim obowiązku. Które wskazują, jak ma postępować ten, kto, poświęcając się Chrystusowi, wypełnia święte obowiązki, kto, nakazując ciału i światu dążyć do wiecznego zbawienia, czyni wszystko, co nakazuje Duch [Święty]. Zbawienie narodu zależy od tego, czy grono wyświęconych pokaże trzodzie przykład pobożnego życia. I znowu, całe grono wyświęconych zależy od jednego Pasterza [fn: to samo łacińskie słowo (praesul) oznacza również biskupa], który nadaje mu prawa. Ty sam okazujesz się nim, najjaśniejszy wodzu, ponieważ pragniesz, aby świętymi obyczajami [duchowni] poświęcali się Chrystusowi, a sam jesteś całym sercem oddany pobożności i miłośnikiem religii, nie uważając niczego za wyższe czy ważniejsze od tej jednej sprawy – a mianowicie, abyś mógł troszczyć się o swoje owieczki. Sław się swoją cnotą, tak dalej staraj się, abyś, oddając się świętym obyczajom, był święty. Niech Chrystus nagrodzi Cię za cnotę i obdarzy długimi latami życia. A gdy Twoje życie dobiegnie końca, Stwórca rodzaju ludzkiego da Ci hojne dary, których żadne oko ludzkie nie widziało, o których żadne ucho nie słyszało, których niczyja myśl nie może w pełni pojąć [fn: Por. 1 Kor 2, 9.].
ŹRÓDŁA I LITERATURA
ŹRÓDŁA RĘKOPISMIENNE
Kraków, Polska Akademia Umiejętności
Rs 8904
Poznań, Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu
Acta Capituli Poznaniensis, t. 7 (1505–1515) [CP 34].
Acta Episcopalia [AE], t. 8 (1536–1538).
ŹRÓDŁA DRUKOWANE
Dauguma paleotipų prieinama Federacja bibliotek cyfrowych tinklalapyje https://fbc.pionier.net.pl
Acta Capituli ecclesiae cathedralis Vilnensis saec. XVI–XVIII = Vilniaus katedros bažnyčios kapitulos posėdžių protokolai XVI–XVIII a., t. 1: 1502–1533, parengė Darius Antanavičius, Dalia Emilija Staškevičienė, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2018.
Acta primae visitationis diocesis Vilnensis A.D. 1522 peractae = Vilniaus kapitulos Liber IIb atkūrimas, sudarė, tekstus iš rankraščių parengė, mokslinį įvadą ir paaiškinimus parašė S. C. Rowell, (Fontes minores historiae Lithuaniae, t. 8), Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2015.
Acta Tomiciana, Tomus Duodecimus epistolarum, legationum, responsorum, actionum et rerum gestarum Serenissimi Principis Sigismundi Primi, Regis Polonie et Magni Ducis Lithuanie, Posnaniae: Sumptibus Bibliothecae Kornicensis, 1906.
Agenda sive Exequiale divinorum sacramentorum per venerabilem virum et dominum Martinum canonicum Vilnensis dyocesis edita. Impressum in Gdano per me Conradum Bomgharten, Anno Domini millesimo quadringentesimo nonagesimonono et finitum est secunda feria ante festum Barnabe [1499 06 10].
Akta kapituł z wieku XVI wybrane, wyd. Bolesław Ulanowski, t. 1, d. 1, Akta kapituł poznańskiej i włocławskiej (1519-1578), Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności, Skład główny w Księgarni spółki wydawniczej polskiej, 1908.
Codex Mednicensis seu Samogitiae dioecesis, d. 1: (1416.II.13 – 1609.IX.2), collegit Paulus Jatulis, (Fontes historiae Lithuaniae, t. III), Roma: Academia Lituana Catholica Scientiarum, 1984.
Diurnale horarum ecclesiae cathedralis Posnaniensis sub Reverendissimo ac illustrissimo Principe domino et domino Ioanne ex ducibus Lythuaniae Dei gratia Episcopo Posnaniensi etc in communem eius dioceseos sacerdotum usum summa et fide et diligentia editum. Cum gratia et privilegio Illustrissimi ducis Episcopi Posnaniensis, excudebat Lipsiae Melchior Lotterus expensis et cura honestissimi viri Georgii Denarii, Germanice Pfennig Anno Domini MDXXXVIII. – Warszawa, Biblioteka Narodowa, SD XVI.O.6189 (defektuotas egzempliorius, Kórnik Cim.O.463).
FERRERI ZACHARIAS, „Vita beati Casimiri confessoris…“ (Vilnius, 1520; Kraków, 1521), in: Ankstyvieji šv. Kazimiero „gyvenimai“, sudarė Mintautas Čiurinskas, (Fontes ecclesiastici historiae Lithuaniae, t. 4), Vilnius: Aidai, 2004, p. 46–117.
[GRZEGORZ Z SZAMOTUŁ] , Sermo de indulgentiis bulleque iubilei pro fabrica ecclesie cathedralis Vilnensis a Sede Apostolica concessae resolutio, in regia urbe Cracoviensi Florianus Unglerius impressit, 1532, prieiga internete: https://dbc.wroc.pl/dlibra/ publication/6558/edition/6069/content.
HUSOVIANAS MIKALOJUS, Raštai, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2007. Judicium astronomicum coniunctionis minoris Saturni et Iovis super decimo gradu Piscium continuativa triplicitatis aqueae et super coniunctoribus aliis XV in eodem signo aggregatis in celebri Studio Cracoviensi per magistrum Nicolaum de Shadek editum.
SACRANUS JOANNES, Elucidarius errorum ritus Ruthenici, Cracoviae: Typis Ioannis Haller, 1501.
Listy polskie XVI wieku ze zbiorów Wladyslawa Pociechy, Witolda Taszyckiego, Adama Turasiewicza, red. Kazimierz Rymut, t. 1: Listy z lat 1525–1548, Krakow: PAU, 1998.
NARBUTAS SIGITAS, NARBUTIENĖ DAIVA, XV–XVI a. Lietuvos lotyniškų knygų sąrašas, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2002.
Opusculum quadragesimale per Valentinum Posnanianum recollectum, omnibus et potissimum in Vinea Domini laborantibus perutile…, ex officina Melchioris Lottheri inconniventis industriae typographi quam maxima cura ac diligentia prodiit Anno a Redempto genere humano sesquemillesimo et tricesimo septimo mense vero Februario (Biblioteka Kórnicka Cim.O.34; Wojewódzka i miejska Biblioteka Publiczna w Bydgoszczy, B 1271 adl. 1).
PELCZAR JAN, Nicolai Hussoviani carmina, Cracoviae: Sumptibus Acadmiae Litterarum Cracoviensis Apud bibliopolam Societatis Librariae Poloniae, 1894.
Rerum Moscovitarum commentarii Sigismundi liberi baronis in Herberstein, Neyperg et Guettenberg…, Basileae: ex offcina Oporiniana, 1571.
Rubricella Cracoviensis ad annum Domini 1537. Primum post Bisextilem (Cracovie: ex Officina Ungleriana). Wrocław, Ossolineum, XVI.O.1054.
Rubricella quottidiana pro diocesi Cracoviensi ad annum Domini 1534 (Excussum Cracoviae a Floriano Unglerio 1533). Ossolineum XVI.O.1051.
Rubricella horarum canonicarum Diocesis Poznaniensis ad annum Domini 1535. Tercium post bisextilem. Warszawa, Biblioteka Narodowa, SD XVI.O. 6195.
Rubricella horarum canonicarum diocesis Poznaniensis ad Annum Domini 1538 secundum post Bissextilem (Cracovie: ex Officina Ungleriana). Kraków, Biblioteka Jagiellońska, Cim. 40.
SAWICKI JAKUB, Concilia Poloniae: Źródła i studia krytyczne, II: Synody diecezji wileńskiej i ich statuty, Warszawa: Nakładem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, 1948.
SAWICKI JAKUB, Concilia Poloniae: Źródła i studia krityczne, III: Synody diecezji łuckiej i ich statuty, Warszawa: Nakładem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego z zasiłku Prezydium Rady Ministrów i wydziału nauki ministerstwa Oświaty, 1949.
SAWICKI JAKUB, Concilia Poloniae: Źródła i studia krytyczne, X: Synody diecezji wrocławskiej i ich statuty. Na podstawie materiałów przysposobionych przy udziale Alfreda Sabischa, Wrocław [i in.]: Zakład narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1963.
Statuta capituli et ecclesiae cathedralis Posnaniensis ex annis 1298–1763, ed. Władysław Pawelczak, (Papieski wydział teologiczny w Poznaniu. Studia i materiały, 15), Poznań: Papieski wydział teologiczny w Poznaniu, 1995.
Statuta nova inclite provintie Gnesnensis tempore felicis presidencie Reverendissimi in Christo patris et domini domini Ioannis de Lasko…, Ductu et impensa Reverendissimi in Christo Patris Domini Joannis de Lasko, archiepiscopi Gnesnesnis. Excussum Cracovie per Mathiam Scharffenberger. In domo spectabilis viri, Domini Marci Bibliopole, civis alme civitatis Cracoviensis, dirigente eundem Honorabili Stanislao Sudolski, plebano in Kuthno, sue reverendissime paternitatis capellano, Anno Domini MDXXVII. Wrocław, Ossolineum, XVI.Qu.2679.2.
Statuta synodalia dioecesis Wladislaviensis et Pomeraniae, coll. et ed. Zeno Chodyński, Varsoviae: Typis Francisci Czerwiński ad plateam Zielna N. 17, 1890.
Statuta Vilnensis diocesis sinodaliter per illustrissimum principem et reverendissimum dominum Joannem ex ducibus Lithuaniae, Dei gratia episcopum Vilnensem cum suo capitulo de totius cleri eiusdem diocesis pro sinodo diocesana congregati consensu et voluntate edita atque approbata, impressum Cracoviae per Mathiam Scharffenbergk, 1528, Biblioteka Kórnicka Cim.Qu.3023; Warszawa, Biblioteka Narodowa, mikrofilmas B171, pagal kitą BK egzempliorių.
THOMAS TRETER, Vitae Episcoporum Posnaniensium per Joannem Długossium quondam conscriptae, ab illo ad sua tempora continuatae, Brunsbergae: Typis Georgii Schoenfeld, 1604.
ULANOWSKI BOLESŁAW, Materyjały do historyi ustawodawstwa synodalnego w Polsce w w. XVI, (Archiwum komisyi prawniczej Akademii Umiejętności, t. 1, p. 325–555), Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności, 1895.
Vilniaus ir Žemaičių vyskupijų katedrų kapitulų statutai: tekstai ir kontekstai, par. Wioletta Pawlikowska-Butterwick, Liudas Jovaiša, Vilnius: Aidai, 2016.
LITERATURA
BARONAS DARIUS, ROWELL S. C., The Conversion of Lithuania. From pagan Barbarians to Late Medieval Christians, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2015.
BARTOSZAK MICHAŁ, „Opusculum quadragesimale“ Walentego Wróbla z dedykacją dla Pawła Holszanskiego“, in: Biblioteka, 2016, Nr. 20 (29), p. 23–40.
BORZYSZKOWSKI MARIAN, „Materiały do twórczości poetyckiej i działałności wydawnyczej Stanisława Hozjusza w latach 1522–1548“, in: Studia Warmińskie 7 (1970), p. 305–322.
ČIURINSKAS MINTAUTAS, „Lietuva pergalės prie Oršos (1514 m.) poetų tekstuose“, in: Senoji Lietuvos literatūra, 2015, kn. 40, p. 41, p. 15–72.
CZEKAJEWSKA ANNA, „O listach dedykacyjnych w polskiej książce XVI wieku“, in: Roczniki Biblioteczne, 1962, Nr. 6, sąs.1–2, p. 21–56.
DOMACHOWSKA REGINA, „Młodzieńcza twórczość poetycka Stanisława Hozjusza“, In: Studia Warmińskie, 1988, Nr. 25, p. 141–223.
GLOMSKI JACQUELINE, Patronage and humanist literature in the age of the Jagiellons. Court and careers in the writings of Rudolf Agricola Junior, Valentin Eck and Leonard Cox, Toronto-Buffalo-London: University of Toronto Press, 2007.
JOVAIŠA LIUDAS, Vilniaus vyskupai ir jų portretai, Vilnius: Bažnytinio paveldo muziejus, 2016.
JOVAIŠA LIUDAS, „Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės šventieji globėjai Lietuvos vyskupijų liturginių kalendorių duomenimis“, in: Excellentia virtutum: Šventieji Lietuvos kultūroje. Mokslo straipsnių rinkinys, sudarė Asta Giniūnienė, Vilnius: LKTI, 2019, p. 11–38.
KALINOWSKA JADWIGA AMBROZJA, „Erudycja klasyczna i biblijna Stanisława Hozjusza (1504–1579)“, in: Forum Teologiczne, 2002, Nr. 3, p. 163–178.
Katalog Poloników XVI wieku Biblioteki Jagiellońskiej, t. 2: M-Ż, pod redakcją Mariana Malickiego i Ewy Zwinogrodzkiej, opracowanie Małgorzata Gołuszka, Marian Malicki, Wanda Ptak-Korbel i inn., Kraków: Nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1994.
KONARSKA-ZIMNICKA SYLWIA, „Wenus panią roku, Mars towarzyszem…“. Astrologia w Krakowie XV i początku XVI wieku, Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, 2018.
Krikščionybės Lietuvoje istorija, sudarė Vytautas Ališauskas, Vilnius: Aidai, 2006.
Lietuvos katalikų dvasininkai XIV–XVI a., sudarė Vytautas Ališauskas, Tomasz Jaszczołt, Liudas Jovaiša, Mindaugas Paknys, (Bažnyčios istorijos studijos, t. 2), Vilnius: Aidai, 2009.
MASLAUSKAITĖ SIGITA, „Šv. Kazimiero atvaizdis. Pirmavaizdis ir kartotės“, in: Pirmavaizdis ir kartotė. Vaizdinių transformacijos tyrimai. Straipsnių rinkinys, Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2004, p.112–121.
MIASKOWSKI KAZIMIERZ, „Piotr Rydzyński i polemika jego z Hessem (R. 1524)“, in: Przegląd Kościelny. Pismo miesięczne poświęcone Nauce i Sprawom Kościoła Katolickiego, 1905, t. 7, Nr. 40, p. 241–248; Nr. 41, p. 321–333; 1905, t. 8, Nr. 43, p. 1–15; Nr. 46, p. 387–391; Nr. 47, p. 421–436.
NOWAKOWSKA NATALIA, Church, State and Dynasty in Renaissance Poland. The career of Cardinal Fryderyk Jagiellon (1468–1503), Aldershot: Ashgate, 2007.
ODRZYWOLSKA KIDAWA, Anna, Podkanclerz Piotr Tomicki (1515–1535). Polityk i humanista, Warszawa: Semper, 2005.
PATIEJŪNIENĖ, EGLĖ, Brevitas ornata: Mãžosios literatūros formos XVI–XVII amžiaus Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės spaudiniuose, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 1998.
PIECH ZENON, Monety, pieczęcie i herby w systemie symboli i władzy Jagiellonów, Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2003.
POCIECHA WŁADYSŁAW, Królowa Bona (1494–1557). Czasy i ludzie Odrodzenia, t. 2, Poznań: PWN, 1958.
PRZYAŁGOWSKI WINCENTY, Żywoty biskupów wileńskich, t. 1, Peterburg: Nakład autora, Druk Jozafata Ohryzki, 1860.
ROWELL S. C., „Fr Mažvydas, Žemaitija and the Consistory Appeal Court, 1525–1539“, in: Acta historica Universitatis Klaipedensis, 2018, t. 35, p. 163–188.
ROWELL S. C., „Jogailaičių dinasto Jono iš Lietuvos kunigaikščių sąsajos su Vilniaus katedra“, in: Ženklai, simboliai, prasmės: Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės tyrimai pagalbinių istorijos mokslų aspektu, sudarė Rūta Čapaitė, Gitana Zujienė, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2019, p. 123–146.
ROWELL S. C., „Olim multorum patronus et praesidium, nunc ecce cliens: Jono iš Lietuvos kunigaikščių mirtis ir pomirtinis šlovinimas, 1538 m. vasaris-gegužė“, in: Senoji Lietuvos literatūra, kn. 50, Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2020, p. 269–285.
SEGEL HAROLDB. , Renaissance culture in Poland: The rise of Humanism 1470–1543, Ithaca-London: Cornell University Press, 1989.
TAFIŁOWSKI PIOTR, „Dedykacje w drukach Krakowskich 1503–1531“, p. 1–11, in: https://www.academia.edu/26963586/Dedykacje_w_drukach_krakowskich_ 1503-1531 [peržiūrėta 2020 11 23. Straipsnio originali publikacija: Piotr Tafilowski, „Dedykacje w drukach Krakowskich 1503–1531“, in: Rocznik Biblioteki Narodowej, 2003, t. 35, p. 235–252.]
TAFIŁOWSKI PIOTR, Jan Łaski (1455–1531), kanclerz koronny i prymas Polski, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2007.
Ks. TYMOSZ STANISŁAW, Ewolucja kościelnego prawa polskiego w świetle kodyfikacji do XIX wieku, Lublin: Wydawnictwo KUL, 2008.
WDOWISZEWSKI ZYGMUNT, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Kraków: Avalon, 2017².
ZYGNER LUDWIK, „Reforma prawa partykularnego metropolii Gnieźnieńskiej w XV i na początku XVI wieku oraz jej wpływ na ustawodawstwo diecezji wileńskiej i żmudzkiej“, in: Kultūra-ekonomika-visuomenė: sąveika ir pokyčiai viduramžiais ir ankstyvesniais naujaisiais laikais Baltijos jūros pakrantėje, sudarė Marius Ščavinskas, Klaipėda: Klaipėdos universiteto Baltijos regiono istorijos ir archeologijos institutas, 2015, p. 112–134.