Tomas Vaitkus
Rozwój świadomości prawnej elity rządzącej Wielkiego Księstwa Litewskiego w połowie XVI wieku (w latach 1529-1566)
Streszczenie. Proces kodyfikacji prawa, który miał miejsce w XVI w. w Wielkim Księstwie Litewskim, świadczy o transformacji świadomości prawnej społeczeństwa WKL. W trakcie tego procesu na zmianę świadomości elity rządzącej WKL wpłynęło kilka czynników, które wyróżniały tę grupę spośród stanu szlacheckiego. Po pierwsze – członkowie elity władzy byli zarówno sędziami, jak i klientami systemu sądowniczego, co determinowało ich dwojaki stosunek do prawa, podczas gdy pozostali szlachcice byli jedynie klientami sądów. Po drugie – wyższa pozycja polityczna, społeczna i ekonomiczna dawała im przewagę w sporach sądowych i podtrzymywała hierarchizację w sądownictwie, co stwarzało warunki do przejawów nihilizmu prawnego. Po trzecie – członkowie władzy reprezentowali różne ugrupowania polityczne, dysponowali różnym potencjałem ekonomicznym i społecznym oraz różnymi drogami wchodzili w skład elity rządzącej – co determinowało ich indywidualne doświadczenia i eklektyzowało świadomość prawną tej grupy. Wymienione uwarunkowania zadecydowały o charakterystycznej dla świadomości elity władzy symbiozie archaicznych i nowych idei, która ukształtowała jakościowo nowe postrzeganie prawa i sprawiedliwości.
Słowa kluczowe: elita władzy, świadomość prawna, kultura prawna, prawo, statut.
Wprowadzenie
W XVI w. w Wielkim Księstwie Litewskim (dalej – WKL) zachodził gwałtowny proces kodyfikacji i nowelizacji prawa. Reforma administracyjna i sądowa z lat 1564–1566 przekształciła system prawny. Ponieważ reforma odbywała się w wirze wydarzeń politycznych, kierują one wzrok historyka na poszukiwanie związków przyczynowych między tymi wydarzeniami a transformacją systemu prawnego. I chociaż nie ulega wątpliwości, że wojna inflancka, petycja witebska z 1562 r., ruch egzekucyjny szlachty w Królestwie Polskim i inne wydarzenia przyspieszały procesy unijne, a wraz z nimi zmiany w sądownictwie, to właśnie rozwój świadomości prawnej elity rządzącej tworzył podłoże, z którego wyrosły reformy.
W historiografii litewskiej pojęciem regionalnej elity władzy posłużył się w swojej pracy Eugenijus Saviščevas, opisując grupę społeczną, w skład której wchodzili urzędnicy hospodarscy i samorządowi, piastujący urzędy na Żmudzi [fn: E. Saviščevas, 2010, s. 20.]. W niniejszym artykule termin „elita władzy” jest używany dla podkreślenia aspektu urzędniczego; grupę tę w WKL tworzyli urzędnicy centralni, administracyjni i hospodarscy. W kontekście rozwoju świadomości prawnej grupa ta jest o tyle istotna, że jej członkowie byli jednocześnie klientami sądów i sędziami oraz mieli duży wpływ na tworzenie prawa w WKL. Ponieważ reforma z lat 1564–1566 zmieniła ten status, aktualne stają się pytania: jak zmieniała się świadomość prawna elity rządzącej WKL w połowie XVI w. i czy zmiany te stworzyły podatny grunt dla reform?
Chronologię artykułu wyznaczają daty powstania dwóch pomników prawa. Zarówno Pierwszy Statut Litewski (dalej – PSL), jak i Drugi Statut Litewski (dalej – DSL) były znaczącymi pomnikami kultury prawnej, dlatego mówiąc o procesach prawnych zachodzących w WKL, Statuty odgrywają kluczową rolę. Wspomniane kodyfikacje prawa są jasno datowane, jednak świadomość prawna jest zjawiskiem inercyjnym, dlatego PSL będziemy traktować jako źródło prawa aktywnie oddziałujące na świadomość, a DSL – jako produkt zmieniającej się świadomości prawnej.
Przedmiotem artykułu jest rozwój świadomości prawnej elity rządzącej WKL. W pracy świadomość prawna jest definiowana jako system wyobrażeń, idei, teorii stworzonych przez grupy interesu na temat obowiązującego i pożądanego prawa, na temat zgodności lub niezgodności obowiązujących ustaw z ich interesami (sprawiedliwością), a także pozytywne lub negatywne emocje, których doświadczają osoby o różnych interesach w konfrontacji z obowiązującym prawem, oceniając je z punktu widzenia własnych i społecznych interesów [fn: A. Vaišvila, 2000, s. 213.].
Analizując świadomość prawną, nieuchronnie musimy mówić także o kulturze prawnej. Te dwa pojęcia opisują wzajemnie powiązane zjawiska. Kultura prawna jest częścią kultury społecznej, którą odzwierciedlają system sądowniczy, proces sądowy, prawodawstwo, edukacja prawnicza, natomiast świadomość prawna jest postawą wobec istniejącego prawa i kultury prawnej oraz oceną tej kultury. Kulturę prawną możemy uznać za realizację zbiorowej świadomości prawnej w państwie. Termin ten do języka naukowego wprowadziła komparatystyka prawnicza, porównując różne kultury prawne, dlatego kulturę prawną zdefiniowano jako ogólny system prawny lub byt geograficzny (w tym przypadku WKL) [fn: J. Husa, 2012, s. 5.].
Tematyka historii prawa WKL cieszyła się uwagą wielu historyków, jednak większość z nich nie analizowała rozwoju świadomości prawnej. Pionierem w tej dziedzinie był historyk prawa WKL Iwan Lappo, który napisał artykuł o litewskiej świadomości prawnej [fn: I. Lappo, 1934, s. 343–341.]. W swojej pracy poświęconej Statutowi Litewskiemu z 1588 r. [fn: I. Lappo, 1934 a, s. 473.] autor analizuje długi proces kodyfikacji Statutu (rozpoczęty w 1544 r.), omawia rozwój kultury prawnej WKL oraz wpływ wydarzeń politycznych na nią. Niestety, w późniejszym okresie rozwój świadomości prawnej w XVI w. nie przyciągnął już uwagi badaczy i był analizowany jedynie pośrednio, jako kompleksowa część historii prawa WKL. Należy wspomnieć historyków i ich prace, które ukształtowały kierunki historiografii prawa WKL – Juliusza Bardacha, który interesował się recepcją i funkcjonowaniem prawa polskiego i rzymskiego w prawie WKL [fn: J. Bardach, 1999, s. 158; J. Bardach, 1988, s. 399.]; Stanislovasa Lazutkę, Edvardasa Gudavičiusa i Irenę Valikonytė, którzy opublikowali i szczegółowo omówili PSL, jego znaczenie i oddziaływanie [fn: Pirmasis Lietuvos Statutas (1529 m.), 2001, s. 382; S. Lazutka, 1994, s. 46; S. Lazutka, 1999, s. 279–297.]; Andrzeja Zakrzewskiego, który wyczerpująco analizował rozwój prawa, ustroju i społeczeństwa WKL w XVI–XVIII w. [fn: A. Zakrzewski, 2013, s. 323.].
Najważniejszymi źródłami do badań są kształtujące, a zarazem odzwierciedlające świadomość prawną PSL i DSL [fn: Статут Вялiкага княства Лiтоўскага 1566 года, 2003, s. 350; Первый Литовский Статут (1529), 2004, s. 522.]. Akta znajdujące się w księgach sądów Metryki Litewskiej (dalej – ML) ujawniają indywidualne podejście do prawa i procesu sądowego. Sprawy ukazują systemy wartości stron procesowych, które odzwierciedlają mentalność i motywację sędziów oraz procesujących się w postępowaniu sądowym. W uchwałach sejmowych z lat czterdziestych XVI w., zawartych w ML, widoczna jest postawa społeczeństwa szlacheckiego wobec istniejącego prawa i systemu sądowniczego, wyrażona w niezadowoleniu z pewnych zasad funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, co pozwala częściowo zrekonstruować podejście sędziów do pracy w sądzie. Brak jest wielu bezpośrednich źródeł pozwalających na ocenę świadomości prawnej elity władzy w połowie XVI w., dlatego ważny jest publiczny spór Olbrachta Gasztołda z biskupem płockim na temat sytuacji sądownictwa w WKL [fn: nr 214, nr 215; w: Acta Tomiciana, 1901, s. 163–167.], który ujawnia indywidualną świadomość prawną. Podobnym źródłem jest dzieło Michalona Litwina „De moribus tartarorum, lituanorum et moschorum” [fn: Mykolas Lietuvis, 1966, s. 135.], w którym mowa jest nie tylko o wadach systemu prawnego, ale także o uniwersalnych zasadach prawa, których zastosowanie, zdaniem autora, byłoby pożądane. Wymienione źródła są subiektywne, przez co widzimy zniekształcony obraz świadomości prawnej. Na przykład Michalon Litwin, Olbracht Gasztołd w swoich tekstach przedstawiali, ich zdaniem, idealny typ świadomości prawnej, który najprawdopodobniej odbiegał od ich codziennej świadomości prawnej, a argumenty stosowane w sprawach sądowych ML są często narzędziem unikania odpowiedzialności prawnej i ujawniają tylko niektóre cechy świadomości stron. Mimo tych niedostatków, źródła te pozwalają spojrzeć na zbiorową świadomość prawną elity władzy.
1. WKL w kontekście rozprzestrzeniania się europejskiej kultury prawnej
W Europie pierwsze zbiory prawa powstały na bazie praw barbarzyńskich: w latach 507–511 „Lex Salica”, w 634 r. edyktem Rotara zatwierdzony longobardzki zbiór praw, za czasów Karola Wielkiego „Lex Saxonorum” i „Lex Turingorum” oraz inne prawa barbarzyńskie [fn: K. Modzelewski, 2007, s. 41–51.]. Tradycja zbiorów prawa dotarła na Ruś nieco później: krótka Prawda Ruska została przygotowana w XI w., a obszerna – w XII w. Zbiory te możemy określić jako wyraz umacniającego się feudalizmu, ponieważ, na przykład, ograniczenie krwawej zemsty poprzez grzywny pieniężne hamowało destabilizujące praktyki pochodzenia plemiennego, a funkcje przemocy w społeczeństwie przejmował feudał [fn: A. Reynolds, 2014, s. 700.]. W XII–XIII w. przez Europę przetoczyła się fala prawodawstwa i kodyfikacji prawa [fn: H. Lück, 2017, s. 19–20.]: w 1158 r. ustawy Fryderyka Barbarossy, w 1241 r. w Danii wydano prawo jutlandzkie, obowiązujące do 1863 r., a w Niemczech – do 1899 r., w 1215 r. – „Magna Carta” w Anglii, na Sycylii – w 1231 r. „Liber Augustalis”, w Kastylii w 1258 r. wydano kodyfikację prawa ziemskiego, „Libro de las Leyas” [fn: H. Hattenhauer, 2009, s. 442.].
Po chrzcie WKL weszło w kulturowy areał łacińskiej Europy. Wartości chrześcijańskie zmieniały świadomość pogańską, a wraz z nią – postrzeganie sprawiedliwości. Juliusz Bardach, mówiąc o rozpoczętym w WKL procesie kodyfikacji prawa, podkreślił, że zbiegł się on w czasie z procesami zachodzącymi w państwach Europy Środkowej i podał liczne przykłady: w najwyższym trybunale Świętego Cesarstwa Rzymskiego w 1495 r. zdecydowano o posługiwaniu się prawem rzymskim w przypadkach, których nie rozstrzygało prawo partykularne; w 1532 r. w zbiorze „Constitutio Criminalis Carolina” skodyfikowano prawo karne; w 1514 r. rozpoczęto systematyzację prawa Królestwa Węgier; w 1508 r. Wiktor Kornel ze Všehrd próbował ujednolicić prawo Królestwa Czech w dziele „O právech, súdiech i o dskách země české knihy devatery”.
Procesy rozwoju prawa w WKL, zachodzące równocześnie z europejskimi, wskazują nie tylko na rozprzestrzenianie się i recepcję kultury prawnej, ale także ogólnoeuropejskiej. W tym kontekście ważny jest czynnik Królestwa Polskiego, który wpłynął na rozwój kultury i świadomości prawnej w WKL. System prawny Królestwa Polskiego, który kształtował się w XIV w. – na początku XV w. zgodnie z tendencjami charakterystycznymi dla monarchii stanowych Europy Zachodniej [fn: S. Płaza, 1997, s. 533–537.], jest przykładem konsekwentnego rozwoju kultury prawnej, w wyniku którego wykształciła się świadomość prawna o pewnej specyfice narodowej. Rektor Akademii Krakowskiej Paweł Włodkowic na soborze w Konstancji (1414–1418) rozwijał koncepcję prawa narodów, którą przeciwstawiał głoszonej przez Kościół katolicki i cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego idei uniwersalizmu prawa [fn: J. Bardach, 1957, s. 435.]. Na koncepcję Pawła Włodkowica miał wpływ zarówno konflikt Polski i WKL z zakonem krzyżackim, jak i intensywne procesy rozwoju prawa w XIV w.: w połowie XIV w. przyjęte przez Kazimierza Wielkiego kodyfikacje prawa dla Wielkopolski i Małopolski, założenie Akademii Krakowskiej, utrwalenie tradycji elekcji władcy, powstawanie w XIV–XV w. samorządnych sądów w powiatach [fn: Ibidem, s. 477.]. W Królestwie Polskim, podobnie jak w WKL, wraz z zanikaniem sądów urzędników władcy, elita władzy musiała zrezygnować z funkcji sędziowskich [fn: Historia ustroju i prawa polskiego, 2003, s. 118–120.]. Na proces demokratyzacji świadomości prawnej wpływało wiele czynników, jednak długotrwałe zmiany strukturalne w sądownictwie świadczą o inercyjnym charakterze rozwoju świadomości prawnej.
W XVI w. widzimy próby systematyzacji prawa polskiego – w 1506 r. przyjęto Statut Łaskiego, a w 1523 r. przygotowano kodyfikację procesu sądowego „Formula Processus” [fn: J. Bardach, 1988, s. 14–15.]. Doktor obojga praw Jan Ostroróg jeszcze przed rozpatrywaniem Statutu Łaskiego w 1501 r. przedstawił koncepcję wspólnego prawa w Królestwie Polskim w dziele „Monumentum pro reipublicae ordinatione” [fn: W. Uruszczak, 2010, s. 165.]. Jego optymistyczna idea skodyfikowania prawa z uwzględnieniem prawa rzymskiego nie została zrealizowana, ponieważ Statut Łaskiego funkcjonował jako zbiór praw, a nie kodyfikacja. Był to materiał pomocniczy dla sędziów i stron procesowych, jednak Statut nie tworzył jednolitego systemu prawnego w Królestwie Polskim, co tylko wzmacniało partykularyzm prawa polskiego. W 1532 r. podjęto próbę zmiany tej sytuacji – rozpoczęto projekt kodyfikacji prawa – Correctura iurium, jednak kodyfikacja licząca 5 ksiąg i 929 artykułów nie została przyjęta. Szlachta polska nie była gotowa na zmiany o takiej skali i na sejmie w Piotrkowie w 1534 r. zwyciężył tradycjonalizm i nastroje konserwatywne [fn: S. Płaza, 1997, s. 141.]. Odzwierciedla to inercyjność świadomości prawnej, ponieważ mimo rozwiniętego systemu sądownictwa, funkcjonującego wydziału prawa i wysokiej kultury prawnej, dla społeczeństwa szlacheckiego w Polsce bardziej atrakcyjny wydawał się tradycyjny zbiór przywilejów niż jakościowo nowa kodyfikacja.
2. Cechy świadomości prawnej elity rządzącej WKL w Pierwszym Statucie Litewskim
W przededniu przyjęcia PSL zhierarchizowany i heterogeniczny stan szlachecki miał stać się jednolity, jednak do kodyfikacji w największym stopniu przyczynili się przedstawiciele możnowładztwa [fn: S. Lazutka, 1999, s. 280.], dlatego pierwsza kodyfikacja prawa WKL, utrwalając prawa szlachty, utrwaliła również prawa możnowładztwa, którego część wchodziła w skład elity rządzącej WKL. Hierarchia społeczna w Statucie jest utrwalona w rozdziale III, poświęconym wolnościom szlacheckim. W artykule pierwszym zapewniono ochronę i nietykalność panów rady, ich wyjątkową pozycję w ustroju państwa: „<…> panów rady naszych w niczym umniejszać nie będziemy, ale od wszelkiego braku szacunku i poniżenia to państwo chronić będziemy.” [fn: Pirmasis Lietuvos Statutas (1529 m.), s. 148.]. W Statucie Rada Panów jest postrzegana jako część ciała państwowego. Potwierdza to artykuł 6, w którym władca zobowiązał się niczego nie zmieniać bez wiedzy i zgody panów rady [fn: Первый Литовский Статут (1529), s. 160.]. Związek między elitą władzy a możnowładztwem WKL sprawił, że PSL nie zniósł hierarchizacji wewnątrz stanu szlacheckiego, co umożliwiło odmienny rozwój świadomości prawnej. Pewne rozróżnienie wynikało również z faktu, że panowie rady – wojewodowie i starostowie – podlegali najwyższej grupie sądów – sądom władcy i Rady Panów [fn: Ibidem, s. 160.], podczas gdy reszta szlachty musiała procesować się w sądach urzędników administracyjnych.
Ponieważ instytucja urzędnika sędziego była dość archaiczna i wymagała reformy na szerszą skalę, w tej dziedzinie elicie władzy udało się zachować przewagę. Mimo to PSL zakończył długi okres, w którym dominowało prawo zwyczajowe [fn: A. Zakrzewski, 2013, s. 215.]. To ograniczenie zapewniło pewną obiektywność procesu sądowego, ponieważ krępowało swobodę sędziego w interpretacji zwyczaju.
Paradoksalnie, utrwalona w Statucie dominacja urzędników w sądach miała znaczący wpływ na modernizację świadomości prawnej elity władzy i reszty szlachty, ponieważ stopniowo znosiła hierarchiczne pojmowanie prawa, które najlepiej ilustruje typowa dla średniowiecza zasada prawna, głosząca, że najwyższym źródłem prawa jest władca. PSL tego nie podważał, jednak stopniowo to pojęcie zostało zmienione i nawet sam władca musiał sądzić według Statutu [fn: Первый Литовский Статут (1529), 2004, s. 182.]. W tym aspekcie zmieniła się również rola elity władzy jako sędziów, ponieważ hierarchiczna pozycja w stanie nie była już podstawą autorytetu prawnego. Oczywiście, mówiąc o PSL, należy pamiętać, że sędziowie i przed kodyfikacją prawa musieli uwzględniać przywileje i zwyczaje, jednak kodyfikacja prawa zobiektywizowała system prawny, a ujednolicone prawo przyspieszyło procesy rozwoju jednolitej świadomości prawnej.
W PSL można dostrzec zalążki rozdziału władzy sądowniczej i administracyjnej. Artykuł 2 rozdziału VI zobowiązywał wszystkich urzędników administracyjnych do wyboru dwóch ziemian, którzy pełniliby funkcje sędziowskie, gdyby wojewoda lub starosta nie mogli sądzić z powodu spraw hospodarskich lub państwowych [fn: Ibidem, s. 182–183.]. Z tego artykułu można zrozumieć, że obowiązki urzędnika administracyjnego i sędziego były czasami nie do pogodzenia, a urzędnicy mianowani przez dygnitarza w niektórych przypadkach mogli rozpatrywać sprawy samodzielnie. Z drugiej strony, władza administracyjna (którą w kontekście WKL można nazwać polityczną) była bardziej ceniona niż sądownicza, ponieważ przedstawiciele szlachty zastępowali wojewodów i starostów w procesie sądowym – co zmieniało związek przedstawiciela elity władzy z prawem WKL. Wspomniany artykuł należy interpretować jako ustępstwo na rzecz szlachty, która otrzymała swoich przedstawicieli w sądach, co świadczy o narodzinach zalążka myśli prawnej, wywodzącej się z idei jednolitego stanu szlacheckiego. Oczywiście autorytet sądowy elity władzy pozostawał bardzo ważny: wybrani dwaj ziemianie byli bezpośrednio podporządkowani wojewodzie lub staroście, a sędziowie mianowani przez hospodara mieli odpowiadać przed wojewodą danego powiatu [fn: Ibidem, s.182.].
Pośrednio znaczenie autorytetu elity władzy podkreśla artykuł 23 rozdziału I, który przewidywał 6 tygodni więzienia i 12 rubli groszy grzywny dla tego, kto zlekceważyłby decyzję hospodara i panów rady [fn: Ibidem, s. 147.]. W centrum artykułu znajduje się osoba władcy, jednak uwagę poświęca się również panom rady, ujawniając tym samym model zarządzania państwem oparty na konsensusie między władcą a elitą władzy, gdzie najważniejsze decyzje państwowe podejmowane są za obopólną zgodą. Z tego powodu autorytet sądowy elity władzy mógł mieć to samo pochodzenie co autorytet władcy, ponieważ on, jako prawodawca, naradzał się z panami rady i, nadając urząd administracyjny, jednocześnie nadawał władzę sądowniczą. W trakcie reformy sądowniczej w latach 1564–1566, gdy zrezygnowano z sędziów urzędników administracyjnych w sądzie ziemskim, zakłóciło to hierarchiczne przekazywanie władzy sądowniczej, ponieważ pojawili się sędziowie obieralni, zanikał osobisty związek sędziego z sądem, co przyspieszyło instytucjonalizację sądów.
PSL nie zniósł hierarchizacji prawa, ponieważ przedstawiciele możnowładztwa nadal mieli być sądzeni w sądzie hospodarskim lub sądzie kilku panów rady [fn: Ibidem, s. 186.]. Artykuł szósty można rozumieć dwojako – jako przywilej dla możnowładztwa lub jako próbę zachowania bezstronności w ukształtowanym systemie sądowym WKL. Socjopolityczna grupa elity władzy WKL była już uformowana, przedstawiciele starych rodów, wraz ze zmianą pokoleń, stale otrzymywali urzędy w aparacie państwowym. Istniała również stała rywalizacja między przedstawicielami elity władzy, którą w XVI w. najlepiej ilustrują konflikty Michała Glińskiego z Janem Zabrzezińskim czy Olbrachta Gasztołda z Konstantym Ostrogskim i Radziwiłłami. W elicie władzy ugrupowania możnowładcze konkurowały ze sobą, dlatego sędziowanie w sprawie politycznego przeciwnika mogło przynieść sędziemu znaczną korzyść lub zaszkodzić przeciwnikowi. Ilustracyjnym tego przykładem jest sędziowanie wojewody wileńskiego Olbrachta Gasztołda w 1525 r. w sądzie hospodarskim, w którym wojewoda uzasadnił pozew Jana Siegieniewicza i Aleksandra Chodkiewicza przeciwko synom zmarłego Mikołaja Radziwiłła, Janowi i Stanisławowi Radziwiłłom, jednak po apelacji Radziwiłłów, po rozpatrzeniu sprawy, wcześniejsza decyzja została uchylona i sprawa została rozpatrzona od nowa [fn: Lietuvos Metrika (dalej – LM) 4-oji Teismų bylų knyga, 1997, sprawa 193, s. 163–165.]. Chociaż istniała wadliwa praktyka, ukształtowały się mechanizmy obronne, które sprzyjały obiektywności sądów.
Panegiryk na cześć Zygmunta Starego napisany przez Deodatusa Septenijusa w 1530 r. pozwala zrozumieć, jakie miejsce w świadomości ówczesnego możnowładcy, w przededniu przyjęcia Statutu, mogło zajmować prawo [fn: „Žygimanto, Lenkijos karaliaus ir Lietuvos, Rusios, Prūsijos, Žemaitijos, Mazovijos ir kitų didžiojo kunigaikščio ir pono bei tėvonio pagyrimas“, w: Šešioliktojo amžiaus raštija, 2000, s. 62.]. W panegiryku, który mógł być mową O. Gasztołda na sejmie w 1529 r., zasługi Zygmunta Starego są przyrównywane do chrztu WKL. Rysowana jest paralela między religią a sprawiedliwością, ponieważ dopiero po otrzymaniu prawa pisanego staje się prawdziwymi chrześcijanami [fn: Ibidem, s. 64.]. Jest to charakterystyczne dla średniowiecznego postrzegania prawa, kiedy kościelne prawo kanoniczne uważano za najdoskonalszą formę prawa, a celem prawa świeckiego było zbliżenie się do niego [fn: H. J. Berman, 1999, s. 362.]. O. Gasztołd, porównując przyjęcie Statutu z chrztem Litwy, pośrednio przypisywał sobie zasługi; w panegiryku na cześć Zygmunta Augusta podkreśla się, że to właśnie O. Gasztołdowi powierzono sporządzenie Statutu [fn: Lazutka S., 1994, s. 25.]. Panegiryk powstał w otoczeniu O. Gasztołda i jest niewątpliwie subiektywny [fn: Варонін В., 2005, с. 21–35.] oraz ma charakter indywidualny, jednak tego możnowładcę możemy oceniać jako typowego przedstawiciela ówczesnego starego możnowładztwa, którego ród przez długi czas otrzymywał najwyższe urzędy w elicie władzy. Korzenie potęgi rodów Radziwiłłów, Kieżgajłów sięgały czasów Witolda i pod względem społecznym rody te zajmowały podobną pozycję w ówczesnym społeczeństwie, co determinowało podobne doświadczenia, dlatego stanowisko wyrażone przez Gasztołda w odniesieniu do prawa i sądów WKL mogło być charakterystyczne nie tylko dla tego możnowładcy, ale i dla innych starych rodów elity rządzącej.
3. Świadomość prawna sędziego
W sądach wojewodów, starostów i marszałków poziom kolegialności elity władzy był różny i zależał od woli urzędnika. Na przykład Maciej Wojciechowicz Kłoczko, będąc marszałkiem hospodarskim i dzierżawcą wołkowyskim, w swoim sądzie już od 1530 r. stosował przepis PSL przewidujący udział dwóch ziemian w sądzie, podczas gdy w tym samym czasie Olbracht Gasztołd monopolizował władzę sądowniczą w swoim województwie [fn: H. Lulewicz, A. Rachuba, 2009, s. 14.]. Z powodu hierarchizacji społecznej i urzędniczej w sądach powstała różnica między urzędnikiem sędzią a przedstawicielami szlachty, co determinowało różny stopień kolegialności tych sądów. W sądzie wojewody wileńskiego Jana Hlebowicza w 1542 r. widzimy kilku drobnych urzędników: ciwuna i horodniczego wileńskiego, dzierżawcę uszpolskiego i pieniańskiego Wojciecha Szymkowicza Jundziłła, dzierżawcę mozyrskiego i krewskiego Razmusa Dowgirda, dworzanina hospodarskiego kniazia Andrzeja Iwanowicza Oziereckiego [fn: LM. 11-oji Teismų bylų knyga, 2001, s. 12.]. W kolegium sędziowskim tego sądu widoczna jest wyraźna różnica hierarchiczna, dlatego największy wpływ na decyzję miał wojewoda wileński, a zasada kolegialności w takim sądzie miała charakter symboliczny. W sądach Rady Panów, komisarzy, a nawet w sądzie hospodarskim, gdzie różnica między urzędnikami nie była tak wyraźna, decyzja była wynikiem zbiorowego porozumienia. Sąd hospodarski, choć w swoim pochodzeniu miał charakter patriarchalny, po wprowadzeniu pewnych ograniczeń w 1492 r., w 1529 r. coraz bardziej stawał się kolektywnym sądem hospodara i Rady Panów. Potwierdza to fakt, że w tym sądzie często wymieniani są członkowie Rady Panów [fn: LM. 4-oji Teismų bylų knyga, s. XVI.], a I. Malinowski uważa go za sąd państwowy, w którym Rada Panów była równorzędnym partnerem władcy [fn: И. Малиновский, 1912, с. 184.]. Dzięki zaangażowaniu elity władzy w system sądowniczy WKL w sądach kolegialnych powstały sprzyjające warunki do kształtowania się wspólnej świadomości prawnej elity rządzącej. Mimo to, dwoisty system sądowy oddziaływał na różne poziomy świadomości elity władzy.
Sądy wojewodów, starostów i namiestników miały ujednolicać świadomość prawną, ponieważ rozpatrywanie każdej sprawy w tych sądach, z powodu różnicy hierarchicznej w kolegium sędziowskim, było indywidualnym doświadczeniem członka władzy. Takie sądy być może działały konserwująco, ponieważ wiązały sąd z osobą, a nie z instytucją, dlatego na sejmach widzimy skargi szlachty. Na sejmie w Brześciu w 1544 r. szlachta skarżyła się na wadliwą praktykę sądową, ponieważ wojewodowie, starostowie i inni urzędnicy mieli tendencję do odbywania sądów w swoich dworach lub innych posiadłościach i czasami zabierali księgi sądów do swoich majątków [fn: Литовская Метрика. Часть третья: Книги Публичных Дел. Русская историческая библiотека (dalej – РИБ), 1914, t. 30, s. 4.]. Widać tu pewną sprzeczność między różnymi koncepcjami sądu, ponieważ szlachta postrzega sąd jako instytucję związaną z określonym miejscem – powiatem, a sędziowie postrzegali sąd osobiście, to znaczy, że legitymacja sprawowanej przez nich sprawiedliwości nie zależy od miejsca sądu. Chociaż oba stanowiska są kształtowane przez względy praktyczne, podejście szlachty do sądów jest w tym aspekcie bardziej nowoczesne, a w podejściu sędziego można dostrzec pozostałości świadomości patriarchalnej. Władca, odpowiadając na tę prośbę szlachty, podkreślił, że sądy mają odbywać się tylko w miejscu sądu powiatowego i tylko na życzenie stron procesowych mogą być przenoszone gdzie indziej [fn: Ibidem, s. 128.], utrwalając tym samym instytucjonalną koncepcję sądu z zastrzeżeniem, którym sędziowie mogli manipulować. Władca ustanowił również zasadę, że księgi sądowe mają pozostać w powiecie, ponieważ tak jest od dawna ustalone [fn: Ibidem, s. 128.]. Widzimy, że urzędnicy sędziowie mieli skłonność do samowoli i elastycznego podchodzenia do niektórych przepisów.
Innym czynnikiem, który miał wpływ, było obciążenie systemu sądowego WKL. Sąd hospodarski był przeładowany apelacjami [fn: A. Zakrzewski, 2013, s. 178.], ponieważ w sądach urzędników administracyjnych kończyła się tylko część sporów. Mnogość spraw szlacheckich w sądzie hospodarskim czy Rady Panów przeszkadzała elicie władzy, ponieważ niwelowała jej wyłączne prawo do procesowania się w sądach wyższej instancji, a ponadto, z powodu dużej liczby pozwów, sprawy w tych sądach były rozpatrywane dłużej. Przeładowane sesje sądów hospodarskiego i Rady Panów, przeznaczone na rozpatrywanie spraw apelacyjnych i innych, zbiegały się w czasie z sejmem [fn: LM. 4-oji Teismų bylų knyga, sprawa 7, sprawa 35.]. Problem ten zauważyła Bona Sforza i przedstawiła propozycję uformowania sądów na wzór polski. Sprzeciwił się temu kanclerz WKL, wojewoda wileński O. Gasztołd, ponieważ zależało mu na utrzymaniu istniejącego systemu prawnego, a nie na jego optymalizacji.
W liście O. Gasztołda przedstawiona jest opinia tylko jednego możnowładcy, dlatego trudno cokolwiek powiedzieć o poglądach innych przedstawicieli elity władzy. Z drugiej strony, w tym czasie trwała konsolidacja możnowładców przeciwko królowej Bonie, a w WKL dominował triumwirat Olbrachta Gasztołda oraz Jana i Jerzego Radziwiłłów [fn: R. Ragauskienė, 2002, s. 37.], dlatego przedstawione w liście kontrargumenty [fn: „Alberto Goštauto argumentai, kodėl teisėjai neturi būti skiriami taip kaip Lenkijoje (1536)“, w: Šešioliktojo amžiaus raštija, 2000, s. 55.] wobec propozycji Bony Sforzy, by ujednolicić systemy sądowe w Królestwie Polskim i WKL, mogły ilustrować stanowisko możnowładztwa WKL wobec systemu sądownictwa.
W argumentach tych wyraźnie odzwierciedla się wizja stanu jednolitego pod względem prawnym, lecz silnie zhierarchizowanego społecznie. O. Gasztołd twierdzi, że polski system w WKL nie sprawdzi się, ponieważ jeśli możnowładcy w sądach bywają stronniczy, sytuacja tylko się pogorszy po nadaniu tych funkcji szlachcie [fn: Ibidem, s. 57.]. Podkreśla się również, że szlachta WKL jest podporządkowana władcy i Radzie Panów, a zjeżdżając na sejmy, wysłuchuje decyzji hospodara i Rady Panów [fn: Ibidem, s. 56.], władza zaś należy do przedstawicieli wyższej warstwy szlacheckiej. Prawo, system prawny i suwerenność państwa są ze sobą splecione i jedno bez drugiego nie może istnieć. Podawane są przykłady innych państw, twierdząc, że w różnych krajach istnieją różne systemy prawne. Apeluje się do mieszkańców Podlasia, jakoby woleli oni kierować się prawem WKL, a nie Królestwa Polskiego [fn: Ibidem, s. 56–57.]. Prawo jest rozumiane jako część tożsamości, której należy bronić, co można uznać za pierwszy praktyczny wpływ PSL na świadomość elity władzy. Wreszcie w liście O. Gasztołda dostrzegalna jest najważniejsza cecha nowoczesnego prawa, rozumienie nadrzędności ustawy nawet wobec władcy: „Praeterea habemus jam a Majestate sua etiam istiorium judiciorum ordinationem privilegio et juramento a Majestate, sua raboratam et comfirmatam, quae nescio an quo pacto vel modo aboleri posset vel infringi.” [fn: nr 214, w: Acta Tomiciana, t. 11, s. 165.] Widzimy więc kilka interesujących cech świadomości prawnej: jasno rozumianą nadrzędność ustawy, postrzeganie prawa państwowego jako części tożsamości oraz utrzymywanie patriarchalnego podejścia do systemu sądownictwa. Argumenty zawarte w liście stanowią symbiozę nowego i archaicznego podejścia do prawa, najprawdopodobniej odzwierciedlając świadomość prawną i jej przemiany wśród najwyższych członków elity władzy. Z drugiej strony, trudno scharakteryzować tę część elity władzy WKL, która należała do ugrupowania królowej Bony, ponieważ nie pozostawili oni po sobie tak wyrazistego źródła, a w tym przypadku stanowisko królowej najprawdopodobniej wyraził biskup płocki Jan Chojeński [fn: Ibidem, nr 215, s. 165.]. Duchowny ten zręcznie odpowiedział na wszystkie argumenty wojewody wileńskiego, jednak interesujące są odpowiedzi na argumenty 9. i 10. Biskup płocki w argumencie 9., odpowiadając na stwierdzenie, że utrwalonych zwyczajów nie wolno zmieniać, twierdzi, że prawo ewoluuje – Rzymianie przejęli ustawy od Greków, prawo świata chrześcijańskiego wzorowało się na Rzymianach, a różne zwyczaje jedynie uzupełniają prawo krajowe [fn: Ibidem, s. 167.]. Kontekst historyczny i posiadane dane wskazują, że w procesie kodyfikacji prawa WKL w XVI w. wyraźnie odczuwalny jest wpływ prawa rzymskiego, nie unikano zapożyczeń prawnych, zwłaszcza w przypadku DSL [fn: J. Bardach, 1999, s. 34.]. Należy również zauważyć, że część możnowładców protegowanych przez Bonę (Jan Hlebowicz, Chodkiewiczowie) zrobiła karierę w latach czterdziestych, co mogło zapewnić pewną ciągłość myśli prawnej, sprzyjającej recepcji prawa, wewnątrz elity władzy. Sytuacja ta pozwalała na bardziej umiarkowane spojrzenie na żądania szlachty dotyczące zrównania systemów sądowych obu państw.
W sądzie grodzkim przed reformą, który stał się prototypem stanowych sądów szlacheckich po reformie [fn: Lietuvos istorija, t. 5, 2013, s. 201.], zderzyły się świadomość prawna elity władzy i szlachty. Najlepiej ilustruje to działalność sądu grodzkiego wileńskiego, ponieważ na czele sądu stał wojewoda wileński, który najczęściej był politycznym liderem elity WKL [fn: J. Kiaupienė, 1992, s. 64.], a zmiany w kulturze sądowej zachodzące w województwie sygnalizowały zmiany w całym WKL [fn: J. Kiaupienė, 1992 a, s. 72.], na przykład sędzia sądu zamkowego Paweł Ostrowicki, mianowany przez kanclerza WKL, wojewodę wileńskiego Mikołaja Radziwiłła Czarnego [fn: J. Kiaupienė, 1998, s. 54.], uczestniczył w komisji redagującej DSL. Jūratė Kiaupienė, badając działalność sądu namiestnika wileńskiego Stanisława Hamszeja, zauważyła, że sąd namiestnika od 1542 r. zaczął zyskiwać na znaczeniu [fn: Ibidem, s. 65.]. Można to powiązać z powoli utrwalającym się w świadomości elity władzy rozdziałem pojęć władzy sądowniczej i politycznej, który nastąpił ze względów praktycznych. Na przykład prestiż sądu namiestnika wileńskiego wzrósł podczas kampanii inflanckiej, gdy wojewoda wileński był zajęty sprawami wojskowymi [fn: Ibidem, s. 66.]. Sytuacja w województwie wileńskim świadczy o tym, że rozdział władzy politycznej i sądowniczej następował organicznie, poprzez przekazywanie niektórych funkcji namiestnikom lub mianowanym sędziom. Wewnętrzna komunikacja w obrębie warstwy i praktyka działalności sądów sprzyjały powstawaniu podobnych struktur w województwach, ponieważ sądy przed reformowe powstały już w regionach Grodna, Słonimia, Upity, Trok [fn: D. Vilimas, 2006, s. 15.]. O tym, że instytucja sądu namiestniczego zyskała na znaczeniu w systemie sądownictwa, świadczy uchwała sejmu wileńskiego z 1551 r., która zobowiązywała wojewodów i starostów do mianowania sędziów w swoich województwach i starostwach [fn: РИБ, 1914, t. 30, s. 186.]. Integracja szlachty z systemem sądowniczym trwała długo, chociaż taką możliwość przewidywał PSL. Z drugiej strony, elita władzy do 1551 r. nie była skłonna do przekazywania władzy sądowniczej, co było uwarunkowane kilkoma czynnikami: 1) inercyjną świadomością prawną elity władzy; 2) stabilną sytuacją polityczną w połowie XVI w., która pozwalała wojewodom i starostom rezydować w administrowanych przez siebie miejscach; 3) sądy wojewodów i starostów radziły sobie z liczbą spraw; 4) większa część opłat sądowych trafiała do urzędnika sędziego. W kontekście rozdziału władzy sądowniczej interesujący jest przypadek namiestnika Jana Juriewicza Hlebowicza, Lukasa Bezskisa. Po śmierci wojewody w 1549 r. musiał on zrezygnować z urzędu namiestnika, jednak w 1551 r. Mikołaj Radziwiłł Czarny mianował go sędzią sądu grodzkiego [fn: R. Ragauskienė, 2012, s. 467.]. Według Raimondy Ragauskienė, urząd ten był niższy pod względem kariery. Z punktu widzenia świadomości prawnej jest to przypadek niezwykle interesujący, ponieważ częściowo dochodzi do hierarchizacji władzy administracyjnej i sądowniczej, co było możliwe dopiero po przyjęciu przez sejm uchwały w 1551 r. Mimo to, na namiestników mianowano tylko osoby bliskie wojewodom, które były zastępowane przez nowego wojewodę, co świadczy o dążeniu elity władzy do utrzymania dźwigni władzy sądowniczej. Wyjątkiem można uznać jedynie Stanisława Hamszeja, który pozostał namiestnikiem nawet po zmianie wojewodów.
4. Między szlachtą a elitą władzy – „De moribus tartarorum, lituanorum et moschorum”
Wakaty uwypukliły problem zamkniętego charakteru elity władzy WKL; w latach czterdziestych obserwujemy wzmożoną rotację, w wyniku której do tego kręgu weszli „nowi ludzie”. Na rozwój ich świadomości prawnej miało wpływ inne środowisko społeczne i kulturowe niż przedstawicieli rodów możnowładczych od dawna zasiadających w elicie władzy, a w trakcie rotacji elity władzy taka świadomość stawała się częścią świadomości całej elity. Dobrym tego przykładem jest krytyka prawa i systemu sądownictwa WKL wyrażona przez Michalona Litwina w dziele „De moribus Tartarorum, Lituanorum et Moscorum fragmina X, multiplici historia referta”. Jerzy Ochmański, analizując to dzieło, przedstawił mocne argumenty identyfikujące Michalona Litwina. Według historyka, pod tym pseudonimem ukrywał się pisarz kancelarii WKL, sekretarz, dzierżawca skirstymoński i rosieński, poseł na Krym, Wacław z Mejszagoły [fn: J. Ochmański, 1976, s. 778.], który wszedł w skład Rady Panów [fn: И. Малиновский, 1912, с. 417.]. Należy jednak pamiętać, że w hierarchii urzędników elity władzy szlachcic ten zajmował najniższą pozycję, a jego poglądy mogły być bliższe właśnie tej części elity władzy. Spis z 1528 r. wspomina, że szlachcic ten wystawia tylko jednego jeźdźca [fn: J. Ochmański, 1976, s. 777.], co dowodzi, że jego środowisko społeczne i ekonomiczne było bliższe średniej szlachcie WKL niż możnowładztwu, które dominowało w elicie władzy. W tym względzie Wacław z Mejszagoły odegrał rolę katalizatora idei prawnych.
W odezwie Wacława z Mejszagoły do władcy Zygmunta Augusta około 1550 r. odzwierciedla się idealistyczna koncepcja sprawiedliwości. W pierwszym fragmencie autor, mówiąc o sędziach i prawie tatarskim, podkreśla, że sądzi się na podstawie praw boskich, a funkcję sędziów pełnią duchowni (kadi), którzy nie ulegają pokusom dóbr doczesnych [fn: Mykolas Lietuvis, 1966, s. 31: „Non quaestui etenim, sed pietati, impii ethnici illi habent iudicandi officium. Quod etiam est eis non laicum, sed religiosum, et per religiosos id exequuntur Cadios, qui eò religionis initiantur, peculiariter secundum Iusiurandum, iam alioqui lecti tales, qui minimè inhient rebus profanis, de quibus alios iudicaturi sint.”]. Dla świadomości prawnej autora charakterystyczny jest również pogląd, że prawa boskie są celem, do którego dąży prawo świeckie – nawet pisząc o przedstawicielach innej religii, uważał tego rodzaju prawo za najlepsze. Z duchem lat 1564–1566 zbiegała się myśl Wacława z Mejszagoły, że w sądach kadi sądzeni są wszyscy, niezależnie od ich pozycji społecznej, z wyjątkiem najwyższego księcia [fn: Ibidem, s. 31: „Parent quoque foro eidem, hoc est, Cadij iudicio, et proceres ac duces cum popularibus pariter et absque discrimine, ac praetersummum principem, cujus Maiestati plus etiam quam humanae deferunt, ipsi in vniuersum, atque ad vnum omnes uno eodemque iure uiuunt.”]. Chociaż autor mówi o zwyczajach i sposobie życia Tatarów, podając przykłady, jasno ukazuje swój pogląd na prawo i system sądownictwa.
W retoryce Wacława z Mejszagoły widzimy egalitarne postawy wobec prawa i systemu sądownictwa WKL, dążenie do zniesienia, zdaniem autora, nierówności utrwalonej przez możnowładców w sądach poprzez monopolizację urzędów sędziowskich i wprowadzenie wysokich opłat sądowych [fn: Ibidem, s. 46–47.]. Interesujące jest to, że system sądowy Królestwa Polskiego jest postrzegany tylko ze względu na wysokość opłat, a proponuje się naprawę obecnej sytuacji poprzez powrót do przeszłości. Za przykład podaje się Moskowitów, którzy, według autora, cieszą się, że zapożyczyli od Witolda ustawy, o których Litwini zapomnieli [fn: Ibidem, s. 49: „Moscouitae gloriantur se à nobis leges sumpsisse Vitovvdinas, quas nos iam contemsimus.”]. Wątpliwe, by autor pamiętał konkretne ustawy z czasów Witolda; taki rodzaj świadomości możemy określić jako romantyzowanie przeszłości. Paradoksalnie, ta forma myślenia mogła nie tylko mieć znaczący wpływ na rozwój świadomości prawnej, ale także stać się ważnym argumentem w demokratyzacji systemu sądownictwa.
Idee rozwijane w „De Moribus” stały w sprzeczności z racjonalnymi interesami elity władzy: utrzymaniem władzy sądowniczej, pobieraniem opłat sądowych, przychylnością systemu prawnego dla możnowładców w sprawach sądowych, dlatego byłoby zuchwalstwem przypisywać stanowisko wyrażone przez W. z Mejszagoły elicie władzy WKL. Jednak w wyniku rotacji w elicie władzy dołączali do niej ludzie o podobnym doświadczeniu społecznym i kulturowym. Na przykład przedstawiciele rodów Sapiehów, Wołłowiczów, Siemaszków, Bohowitynowiczów, Tyszkiewiczów rozpoczynali karierę w kancelarii, uczestniczyli w poselstwach i dopiero z czasem awansowali w hierarchii elity władzy. Potencjał ekonomiczny tych rodów na początku kariery ich przedstawicieli nie dorównywał majątkom przedstawicieli starej elity władzy (Kieżgajłów, Radziwiłłów, Ościkowiczów, Holszańskich, Zabrzezińskich). Trudno jest nakreślić bezpośredni związek między pozycją społeczną a ekonomiczną, należy jednak stwierdzić, że sytuacja części twórców Drugiego Statutu Litewskiego była podobna do sytuacji autora „De moribus”. Paweł Ostrowicki i Marcin Wołodkowicz byli przedstawicielami średniej szlachty [fn: R. Ragauskienė, 2010, s. 215–229; I. Valikonytė, 2015, s. 38–39.]. Świadczą o tym dane spisu wojskowego z 1565 r. – Marcin Wołodkowicz wystawił dziewięć koni bojowych [fn: I. Lappo, 1934 a, s. 47.].
Myśli egalitarne przeniknęły do DSL. We wstępie do rozdziału IV przewidziano porządek mianowania sędziów, który radykalnie różni się od tego usankcjonowanego w PSL; prawy katolik szlachcic mógł zostać sędzią [fn: Статут Вялiкага княства Лiтоўскага 1566 года, 2003, s. 96.]. DSL wzmocnił mechanizmy kontroli nad sędziami, co możemy uznać za zmianę w społecznym postrzeganiu prawa, ponieważ w PSL władca mianował sędziów według własnego uznania, a zgodnie z artykułem 1 rozdziału IV DSL władca spośród 12 kandydatów wybranych w powiecie mianuje trzech – sędziego, podsędka i pisarza, którzy muszą złożyć przysięgę przed wojewodą lub kasztelanem danego powiatu.
W artykułach 20 i 21 rozdziału IV DSL omówiono sąd grodzki, na który wpływ ma wojewoda lub starosta. Artykuł 20, który określał granice sądów wojewodów i starostów, jest ważny w kontekście zasady kontradyktoryjności, gdy jeden szlachcic pozywa drugiego i w sądzie rywalizują o to, kto ma rację. Poszukiwanie sprawiedliwości w takim przypadku było sprawą powoda. Demokratyczne funkcjonowanie sądu ziemskiego lepiej realizowało taką koncepcję sądów, ponieważ zwiększało dostępność sądów w powiatach, a zależny od elity władzy sąd grodzki jednocześnie zmieniał tę koncepcję. Funkcje sądów urzędników administracyjnych zostały zawężone, mogli oni sądzić w sprawach o charakterze kryminalnym – gdy doszło do przemocy wobec szlachcica i jego żony, napadu na domy szlacheckie lub miasteczka hospodarskie, rozboju na drogach [fn: Ibidem, s. 108–109.]. Świadczy to o tym, że przestępstwa kryminalne postrzegano nie tylko jako szkodę dla poszkodowanego, ale także jako szkodę dla państwa, ponieważ państwo reprezentowali urzędnicy administracji. Ten system sądowy, w którym elicie władzy udało się częściowo zachować kontrolę nad władzą sądowniczą, ujawnia być może interesujące zmiany w świadomości. Sądy te były przedłużeniem ciała państwowego, a nie wynikiem feudalnego – patriarchalnego sądownictwa. Decyzja elity władzy o przyjęciu tego systemu sądowego świadczy o tym, że urzędnicy państwowi zrozumieli, że rozstrzygając sprawy kryminalne, nie tylko pełnili funkcje sędziowskie, ale także reprezentowali interesy państwa.
Darius Vilimas, posługując się modelem przejmowania zapożyczeń kulturowych zaproponowanym przez Petera Murdocka, uważa reformę w WKL za zapożyczenie z systemu prawnego Królestwa Polskiego i dochodzi do interesującego wniosku, że powszechne zrównanie praw nie było groźne dla możnowładców WKL, mieli oni bowiem solidne zaplecze ekonomiczne, co determinowało ich pozycję w państwie [fn: D. Vilimas, 1997, s. 161.]. Podczas reformy elita władzy zrezygnowała z kapitału prawnego, czyli inaczej – z władzy sądowniczej. Darius Vilimas zauważył również wśród sędziów sądu ziemskiego wielu klientów wojewody wileńskiego, Mikołaja Radziwiłła Rudego [fn: D. Vilimas, 2006, s. 136.], co świadczy o możliwościach elity władzy utrzymania wpływu na władzę sądowniczą poprzez budowanie relacji klientalnych. Wszystko to wskazuje na transformację społeczeństwa, na którą duży wpływ miała również zmiana świadomości prawnej elity władzy, kiedy to, pomimo pewnego stopnia demokratyzacji władzy sądowniczej, utrzymywano nieinstytucjonalne mechanizmy kontroli.
Przyjęcie DSL w 1566 r. było tylko częściowo wyrazem rozwoju świadomości prawnej elity władzy, ponieważ na sejmie wileńskim zdecydowano o kontynuowaniu prac nad udoskonaleniem statutu [fn: I. Lappo, 1934, s. 159–160.]. W kontekście rozwoju świadomości prawnej zrozumienie, że przyjęta kodyfikacja nie spełnia oczekiwań, świadczy o jakościowym skoku myślowym. Trudno powiedzieć, jak duży wpływ miała elita władzy WKL na włączenie tej kwestii do porządku obrad sejmów, jednak jako jedna z głównych sił regulujących życie państwa, musiała poprzeć ideę udoskonalenia Statutu. Świadczy to o istnieniu idei prawnego perfekcjonizmu, dążenia do usunięcia wadliwych i przestarzałych norm – zastąpienia ich funkcjonalnymi ustawami. Elita władzy WKL najprawdopodobniej postrzegała kodyfikację prawa jako gwarancję funkcjonowania państwa.
5. Nihilizm prawny – część świadomości prawnej elity władzy?
Przedstawiciele elity władzy jako klienci sądów, zgodnie z PSL, podlegali sądowi Rady Panów lub hospodarskiemu; ta przynależność jurysdykcyjna tylko utrwalała zhierarchizowane podejście do istniejącego systemu sądowego. Widzimy to w sprawie, w której starosta żmudzki Jan Radziwiłł procesuje się z Teodorasem Bardomskisem za pośrednictwem swojego prokuratora Jakovickisa. Gdy pozwany zaproponował Janowi Radziwiłłowi złożenie przysięgi co do zasadności jego pozwu, ten odmówił, ponieważ sprawy swoich majątków załatwia przez swoich urzędników i sam nie będzie przysięgał, w majątku nie był i nie chce przysięgą pomijać swoich urzędników [fn: LM. 10-oji Teismų bylų knyga, 2003, sprawa 70, s. 46.]. Wyrażone stanowisko jest odzwierciedleniem świadomości prawnej, a nie argumentem prawnym mającym na celu przewlekanie sprawy, ponieważ Radziwiłł był powodem i przewlekanie sprawy nie było mu na rękę; możnowładca mógł również złożyć przysięgę, w tym czasie przebywał w Wilnie i przewodniczył swojemu sądowi komisarskiemu. Uczestnictwo w procesie sądu komisarskiego nie jako sędzia być może obrażało godność starosty żmudzkiego, bo jakże możnowładca mógłby podporządkować się woli sędziego niższego pochodzenia, mianowanego przez hospodara? Odpowiada to typowej myśli ukształtowanej przez światopogląd feudalny [fn: J. Machovenko, 2013, s. 188–189.], jakoby sądzić mogła tylko osoba zajmująca wyższą pozycję w społeczeństwie. Mimo to, nie przeszkadzało to elicie władzy zwracać się do sądu tej instancji w celu rozstrzygnięcia spraw, na przykład widzimy kilka spraw w sądzie komisarskim, w których procesują się książę Słucki i starosta żmudzki Jan Radziwiłł [fn: Ibidem, sprawa 1, s. 20, sprawa 18, sprawa 19, sprawa 20, sprawa 21, sprawa 22, s. 26–28.]. W wymienionych sprawach możnowładcę i księcia reprezentują prokuratorzy, a same strony nie uczestniczą w procesie. Z drugiej strony, wojewoda podlaski Jan Sapieha, procesując się w sądzie z tym samym księciem Słuckim, reprezentowanym przez Mikalojusa Grabė, uczestniczy osobiście [fn: Ibidem, sprawa 24, s. 28.]. A Jan Radziwiłł w 1541 r. staje przed hospodarem, reprezentując samego siebie [fn: LM. 12-oji Teismų bylų knyga, 2007, sprawa 127, s. 118.]. Świadczy to o spektrum świadomości prawnej, na którą wpływ miała nie tylko przynależność do elity władzy, ale także do warstwy możnowładczej czy książęcej. Środowisko społeczne było ważne dla kształtowania się indywidualnej świadomości prawnej, możemy odnaleźć różne podejścia do sądów.
Prawo skodyfikowane miało znieść stosowanie siły przez feudałów w rozwiązywaniu różnorodnych konfliktów, jednak powstała paradoksalna sytuacja – członkowie elity władzy jako urzędnicy mogli wykorzystywać instytucjonalne struktury siły. Naiwnością byłoby wierzyć, że możnowładcy, mając przewagę ekonomiczną i urzędniczą, nie będą stosować przemocy w rozwiązywaniu pewnych konfliktów. Na przykład Jerzy Ościkowicz uwięził bojarów, którzy próbowali doręczyć mu wezwanie do sądu [fn: LM. 8-oji Teismų bylų knyga, 1999, sprawa 26, s. 40.]. Odzwierciedla to pewną tendencję do unikania wezwań do sądu. Tendencja ta nie była charakterystyczna tylko dla możnowładców, jednak fizyczne uwięzienie pokazuje stosowanie bezprawnej siły przeciwko procesowi prawnemu, którego częścią było doręczenie wezwania. Stosowanie siły było postrzegane jako pewien wyraz sprawiedliwości, co widzimy w konflikcie kniazia Jerzego Semenowicza Słuckiego z wojewodą wileńskim Olbrachtem Gasztołdem. Kniaź skarży się, że wojewoda wileński wyrządził mu szkodę – uwięził jego ludzi, a Olbracht Gasztołd tłumaczy się, że postąpił tak z powodu grabieży dokonywanych przez sługi kniazia na jego ziemiach i szkód wyrządzonych jego ludziom [fn: Ibidem, sprawa 176, s. 94.]. Sprawa ta jest o tyle interesująca, że możnowładca, mimo poniesienia niemałej szkody, nie zwrócił się do sądu z powodu krzywd wyrządzonych przez kniazia; najwyraźniej, więżąc sługów Słuckiego, uważał, że wymierzył sprawiedliwość. Chociaż napady i grabieże były charakterystyczne dla całego stanu szlacheckiego, tylko najwyższa warstwa szlachecka dysponowała wystarczającymi zasobami, by wymierzać tego rodzaju „sprawiedliwość”. Powszechność zjawiska potwierdza decyzja hospodara, w której nakazuje on wojewodzie i kniaziowi pogodzić się, nie przewidując żadnych kar dla sług kniazia.
Stosowanie przemocy nie było jedynie częścią świadomości elity władzy, ale to właśnie możnowładcy, najczęściej zajmujący najwyższe stanowiska w aparacie państwowym, bez żadnych skrupułów stosowali metody siłowe. Doskonałym tego przykładem jest grasowanie i konfliktowanie się z sąsiadami krajczego Hrehorego Ościka. Lekceważenie Statutu i częste procesowanie się nie przeszkodziły temu możnowładcy z czasem awansować i w 1544 r. zostać kasztelanem wileńskim. Z kilku spraw Hrehorego Ościka widzimy, że odpowiedzialność oparta na główszczyźnie była korzystna dla członków elity władzy dysponujących dużym potencjałem ekonomicznym. Wypłacenie główszczyzny było dla możnowładcy mniejszym złem niż krwawa zemsta, która mogła stanowić realne zagrożenie. W sądzie hospodarskim w latach 1533–1535 widzimy dwa różne przypadki, w których Hrehory Ościk procesuje się o główszczyznę [fn: Ibidem, sprawa 204, s. 103, sprawa 306, s. 134.]. Chociaż w jednej z wymienionych spraw krajczy został uniewinniony, z 24 dokumentów, w których wspomina się o przemocy Hrehorego Ościka [fn: Ibidem, s. XXV.], widzimy, że przemoc była codziennością możnowładcy, co oczywiście było częścią jego świadomości prawnej, towarzyszącej mu we wspinaniu się po szczeblach kariery w elicie władzy.
Wzajemne oddziaływanie świadomości możnowładców i elity władzy możemy zaobserwować w sprawie, w której służebna szlachta hospodarska z włości Tendžiogala skarży się na nowo mianowanego starostę żmudzkiego Jana Radziwiłła za wprowadzone przez niego nowości, w tym nowe podatki i nowe powinności [fn: LM. 6-oji Teismų bylų knyga, 1995, sprawa 197, s. 141–145.]. W społeczeństwie, w którym dawne zasady były ważne, możnowładca usprawiedliwiał wprowadzenie wyższych podatków rezygnacją ze stacji, która jeszcze bardziej obciążałoby poddanych hospodarskich. Mimo to, stary porządek był łamany nie dla korzyści poddanych, ale w celu optymalizacji poboru podatków, co z prawnego punktu widzenia może wydawać się samowolą możnowładcy. Nowo mianowany starosta żmudzki uzasadniał legalność swoich działań obopólnym porozumieniem między nim a poddanymi hospodarskimi, które potwierdził rozsyłając pisma. Sytuację pogarszał fakt, że urzędnicy starosty żmudzkiego aresztowali i uwięzili 10 osób, które odmówiły wykonania powinności, a trzy z nich zmarły. Możnowładca, będąc członkiem elity władzy, mógł dość swobodnie stosować mechanizmy przymusu, unikając poważniejszej odpowiedzialności: hospodar zalegalizował nowo ustanowiony system powinności, ale urzędnik starosty, który aresztował ludzi, musiał wynagrodzić szkodę i zapłacić główszczyznę. Nieco mniejszą skalę samowoli wojewody połockiego Stanisława Dowojny ujawnia sprawa z 1557 r., w której rzeźnicy miasta Połocka oskarżają wojewodę o podwyższenie podatków i powinności oraz o naruszenie monopolu na sprzedaż mięsa [fn: LM. 37-oji Teismų bylų knyga, 2010, sprawa 38, s. 60.]. Rzeźnicy w tej sprawie przedstawiają dokumenty potwierdzające dawne podatki i powinności, dlatego hospodar podejmuje decyzję o przywróceniu starych podatków, ale pozwala wojewodzie sprzedawać mięso na rynku w Połocku. W tych przypadkach widoczny jest nihilizm prawny, gdy w braku zdefiniowanych zasad wojewoda lub starosta żmudzki próbuje zmienić istniejącą sytuację prawną na swoją korzyść, co prowadzi do konfliktu rozstrzyganego w sądzie.
Pozycja członków elity władzy w systemie prawnym WKL była swobodniejsza z przyczyn społecznych, ekonomicznych i politycznych, które miały wpływ na kształtowanie się ich świadomości prawnej. Mimo to, kodyfikacja ustaw zrównała prawnie prawa całego stanu szlacheckiego. Powstała sytuacja sprawiła, że znajomość prawa dawała przewagę w procesach sądowych. Na przykład, już w 1533 r. Jerzy Radziwiłł w sądzie hospodarskim, powołując się na Statut, kwestionuje udział w rozpatrywaniu sprawy prokuratora Bony, Kolačiovskisa, ponieważ jest on cudzoziemcem [fn: LM. 8-oji Teismų bylų knyga, sprawa 9, s. 30, sprawa 19, s. 35.]. Świadczy to o tym, że elita władzy szybko zaczęła korzystać z norm Statutu; do znajomości Statutu podchodzono instrumentalnie, co doskonale ilustruje spór Stanisława Gasztołda z Andrzejem i Janem Montowtowiczami. Możnowładca popisuje się swoją erudycją prawniczą, swobodnie cytując Statut:
<…> водле Статута, посагь и внесенье ее засе в дом ее приходит(ь), отколя вышло, яко по той, которая без плоду смерла. [fn: LM. 12-oji Teismų bylų knyga, sprawa 210, s. 181. Parafrazowane są art. 2 i 5 z rozdziału 4 PSL.]
Stanisław Gasztołd nie recytował Statutu mechanicznie, ale parafrazując artykuł, przedstawił argument prawny. Przykład znajomości prawa widzimy również w sądzie hospodarskim w 1563 r., w sprawie Jerzego Chodkiewicza i Konstantego Konstantynowicza Ostrogskiego, w której wiedza prawnicza jest wykorzystywana do zakwestionowania testamentu [fn: LM. 47-oji Teismų bylų knyga, 2011, sprawa 61, s. 75 – „же у статуте написано, ижь опекун может зыскат, але утратити детемь не може так теж и личъбу з ыменеи чынити повиненъ“ i in.]. Oczywiście, w omawianym okresie zwykła szlachta również coraz więcej uwagi poświęcała studiowaniu PSL, co dawało wymierną przewagę w procesach z możnowładcami. Patrząc kompleksowo na czynniki kształtujące świadomość, widzimy, że erudycja prawnicza częściowo rekompensowała utracone przez elitę władzy pozycje po wprowadzeniu PSL. Przykład Jerzego Radziwiłła pokazuje, że czasami celem nie jest udowodnienie swojej racji, ale podważenie legalności pozwu – druga strona jest oskarżana o nieprzestrzeganie technicznych szczegółów procesu, jak na przykład mianowanie cudzoziemca prokuratorem.
Trudno mówić o zbiorowej świadomości prawnej elity władzy przez pryzmat klientów sądów; poszczególne sprawy ukazują indywidualne przejawy świadomości prawnej. Widzimy dość szerokie spektrum argumentów prawnych – od zaprzeczania oskarżeniom przez Hrehorego Ościka, poprzez „stawianie czapki” przez Jana Radziwiłła, po zręczne cytowanie Statutu przez Stanisława Gasztołda. Jako klienci sądów, spektrum świadomości prawnej członków elity władzy było bardzo szerokie. Ze spraw wynika jasno, że członkowie elity władzy w codziennym życiu stosowali mechanizmy przymusu dla własnej korzyści – po przyjęciu Statutu aparatowi państwowemu nie udało się w pełni zmonopolizować stosowania przymusu w wymiarze sprawiedliwości; na inercyjność świadomości prawnej elity władzy miała również wpływ przewaga ekonomiczna, społeczna i wojskowa.
Wnioski
1.	Rozwój kultury prawnej WKL zbiegł się z falą kodyfikacji prawa, która przetoczyła się przez Europę w XVI w. Intensywna nowelizacja kodyfikacji wyróżniła WKL na tle Europy i pozwoliła uniknąć partykularyzmu prawnego, charakterystycznego dla Królestwa Polskiego.
2.	Świadomość prawną elity władzy kształtowało wiele czynników: pozycja społeczna i ekonomiczna w stanie, władza administracyjna i sądownicza, powszechność stosowania PSL, rozwój parlamentaryzmu w WKL, recepcja polskiego doświadczenia prawnego. Indywidualne doświadczenia, uwarunkowane różnymi czynnikami, sprawiły, że świadomość prawna elity władzy rozwijała się jako pewne spektrum.
3.	Patriarchalne podejście elity władzy do systemu sądownictwa jest wyraźnie widoczne w okresie przyjmowania PSL i później. Stanowisko wyrażone przez Olbrachta Gasztołda w połowie lat trzydziestych pokazuje istnienie wyraźnego podziału między elitą władzy a szlachtą. W latach czterdziestych dla świadomości prawnej charakterystyczne jest feudalno-patriarchalne postrzeganie sądu, gdzie sąd jest rozumiany jako funkcja urzędnika, a nie instytucja związana z określonym miejscem.
4.	Konserwujący charakter PSL był bardziej właściwy dla świadomości prawnej elity władzy, ponieważ dążyła ona do zachowania status quo w państwie ustalonego przez PSL, podczas gdy szlachta na sejmach aktywnie dążyła do doskonalenia ustaw i zmiany systemu sądownictwa. Rolę katalizatora mogli tu odegrać i złagodzić postawy przedstawiciele średniej szlachty – Wacław z Mejszagoły, Paweł Ostrowicki i inni, którzy pretendowali do urzędów w aparacie władzy i utrzymywali bliskie stosunki z najwyższymi urzędnikami WKL.
5.	Świadomość prawna elity władzy rozwijała się pod wpływem różnych czynników i chociaż znajomość prawa świadczy o modernizacji świadomości, widzimy również, że członkom elity władzy nieobce są rozboje i samowola; w tym względzie nadany urząd stwarzał nawet lepsze warunki do stosowania mechanizmów siłowych przy wykonywaniu funkcji administracyjnych, a nihilizm prawny i zła reputacja w sądach nie stanowiły przeszkody dla możnowładcy w awansie zawodowym.
6.	Chociaż reforma sądowa stworzyła samorządne sądy ziemskie, elita władzy utrzymała pewną kontrolę nad sądami, ponieważ zatwierdzała sędziów sądu ziemskiego, mianowała sędziów sądu grodzkiego i poprzez klientelizm wpływała na sędziów sądu ziemskiego. Świadczy to o tym, że utrzymanie wpływu w sądach wciąż było ważną częścią świadomości prawnej elity władzy.
BIBLIOGRAFIA
Bardach J., 1957 – Juliusz Bardach, Historia Państwa i prawa Polski do roku 1795, Warszawa, cz. 1, 1957.
Bardach J., 1998 – Juliusz Bardach, O dawnej i niedawnej Litwie, Poznań, 1988.
Bardach J., 1999 – Juliusz Bardach, Statuty litewskie a prawo rzymskie, Warszawa, 1999.
Berman H. J., 1999 – Harold Joseph Berman, Teisė ir revoliucija: Vakarų teisės tradicijos formavimasis, Vilnius, 1999.
Hattenhauer H., 2009 – Hans Hattenhauer, Europos teisės istorija, t. 1, Vilnius, 2009.
Historia ustroju i prawa polskiego, 2003 – Juliusz Bardach, Bogusław Leśnodorski, Michał Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, Warszawa, 2003.
Husa J., 2012 – Jako Husa, „Legal Culture vs. Legal Tradition – Different Epistemologies?“, in: Maastricht European Private Law Institute Working Paper Series. No 2012/18, p. 32.
Lietuvos istorija, t. 5, 2013 – Jūratė Kiaupienė, Ingė Lukšaitė, Lietuvos istorija. Veržli Naujųjų laikų pradžia. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė 1529– 1588 metais, Vilnius, 2013, t. 5.
Kiaupienė J., 1992 – Jūratė Kiaupienė, „Vilniaus vietininko Stanislovo Hamšėjaus 1559–1564 m. teismo knygos“, in: Lietuvos miestų istorijos šaltiniai, 1992, t. 2, p. 61–75.
Kiaupienė J., 1992 a – Юрате Кяупене, „Книги Вильнюсского замкового суда XVI в. в составе Литовской Метрики“, in: Lietuvos Metrika: 1988 metų tyrinėjimai, 1992, p. 71–84.
Kiaupienė J., 1998 – „XVI a. ikireforminio Vilniaus pilies teismo knygos-kopijos Lietuvos Metrikoje struktūrinė ir informacinė analizė“, in: Lietuvos Metrika: 1991–1996 metų tyrinėjimai, 1998, p. 36–92.
Lappo I., 1934 – Ivanas Lappo, „Senosios Lietuvos teisinė sąmonė“, in: Vairas, 1934, Nr. 4, p. 433–441.
Lappo I., 1934 a – Иван Иванович Лаппо, Литовский статут 1588 года, Kaunas, 1934, t. 1, d. 1, p. 473.
Lazutka S., 1994 – Stasys Lazutka, Lietuvos Statutai, jų kūrėjai ir epocha, Kaunas, 1994.
Lazutka S., 1999 – Stanislovas Lazutka, „Pirmojo Lietuvos Statuto 1522 metų redakcijos mįslė“, in: Tarp istorijos ir būtovės: studijos prof. Edvardo Gudavičiaus 70-mečiui, Vilnius, 1999, p. 279–297.
Lück H., 2017 – Heiner Liück, „The Codification of Law in Europe during the 16th Century – Conceptions, Results, Effects“, in: Lietuvos Statutas: Temidės ir Klėjos teritorijos: straipsnių rinkinys, Vilnius, 2017, p. 17–32.
Lulewicz H., Rachuba A., 2009 – Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Województwo Trockie XIV– XVIIII wiek, Warszawa, 2009, t. 2.
Machovenko J., 2013 – Jevgenij Machovenko, Teisės istorija: Vilniaus universiteto vadovėlis, Vilnius, 2013.
Modzelewski K., 2007 – Karol Modzelewski, Barbarų Europa, Vilnius, 2007.
Ochmański J., 1976 – Jerzy Ochmański, „Michalon Litwin i jego traktat o zwyczajach tatarów, litwinów i moskwicinów z połowy XVI wieku“, in: Kwartalnik Historyczny, Poznań, 1976, r. 83, nr 4, s. 765–783.
Płaza S., 1997 – Stanisław Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym X–XVIII w., Krakow, 1997.
Ragauskienė R., 2002 – Raimonda Ragauskienė, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kancleris Mikalojus Radvila Rudasis, Vilnius, 2002.
Ragauskienė R., 2010 – Raimonda Ragauskienė, „Du žinomi nežinomi 1566 m. Antrojo Lietuvos Statuto rengimo komisijos nariai – Povilas Ostrovickis ir Martynas Volodkevičius“, in: Florilegium Lithuanum: in honorem eximii professoris atque academici Lithuani domini Eugenii Jovaiša anniversarii sexagesimi causa dicatum, Vilnius, 2010, p. 215–229.
Ragauskienė R., 2012 – Raimonda Ragauskienė, „Vilniaus vietininkai ikireforminiame Vilniaus pilies teisme 1542–1566 m.: nuo Luko Bezskio iki Stanislovo Hamšėjaus“, in: Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės istorijos kraštovaizdis. Mokslinių straipsnių rinkinys, skiriamas profesorės Jūratės Kiaupienės 65-čiui, sudarė Ramunė Šmigelskytė-Stukienė, Vilnius, 2012, p. 463–481.
Reynolds A., 2013 – Andrew Reynolds, „Judicial Culture and Social Complexity: A General Model from Anglo-Saxon England“, in: World Archaeology, 2013, vol. 45, p. 699–713.
Saviščevas E., 2010 – Eugenijus Saviščevas, Žemaitijos savivalda ir valdžios elitas 1409–1566 metais, Vilnius, 2010.
Uruszczak W., 2010 – Wacław Uruszczak, Historia państwa i prawa polskiego, Warszawa, 2010.
Vaišvila A., 2000 – Alfonsas Vaišvila, Teisės teorija: vadovėlis. Lietuvos teisės universitetas, Vilnius, 2000.
Valikonytė I., 2015 – Irena Valikonytė, „Povilas Kasparavičius Ostrovickis (Bytautaitis): biografijos bruožai“, in: Lietuvos Statutas ir Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės bajoriškoji visuomenė: straipsnių rinkinys, Vilnius, 2015, p. 38–39.
Vilimas D., 2006 – Darius Vilimas, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės žemės teismo sistemos formavimasis (1564–1588), Vilnius, 2006. Vilimas D., 1997 – Darius Vilimas, „Mykolas Lietuvis ir Teodoras Jevlaševskis: du požiūriai į 1564–1566 metų Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės teismų reformą“, in: Lietuvos valstybė XII– XVIII a., Vilnius, 1997, p. 159–171.
Zakrzewski A., 2013 – Andrzej Zakrzewski, Wielkie Księstwo Litewskie (XVI–XVIII w.): prawo – ustrój – społeczeństwo, Warszawa, 2013.
Варонін В., 2005 – Васіль Варонін, „Пахвала караля Жыгімонта. Войцеха (Албрехта) Гаштаўта і Выданне першага статута Вялікага Князтва Літовскага“, in: Pirmasis Lietuvos Statutas ir epocha: straipsnių rinkinys, Vilnius, 2005, p. 21–35.
Малиновский И., 1912 – Иоаникий Малиновский, Рада Великого Княжества Литовского в связи с боярской думой древней России (1492– 1569), Томск, 1912, ч. 2.