Olga Mastianica
Cenzura polskiej prasy periodycznej w Wilnie w latach 1905-1914
Streszczenie. Artykuł poświęcony jest polityce cenzuralnej na Litwie po manifeście cesarza Mikołaja II z 17 października 1905 roku, ma na celu ustalenie idei, myśli i opinii, które władze Imperium Rosyjskiego chciały usunąć z procesu komunikacji. Głównym przedmiotem badania jest polska prasa periodyczna (gazety, czasopisma, wydawnictwa ciągłe i jednorazowe), wydawana w Wilnie w latach 1905–1914. Korzystając z perspektywy porównawczej, spróbujemy odpowiedzieć na pytanie, czy cenzura prasy periodycznej w języku polskim podlegała tej samej polityce co inne publikacje, czy istniały specyficzne cechy, a może te wydawnictwa periodyczne były traktowane surowiej. Główne źródło badania to materiały z protokołów posiedzeń Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy, które nie były wykorzystywane w poprzednich badaniach naukowych.
Słowa kluczowe: cenzura, prasa periodyczna, tożsamość narodowa, polityka imperialna.
Wprowadzenie
Polityka cenzuralna Imperium Rosyjskiego zmieniła się po manifeście Mikołaja II z 17 października 1905 roku o udoskonaleniu ustroju państwowego, w którym podniesiono zasadę wolności słowa [fn: 26803. 17 oktiabria 1905 g. Manifest ob usovershenstvovanii gosudarstvennogo poriadka. Polnoe sobranie zakonov Rosiiskoi imperii. Sobranie tretie, 1905, t. XXV Otdelenie I ot № 25605–27172, 1908, s. 754.]. Zgodnie z późniejszymi ustawami prasowymi z 24 listopada 1905 roku i 18 marca 1906 roku, zniesiono cenzurę prewencyjną, cenzorzy utracili samodzielność prawną, a ostateczną decyzję o losach wydawnictwa periodycznego podejmowały instytucje sądowe [fn: 26962. 24 noiabria 1905 g. Imennoi Vysochaishyi ukaz dannyi Senatu o Vremennykh pravilakh o povremennykh izdaniiakh. Polnoe sobranie zakonov Rosiiskoi imperii. Sobranie tretie, 1905, t. XXV, Otdelenie I ot № 25605–27172, 1908, s. 837–839; 27574. 18 marta 1906 g. Imennoi Vysochaishyi ukaz dannyi Senatu ob izmenenii i dopolnenii Vremennykh pravil o pechati, Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii. Sobranie tretie, 1906, t. XXVI, Otdelenie I ot № 27173–28753, 1909, s. 281–282.]. W historiografii litewskiej polityka cenzuralna po manifeście z 17 października 1905 roku nie była dotychczas odrębnie badana, choć wpływ cenzury na wydawnictwa litewskie, kowieńską prasę periodyczną i litewską dramaturgię interesował badaczy.
Violeta Černiauskaitė doszła do wniosku, że na początku XX wieku główne zadania cenzury, w porównaniu z wcześniejszym okresem, pozostały niezmienione. Władze Imperium Rosyjskiego dążyły do niedopuszczenia do „rozpowszechniania idei rewolucyjnych i narodowego odrodzenia, których propagowanie było niezgodne z kontynuowaną, nieco skorygowaną polityką denacjonalizacji, „rusyfikacji” i „depolonizacji” [fn: ČERNIAUSKAITĖ, Violeta. Cenzūros poveikis lietuviškų knygų leidybai 1904–1914 metais. Bibliografija 2002. Mokslo darbai, 2003, s. 37.]. V. Černiauskaitė, opierając się na sprawozdaniu Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy, porównała liczbę spraw karnych przeciwko wileńskiej prasie periodycznej i zauważyła, że w 1913 roku wprowadzono zakazy rozpowszechniania litewskiej prasy periodycznej wydawanej poza granicami Imperium Rosyjskiego [fn: Tamże, s. 39–40.]. Do podobnych wniosków dotyczących celów cenzury doszła Nijolė Lietuvninkaitė, analizując sytuację kowieńskiej prasy periodycznej w latach 1900–1914. N. Lietuvninkaitė twierdzi, że po 17 października 1905 roku lokalne osoby odpowiedzialne za cenzurę pilnie śledziły litewską prasę periodyczną i „starały się zmusić ją do rezygnacji ze wszystkich idei samodzielności narodowej, propagowania posłuszeństwa imperium” [fn: LIETUVNINKAITĖ, Nijolė. Kauno periodinės spaudos cenzūra 1900–1914 metais. Knygotyra, 2001, t. 37, s. 182.]. Birutė Avižinienė, badając cenzurę litewskich utworów dramatycznych, doszła do innych wniosków. Zdaniem B. Avižinienė, po 1905 roku wyraźnie zaznaczało się „złagodzenie” cenzury, coraz bardziej widoczna była niespójność wymagań wobec procesu cenzury i jej realizacji [fn: AVIŽINIENĖ, Birutė. Viešų lietuviškųjų vakarų repertuaro cenzūra XIX a. pabaigos – XX a. pradžios Rusijos imperijoje. Colloquia, 2015, t. 34, s. 58.].
Odnosząc się do polityki cenzuralnej po manifeście z 17 października 1905 roku, należy wydzielić badania poświęcone rozwojowi prasy periodycznej na początku XX wieku. Emilija Griškūnaitė i Edvardas Vidmantas, analizujący kształtowanie się prasy socjaldemokratycznej, jej kierunki polityczne, opierając się na źródłach archiwalnych, z których część przechowywana jest w rosyjskich instytucjach pamięci narodowej, ustalili, jak władze ograniczały wydawanie legalnej prasy robotniczej w Wilnie, jak redaktorzy tej prasy oceniali wymagania cenzury, dążąc do uchronienia przed konfiskatą wydrukowanych numerów [fn: GRIŠKŪNAITĖ, Emilija. Legali darbininkų spauda Lietuvoje 1906–1908 m. („Naujoji gadynė“, „Skardas“, „Žarija“). Iš Spauda ir spaustuvės. Vilnius: Mintis, 1972, s. 111–141; VIDMANTAS, Edvardas. Lietuvos darbininkų periodinė spauda 1895–1917. Vilnius: Mintis, 1979, 208 s.]. Polscy badacze, analizujący sytuację polskiej prasy periodycznej na początku XX wieku, również interesowali się faktem zamknięcia wydawnictw periodycznych, jednak nie przedstawili ogólniejszych spostrzeżeń dotyczących polityki cenzuralnej po manifeście z 17 października 1905 roku [fn: ROMANOWSKI, Andrzej. Młoda Polska wileńska, Kraków: Universitatis, 1999; DĄBROWSKI, Przemysław. Narodowa Demokracja byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Studium z zakresu myśli politycznej i działalności obozu narodowego na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1897–1918. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2010.]. Kwestię polityki cenzuralnej, a dokładniej zmian w tej polityce przez cały „długi” XIX wiek, badał Dmitrijus Eljaševičius, posługując się przykładem prasy w językach żydowskich. Zdaniem D. Eljaševičiusa, po manifeście z 17 października 1905 roku cenzurowanie prasy wydawanej w językach żydowskich straciło swoje specyficzne cechy, była ona oceniana według ogólnych zadań cenzury [fn: EL’IASHEVICH, Dmitrii. Pravitel’stvennaia politika i evreiskaia pechat’ v Rosii 1797–1917. Ocherki istorii tsenzury. Sankt-Peterburg: Mosty kul’tury, 1999, s. 287, 362. Recenzję tej książki zob.: MEDIŠAUSKIENĖ, Zita. Rec.: D. A. El’iashevich. Pravitel’stvennaia politika i evreiskaia pechat’ v Rosii 1797–1917. Ocherki istorii tsenzury. Sankt-Peterburg: Mosty kul’tury, 1999. Iš „Žydų klausimas“ Lietuvoje XIX a. viduryje. Vilnius, 2004, s. 165–183.].
W niniejszym artykule spróbujemy włączyć się w dyskusje historiograficzne dotyczące oceny polityki cenzuralnej na początku XX wieku. Głównym przedmiotem naszego badania jest polska prasa periodyczna [fn: W trakcie badania zostanie wykorzystany cały obszar polskiej (wydawanej w języku polskim) periodyki: gazety, czasopisma, wydawnictwa jednorazowe, wydawnictwa ciągłe, kalendarze (często stające się rocznymi dodatkami do gazet).], wydawana w Wilnie w latach 1905–1914 [fn: Badanie kończy się 20 lipca 1914 roku, kiedy to w Wilnie wprowadzono cenzurę wojenną.]. Celem artykułu jest, abstrahując od opisu okoliczności zakazu konkretnych wydawnictw periodycznych, scharakteryzowanie całości stosowanej polityki cenzuralnej, czyli ustalenie idei, myśli i opinii, które władze Imperium Rosyjskiego chciały usunąć z procesu komunikacji. Na początku XX wieku, jak wskazują materiały sprawozdań Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy, najwięcej spraw karnych wszczynano przeciwko polskiej prasie periodycznej [fn: ČERNIAUSKAITĖ, Violeta. Cenzūros poveikis lietuviškų knygų leidybai 1904–1914 metais. Bibliografija 2002. Mokslo darbai, 2003, s. 39]. Posługując się perspektywą porównawczą (w miarę możliwości źródeł), spróbujemy odpowiedzieć na pytanie, czy cenzura polskiej prasy periodycznej podlegała tej samej polityce co inne wydawnictwa, czy istniały specyficzne cechy, a może te wydawnictwa periodyczne były traktowane surowiej. Uważamy, że takie podejście badawcze pozwoliłoby na bardziej wszechstronne scharakteryzowanie obszaru cenzury, na wysunięcie wstępnych wniosków dotyczących zmian w polityce cenzuralnej po manifeście z 17 października 1905 roku lub, wręcz przeciwnie, braku tych zmian. Głównym źródłem tego badania są materiały z protokołów posiedzeń Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy, które nie były wykorzystywane w poprzednich badaniach naukowych [fn: Jedynym wyjątkiem jest krótki przegląd protokołów posiedzeń Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy przedstawiony przez białoruską badaczkę Elenę Tsumariovą. TSUMARIOVA, Elena. „Tsenzurnyi trud nevynosim“. O deiatel’nosti Vilenskogo vremennogo komiteta po delam pechati (1907–1914 gg.). Vesnik MDU imia A. A. Kuliashova, 2014, № 2 (44), s. 28–33.].
Artykuł składa się z czterech części. W pierwszej części krótko omówimy, jak i w jakim stopniu po manifeście z 17 października 1905 roku zmieniły się wymagania cenzury, ile uwagi władze lokalne poświęciły sprawnemu instytucjonalnemu mechanizmowi działania cenzury [fn: Ważne jest, aby zaznaczyć, że skład kadrowy Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy, rewizja działalności komitetu w 1914 roku zostały szczegółowo omówione w następujących pracach. Por. zob.: GRINCHENKO, Nataliia; IZMOZIK, Vladen; PATRUSHEVA, Nataliia; EL’IASHEVICH, Dmitrii; RASKIN, David. Istoriia tsencurnykh uchrezhdenii v Vilenskoi gubernii v XIX–nachale XX veka. Knygotyra, 2004, t. 43, s. 58–86; PATRUSHEVA, Nataliia. Reviziia Vremennogo komiteta po delam pechati v Vilno v 1914 g. Knygotyra, 2006, t. 47, s. 142–148; PATRUSHEVA, Nataliia. Tsenzor v gosudarstvennoi sisteme dorevoliutsionnoi Rossii (vtoraia polovina XIX–nachalo XX veka). Sankt-Peterburg: Severnaia zvezda, 2011; PATRUSHEVA, Nataliia. Tsenzurnoe vedomstvo v gosudarstvennoi sisteme Rosiiskoi imperii vo vtoroi polovine XIX – nachale XX veka. Sankt-Peterburg: Rosiiskaia natsional’naia biblioteka, 2013.]. W drugiej części artykułu przedstawimy statystykę spraw karnych przeciwko wileńskiej prasie periodycznej, ustalimy, jaką uwagę Wileński Tymczasowy Komitet ds. Prasy poświęcał polskiej prasie periodycznej, jak ta uwaga się zmieniała, oddzielnie ocenimy „wydajność” wileńskiego komitetu cenzuralnego na poziomie ogólnoimperialnym. W trzeciej części artykułu ustalimy, w jaki sposób lokalni cenzorzy dążyli do wpływania na rozpowszechnianie informacji i opinii w wydawnictwach periodycznych. Wspomnieliśmy już, że skupimy się na ideologicznych kierunkach oceny polskiej periodyki, jednak w celu ustalenia specyfiki tej cenzury (lub, wręcz przeciwnie, braku tych specyficznych cech) przeanalizujemy cenzurę wydawnictw periodycznych litewskich, żydowskich (w miarę możliwości źródeł), białoruskich i rosyjskich w latach 1905–1914. W ostatniej części artykułu postawimy pytanie, jak polskie wydawnictwa periodyczne oceniały procesy cenzury, jak i w jakim stopniu słowo drukowane stawało się narzędziem obrony oskarżonych redaktorów.
PRAWNY I INSTYTUCJONALNY MECHANIZM CENZURY W WILNIE
Manifest cesarza Rosji Mikołaja II z 17 października 1905 roku o udoskonaleniu ustroju państwowego, w którym zostały podniesione zasady nietykalności osobistej, wolności sumienia, słowa, zgromadzeń, związków [fn: 26803. 17 oktiabria 1905 g. Manifest ob usovershenstvovanii gosudarstvennogo poriadka. Polnoe sobranie zakonov Rosiiskoi imperii. Sobranie tretie, 1905, t. XXV Otdelenie I ot № 25605–27172, 1908, s. 754.], nieuchronnie zmienił imperialną politykę cenzuralną. Po manifeście zniesiono wszystkie wcześniejsze okólniki Głównego Zarządu ds. Prasy (przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych) [fn: PATRUSHEVA, Nataliia. Tsenzurnoe vedomstvo v gosudarstvennoi sisteme Rosiiskoi imperii vo vtoroi polovine XIX – nachale XX veka. Sankt-Peterburg: Rosiiskaia natsional’naia biblioteka, 2013, s. 337.], dotyczące zakazu omawiania poszczególnych kwestii w prasie periodycznej [fn: W latach 90. XIX w. – 1. dekadzie XX w. Główny Zarząd ds. Prasy przygotował wiele okólników, mających na celu kontrolowanie „szkodliwych” treści w wydawnictwach periodycznych. Cenzorzy musieli zwracać szczególną uwagę na trzy rzeczy. Po pierwsze, nie dopuszczać redaktorów do publikowania informacji o działaniach wojennych, starciach, wiecach w fabrykach, instytucjach edukacyjnych, wojsku. Po drugie, za „szkodliwe” uważano artykuły w wydawnictwach periodycznych, w których propagowano antagonizowanie poszczególnych grup społecznych poprzez zmianę warunków działalności gospodarczej i dobrobytu materialnego lub propagowano „separatystyczne dążenia grup narodowych, skierowane przeciwko integralności terytorialnej Imperium Rosyjskiego”. Po trzecie, w wydawnictwach periodycznych niepożądana była krytyka decyzji władz ani rozważania o nowych aktach prawnych, kwestionujących nienaruszalność władzy monarchy. Por. zob.: PATRUSHEVA, Natalia; FUT, Irvin. Tsirkuliary tsenzurnogo vedomstva Rosiiskoi imperii. Sbornik dokumentov. Sankt-Peterburg: Rosiiskaia natsional’naia biblioteka, 2016, s. 491–495; 503–504; 517; 525–529; 547–548; 551; 564–568.], a cenzorzy musieli już uzasadniać swoje decyzje przepisami prawa karnego. Te zmiany doskonale ilustrował okólnik przewodniczącego Rady Ministrów Siergieja Wittego (Сергей Юльевич Витте, 1905–1906), sporządzony dwa dni po ogłoszeniu manifestu. Witte pośpiesznie zdefiniował granice darowanej przez cesarza „wolności słowa”, podkreślając, że lokalni cenzorzy muszą kierować się artykułami Kodeksu Karnego, określającymi charakter, treść i odpowiedzialność za przestępstwa prasy periodycznej [fn: PATRUSHEVA, Nataliia. Tsenzurnoe vedomstvo v gosudarstvennoi sisteme Rosiiskoi imperii vo vtoroi polovine XIX – nachale XX veka. Sankt-Peterburg: Rosiiskaia natsional’naia biblioteka, 2013, s. 330–331. Zob. również: Okólnik Ministra Spraw Wewnętrznych Bułygina do gubernatorów. Wilno. 19 października 1905 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 378, BS, 1905 r., b. 401, l. 11–11v; Okólnik Głównego Zarządu ds. Prasy, wysłany przez gubernatora do komitetów cenzury, poszczególnych cenzorów. Vilniaus žinios, 1905, 25 października (7 listopada), nr 250, s. 3.]. Zatem zgodnie z redakcją Kodeksu Karnego z 22 marca 1903 roku, która bez zmian obowiązywała do 20 lipca 1914 roku, wykroczenia redaktorów zaliczano do kategorii przestępstw państwowych. Zgodnie z artykułem 129 Kodeksu Karnego, który był najczęściej stosowany w imperialnej praktyce sądowej [fn: SOPOVA, Anastasiia. Pravavoe regulirovanie periodicheskoi pechati v Rossiiskoi imperii v nachale XX veka. Dissertatsia na soiskanie uchenoi stepeni kandidata iuridicheskikh nauk. Moskva, 2021, s. 181.], redaktorzy byli sądzeni, jeśli ich wydawnictwa periodyczne propagowały „organizowanie buntu” (d. 1), „zniesienie istniejącego ustroju państwowego” (d. 2), „nieposłuszeństwo wobec ustaw państwowych lub zarządzeń władz lokalnych” (d. 3), „popełnianie ciężkich przestępstw” (d. 4), propagowały „nieposłuszeństwo w wojsku” (d. 5), propagowały antagonizowanie „poszczególnych grup społecznych, warstw lub między pracodawcami a pracownikami” (d. 6) [fn: 22 marta 1903 goda. Ugolovnoe ulozheniie. Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii. Sobranie tretie, 1903, t. XXII, Otdelenie I ot № 22360–23838, Sankt-Peterburg, 1905, s. 196.].
Tymczasowe przepisy o prasie periodycznej z 24 listopada 1905 roku („Временные правила о периодической печати”, dalej – Przepisy z 1905 roku), najważniejszy akt prawny regulujący działalność prasy periodycznej na początku XX wieku, w zasadzie powtarzały treść artykułu 129 Kodeksu Karnego oraz okólnika Głównego Zarządu ds. Prasy dla cenzorów (4 lipca 1905 roku) [fn: Tsirkuliar Glavnogo upravleniia po delam pechati, 4 iulia 1905 goda, PATRUSHEVA, Natalia; FUT, Irvin. Tsirkuliary tsenzurnogo vedomstva Rosiiskoi imperii. Sbornik dokumentov. Sankt-Peterburg: Rosiiskaia natsional’naia biblioteka, 2016, s. 564–568.]. Zgodnie z Przepisami z 1905 roku również ustalono odpowiedzialność karną, jeśli w wydawnictwach periodycznych publikowano informacje „o naruszeniach porządku publicznego, które zagrażałyby integralności terytorialnej Imperium Rosyjskiego”, „wiecach, niepokojach w instytucjach edukacyjnych”, podawano „fałszywe wiadomości o zarządzeniach rządowych, urzędnikach władzy”, przedstawiano fałszywe dane o działaniach wojennych Imperium Rosyjskiego lub redaktorzy gazet, w porozumieniu z przedstawicielami robotników, propagowali „wywoływanie niepokojów publicznych”, wstrzymywali ruch kolejowy lub przekazywanie informacji telegrafem lub telefonem [fn: 26962. 24 noiabria 1905 g. Imennoi Vysochaishyi ukaz dannyi Senatu o Vremennykh pravilakh o povremennykh izdaniiakh. Polnoe sobranie zakonov Rosiiskoi imperii. Sobranie tretie, 1905, t. XXV, Otdelenie I ot № 25605–27172, 1908, s. 837–839.]. Późniejsze – zmiany i uzupełnienia Tymczasowych przepisów o prasie periodycznej z 18 marca 1906 roku („Об изменении и дополнении временных правил о периодической печати”) utrwaliły odpowiedzialność karną pracowników prasy: redaktorzy, wydawcy, autorzy lub drukarze uznani za winnych przez sąd mogli być karani grzywną (nie więcej niż 500 rubli), aresztowani (do 3 miesięcy), więzieni (od 2 miesięcy do 1,4 roku), zesłani lub wysłani do zakładu poprawczego [fn: 27574. 18 marta 1906 g. Imennoi Vysochaishyi ukaz dannyi Senatu ob izmenenii i dopolnenii Vremennykh pravil o pechati. Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii. Sobranie tretie, 1906, t. XXVI, Otdelenie I ot № 27173–28753, 1909, s. 281–282.].
Jednakże obie wspomniane ustawy prasowe z 24 listopada 1905 roku i 18 marca 1906 roku, ogłoszone po manifeście z 17 października 1905 roku, działały już w nowych warunkach. Przepisy z 1905 roku zniosły uprzednią cenzurę prasy periodycznej, a lokalne komitety cenzury utraciły dawną samodzielność prawną. Cenzor, dostrzegając w wydrukowanym wydawnictwie periodycznym „szkodliwy” artykuł lub informację, musiał zwrócić się do prokuratora sądu okręgowego. Z kolei prokurator, po przeprowadzeniu postępowania przygotowawczego, decydował, czy istnieją wystarczające podstawy prawne do wszczęcia sprawy karnej; w przypadku pozytywnej decyzji sprawę przekazywano izbie sądowej, która wydawała ostateczny wyrok, mając wcześniej prawo do zawieszenia wydawania periodyku do czasu wyroku sądu [fn: 26962. 24 noiabria 1905 g. Imennoi Vysochaishyi ukaz dannyi Senatu o Vremennykh pravilakh o povremennykh izdaniiakh. Polnoe sobranie zakonov Rosiiskoi imperii. Sobranie tretie, 1905, t. XXV, Otdelenie I ot № 25605–27172, 1908, s. 838.]. Zatem zgodnie z Przepisami z 1905 roku lokalni cenzorzy stracili wcześniejszą możliwość samodzielnego decydowania o „wiarygodności” i „szkodliwości” wydawnictwa. Warunki pracy cenzorów z pewnością uległy znaczącym zmianom, które trafnie opisał adwokat, członek Akademii Nauk Konstanty Arsenjew (Константин Константинович Арсеньев, 1837–1919):
<…> cenzor, czytając już wydrukowaną gazetę, doskonale wie, że może odpowiadać jedynie za ogólny kierunek wydawnictwa, za ogólną treść artykułów w gazecie, ale nie za poszczególne frazy i myśli autorów artykułów. Cenzor doskonale wie, że nie ma prawa dokonywać samodzielnych skreśleń, a może jedynie zwrócić uwagę władz na szkodliwość jednego czy drugiego artykułu. Wreszcie, cenzor doskonale rozumie, że po aresztowaniu gazety następuje długi i skomplikowany proces sądowy, i on (cenzor) musi przedstawić trafne i ważne argumenty. <…> Dlatego poziom cenzury w dużej mierze zależy od osobistych cech cenzora, od istniejących okoliczności, ogólnych i konkretnych instrukcji oraz ogólnego podejścia cenzora do swojej pracy, jego odpowiedzialności [fn: ARSEN’EV, Konstantin. Beztsenzurnost’ i podtsenzurnost’. In V zashchitu slova. Sankt-Peterburg: tipografia N.N. Klobukova, 1905, s. 31. Tłumaczenia dokonała autorka artykułu.].
Ważne jest, aby zaznaczyć, że po Przepisach z 1905 roku oraz ich poprawkach i uzupełnieniach z marca 1906 roku, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Główny Zarząd ds. Prasy nie podjęły dodatkowych kroków, które pomogłyby cenzorom efektywniej określać „przestępczy charakter treści” wydawnictw periodycznych, a większą uwagę skupiały na formalnej (a nie ideologicznej koncepcji cenzury) organizacji cenzury. 9 czerwca 1906 roku Główny Zarząd ds. Prasy zażądał, aby cenzorzy otrzymywali nowy numer wydawnictwa periodycznego natychmiast po jego wyjściu z drukarni, 23 lutego 1907 roku lokalne komitety cenzury miały przedstawiać roczne sprawozdania ze swojej działalności, osobno charakteryzując ideologiczny kierunek każdego wydawnictwa periodycznego, 4 listopada 1911 roku Zarząd określił procedurę przechowywania i niszczenia skonfiskowanych wydawnictw [fn: PATRUSHEVA, Nataliia. Tsenzurnoe vedomstvo v gosudarstvennoi sisteme Rosiiskoi imperii vo vtoroi polovinie XIX – nachale XX veka. Sankt-Peterburg: Rosiiskaia natsional’naia bibliablioteka, 2013, s. 338–339.]. W trakcie niniejszego badania nie udało nam się ustalić (odnaleźć dokumentów), aby Ministerstwo Spraw Wewnętrznych lub Główny Zarząd ds. Prasy opracowały osobne okólniki – rekomendacje dla cenzorów w Kraju Północno-Zachodnim, choć taka możliwość nie jest wykluczona, biorąc pod uwagę, że Warszawski Komitet Cenzury otrzymywał pojedyncze instrukcje z Sankt Petersburga. Na przykład w latach 1904–1905 Główny Zarząd ds. Prasy kilkakrotnie zwracał uwagę przewodniczącego Warszawskiego Komitetu Cenzury, Christofora Emmausskiego (Христофор Владимирович Эммаусский, 1889–1911), na to, że w prasie warszawskiej językiem ezopowym wyrażane jest poparcie dla Japonii, a nie dla Imperium Rosyjskiego [fn: TOBERA, Marek. Cenzura czasopism w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX wieku. Przegląd historyczny, 1989, t. 80/1, s. 64.]. Z kolei Warszawski Komitet Cenzury miał zachęcać redaktorów lokalnych dzienników do publikowania większej liczby artykułów i korespondencji związanych z działalnością lokalnych organizacji rosyjskich oraz, odwrotnie – ograniczać liczbę korespondencji z Krakowa, Poznania i Lwowa [fn: ANCULEWICZ, Zbigniew. Stosunek władz Królestwa Polskiego do „Kuriera Warszawskiego” w latach 1868–1915. Studia Medioznawcze, 2002, t. 2 (7), s. 109, 114.].
Wileński Tymczasowy Komitet ds. Prasy (Виленский временный комитет печати) został utworzony 9 marca 1907 roku. Jednak nie według tych założeń i nie z tą obsadą, którą planowali przewodniczący komitetu Aleksandr Kemmerling (Александр Андреевич Кеммерлинг, 1904–1914) i starszy urzędnik kancelarii generał-gubernatora wileńskiego Stepan Beleckij (Степан Петрович Белецкий, 1873–1918), odpowiedzialni za przygotowanie projektu składu komitetu. Generał-gubernator wileński Konstantin Krzywicki (Константин Фадеевич Кршивицкий, 1905–1910) zaniepokoił się możliwościami utworzenia komitetu w maju 1906 roku, dowiedziawszy się, że podobne inicjatywy podnoszą również gubernatorzy kijowski i kazański. Zgodnie z Tymczasowymi przepisami o prasie nieperiodycznej z 26 kwietnia 1906 roku („О временных правилах для неповременной печати”), z wyjątkiem Sankt Petersburga, Moskwy, Warszawy i Tyflisu (Tbilisi), gdzie na podstawie wspomnianej ustawy już przeprowadzono reorganizację komitetów cenzury, lokalni gubernatorzy i sam minister spraw wewnętrznych mieli prawo w razie potrzeby inicjować tworzenie lokalnych tymczasowych komitetów cenzury ds. prasy, a ich członkami mogli również mianować przedstawicieli poszczególnych instytucji państwowych (z wyjątkiem instytucji sądowych) [fn: 27574. 18 marta 1906 g. Imennoi Vysochaishyi ukaz dannyi Senatu ob izmenenii i dopolnenii Vremennykh pravil o pechati. Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii. Sobranie tretie, 1906, t. XXVI, Otdelenie I ot № 27173–28753, 1909, s. 282.]. Z tej możliwości – tj. uzupełniania składu komitetów nowymi członkami – zamierzali skorzystać A. Kemmerling i S. Beleckij, przedstawiając propozycję, aby urzędnik kancelarii generał-gubernatora czytał część wydawnictw periodycznych w języku rosyjskim, aby odrębne stanowisko było przeznaczone dla cenzora odpowiedzialnego za wydawnictwa w językach białoruskim i ukraińskim, aby przedstawiciele wojskowości, duchowieństwa prawosławnego i katolickiego mogli mieć swoich przedstawicieli w komitecie cenzury, aby komitetowi podlegał wileński inspektor ds. prasy i handlu książkami, oraz aby zwiększono skład kancelarii komitetu cenzury o dwóch urzędników [fn: Pismo osobnego cenzora cenzury wewnętrznej w Wilnie A. Kemmerlinga i starszego urzędnika kancelarii generał-gubernatora w Wilnie Beleckija do generał-gubernatora w Wilnie K. Krzywickiego. 29 lipca 1906 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 378, BS, 1906 r., b. 342, l. 22–26; Pismo osobnego cenzora cenzury wewnętrznej w Wilnie A. Kemmerlinga i starszego urzędnika kancelarii generał-gubernatora w Wilnie Beleckija do generał-gubernatora w Wilnie K. Krzywickiego. 29 lipca 1906 r. (kopia). Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 1241, ap. 1, b. 121, l. 40–46. Zob. również: PATRUSHEVA, Nataliia. Tsenzurnoe vedomstvo v gosudarstvennoi sisteme Rosiiskoi imperii vo vtoroi polovine XIX – nachale XX veka. Sankt-Peterburg: Rosiiskaia natsional’naia biblioteka, 2013, s. 379–380.]. A. Kemmerling podniósł również kwestię tłumacza wydawnictw periodycznych, ze względu na obciążenie pracą prosił o zezwolenie członkom komitetu cenzury na nieuczestniczenie w posiedzeniach sądowych [fn: Pismo osobnego cenzora cenzury wewnętrznej w Wilnie A. Kemmerlinga do generał-gubernatora w Wilnie K. Krzywickiego. 29 czerwca 1906 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 378, BS, 1906 r., b. 342, l. 28.].
Plany przyszłego przewodniczącego Wileńskiego Komitetu ds. Prasy i starszego urzędnika kancelarii zyskały aprobatę generał-gubernatora wileńskiego, który z kolei 15 sierpnia 1906 roku wysłał prośbę-propozycję do Głównego Zarządu ds. Prasy [fn: Kopia pisma generał-gubernatora wileńskiego K. Krzywickiego do Głównego Zarządu ds. Prasy. 15 sierpnia 1906 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 378 BS, 1906 r., b. 342, l. 34–35.]. 25 października 1906 roku K. Krzywicki ponowił swoją prośbę, tym razem szeroko wyjaśniając i oceniając wpływ prasy periodycznej w Kraju Północno-Zachodnim. W tym piśmie K. Krzywicki, zauważając, że w Kraju Północno-Zachodnim „mają miejsce intensywne ruchy społeczne i narodowe”, podkreślał, że dużą rolę w tych procesach odgrywa prasa periodyczna wydawana w językach polskim, litewskim, żydowskim. Jednocześnie K. Krzywicki przedstawił krótką charakterystykę periodyków, zauważając, że „obecna prasa żydowska znajduje się w rękach Bundu”, w prasie litewskiej „szczególnie silny jest kierunek socjaldemokratyczny”, a prasa polska „zewnętrznie lojalna wobec władzy, jednak propaguje niezgodę między nacjonalistami rosyjskimi a polskimi” [fn: Brudnopis pisma generał-gubernatora wileńskiego K. Krzywickiego do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. 25 października 1906 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 378, BS, 1906 r., b. 342, l. 33r.]. Jednak Główny Zarząd ds. Prasy zwlekał z decyzją, dlatego 22 lutego 1907 roku K. Krzywicki wysłał ponowne zapytanie [fn: Kopia pisma generał-gubernatora wileńskiego K. Krzywickiego do Głównego Zarządu ds. Prasy. 22 lutego 1907 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 378, BS, 1906 r., b. 342, l. 39.]. W końcu Główny Zarząd ds. Prasy podjął decyzję, jednak zatwierdził „stary” skład komitetu, nie rozszerzając obsady, jak spodziewał się K. Krzywicki. I w tym przypadku sytuacja Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy nie była wyjątkowa. Jak zauważyła Nadieżda Patruszewa, badająca politykę cenzuralną Imperium Rosyjskiego na początku XX wieku, Główny Zarząd ds. Prasy w odniesieniu do komitetów cenzury stosował ogólną „politykę oszczędności kadr i środków”, zwłaszcza gdy chodziło o peryferie Imperium Rosyjskiego, tworząc odpowiednie komitety w Kazaniu (1906 r.), Kijowie (1906 r.), Wilnie (1906 r.), Odessie (1909 r.), Rydze (1915 r.) [fn: PATRUSHEVA, Nataliia. Tsenzurnoe vedomstvo v gosudarstvennoi sisteme Rosiiskoi imperii vo vtoroi polovinie XIX – nachale XX veka. Sankt-Peterburg: Rosiiskaia natsional’naia biblioteka, 2013, s. 462.]. Na przykład Główny Zarząd ds. Prasy odmówił również zatwierdzenia prośby gubernatora kijowskiego Pawła Ignatjewa (Павел Николаевич Игнатьев, 1907–1909) o zezwolenie na pracę w Komitecie ds. Prasy przedstawicieli duchowieństwa i wojskowości [fn: Tamże, s. 373.], a prośba Kazańskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy o zezwolenie na posiadanie osobnego cenzora do prasy w językach wschodnich została uwzględniona dopiero pięć lat po złożeniu wniosku [fn: Tamże, s. 372.].
Utworzenie Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy było w zasadzie sprawą formalną, ponieważ jego skład zasadniczo nie został uzupełniony nowymi członkami, a nastąpił podział obowiązków między cenzorów, którzy rozpoczęli swoją karierę już w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku [fn: Skład członków Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy, ich biografie, kariera zawodowa zostały szczegółowo omówione w następujących pracach: GRINCHENKO, Nataliia; IZMOZIK, Vladen; PATRUSHEVA, Nataliia; EL’IASHEVICH, Dmitrii; RASKIN, David. Istoriia tsencurnykh uchrezhdenii v Vilenskoi gubernii v XIX-nachale XX veka. Knygotyra, 2004, t. 43, s. 77; GRINCHENKO, Nataliia; IZMOZIK, Vladen; PATRUSHEVA, Nataliia; EL’IASHEVICH, Dmitrii. Tsenzory Vil’no XIX – nachalo XX veka (Materialy dlia bibliograficheskogo spravochnika). Belorusskii sbornik, 2005, vyp. 3, s. 209–235; Tsenzory Rosiiskoi imperii. Konets XIX – nachalo XX veka. Bibliograficheskii sbornik. Sankt-Peterburg: Rossiiskaia natsional’naia biblioteka, 2013.]. Z Sankt Petersburga do Wilna (13 sierpnia 1905 r.) został wysłany jedynie przewodniczący komitetu – A. Kemmerling – absolwent Cesarskiego Instytutu Historyczno-Filologicznego, były nauczyciel łaciny i niemieckiego w gimnazjum [fn: GRINCHENKO, Nataliia; IZMOZIK, Vladen; PATRUSHEVA, Nataliia; EL’IASHEVICH, Dmitrii; RASKIN, David. Istoriia tsencurnykh uchrezhdenii v Vilenskoi gubernii v XIXnachale XX veka. Knygotyra, 2004, t. 43, s. 77.], który później przyznał, że słabo znał język polski, a języki litewski i żydowski były mu obce. Za cenzurę wydawnictw w języku polskim i niemieckim odpowiedzialny był były pracownik poczty i telegrafista Eduard Mellerstein von Meller (Эдуард Адольф Фридрих Людвикович Меллерштейн фон Меллер, 1866–po 1915). Można przypuszczać, że język polski znał sekretarz komitetu Juozapas Gruževskis (Иосиф Киприян Феликсович Гружевский, 1864–po 1913), urodzony w guberni wileńskiej, który otrzymał domowe wykształcenie i poślubił wileńską mieszczkę wyznania katolickiego [fn: Sam Gruževskis wyznawał wiarę ewangelicko-augsburską, żona Kazimiera Trubickaitė (Казимира Иосифовна Трубицкая) była katoliczką. Rodzina miała trzech synów – Žygimantasa, Stanislovasa i Povilasa. Por. zob.: Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 601, ap. 1, b. 16.]. Jednak pomagał tylko cenzorom wydawnictw w językach żydowskich, poza tym miał dużo pracy sekretarskiej i często chorował. Doskonale języki polski i litewski znał kurier komitetu Jonas Citkovičius-Jurkevičius (Иван Антонов Циткович-Юркевич) [fn: Jurkevičius urodził się w Wiłkomierzu, wyznawał wiarę katolicką, miał dwóch synów – Vladislovasa i Mečislovasa. Por. zob. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 601, ap. 1, b. 194.], który, według redaktor naczelnej dziennika „Lietuvos ūkininkas” Felicji Bortkevičienė, za pieniądze oddawał część skonfiskowanego nakładu wydawnictwa [fn: BORTKEVIČIENĖ, Felicija. Cenzūra. Lietuvos ūkininkas, 1930, 4 grudnia, nr 49, s. 8.].
W odróżnieniu od innych cenzorów, z których część spisała wspomnienia o swojej pracy [fn: Por. zob.: Tsenzory Rossii v kontse XIX-nachale XX veka. Sbornik vospominanii. Sankt-Peterburg: Rosiiskaia natsional’naia biblioteka, 2003.], E. Mellerstein von Meller nie pozostawił osobistych źródeł, a ocen pracy tego cenzora nie udało się odnaleźć w korespondencji redaktorów i korespondentów wileńskiej prasy periodycznej. Ukończywszy cztery klasy gimnazjum w Mitawie, ten szlachetny szlachcic, wyznający wiarę ewangelicko-reformowaną, podjął pracę w urzędzie pocztowo-telegraficznym w Szawlach, w 1890 roku został przeniesiony do Wilna, a od 1901 roku zaczął pełnić funkcję asystenta osobnego cenzora zagranicznego [fn: Arkusz służbowy E. Mellersteina von Mellera. 27 lutego 1915 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 601, ap. 1, b. 192, l. 1–3; Pismo wileńskiego osobnego cenzora zagranicznego do Głównego Zarządu ds. Prasy. 25 lipca 1905 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 1242, ap. 1, b. 119, l. 2.]. W porównaniu z innymi członkami komitetu prasowego, odznaczał się dużą pracowitością (czasami przejmował cenzurę wydawnictw litewskich [fn: Kopia pisma wileńskiego cenzora wewnętrznego A. Kemmerlinga do Głównego Zarządu ds. Prasy. 8 czerwca 1906 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 1241, ap. 1, b. 121, l. 31; Pismo przewodniczącego Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy A. Kemmerlinga do Głównego Zarządu ds. Prasy. 27 lutego 1913 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 601, ap. 1, b. 192, l. 18.]), był ostrożny, ponieważ pilnie i gorliwie informował generał-gubernatora wileńskiego o wykroczeniach redaktorów wydawnictw periodycznych, nawet wtedy, gdy za te działania nie przewidziano odpowiedzialności karnej [fn: Por. zob. przypisy 119–120.], unikał przyjmowania łapówek, jak to było znane w przypadku cenzora wydawnictw litewskich, byłego naczelnika policji Aleksandrasa Jaroševskisa (Александр Николаевич Ярошевский, 1865–po 1916) [fn: Według Felicji Bortkevičienė, redaktor naczelnej „Lietuvos ūkininkas”, „Jaroševskis brał łapówki za każdy artykuł o charakterze politycznym: drożej za bardziej ostry, taniej za mniej ostry. Jednak Jaroševskis bał się przepuszczać bardziej wojownicze artykuły nawet za pieniądze” (BORTKEVIČIENĖ, Felicija. Cenzūra. Lietuvos ūkininkas, 1930, 4 grudnia, nr 49, s. 8). Ta skłonność A. Jaroševskisa ujawniła się również podczas rewizji Wileńskiego Komitetu ds. Prasy w lutym 1914 roku (PATRUSHEVA, Nataliia. Reviziia Vremennogo komiteta po delam pechati v Vilno v 1914 g. Knygotyra, 2006, t. 47, s. 145). Por. o karierze zawodowej A. Jaroševskisa: Arkusz służbowy A. Jaroševskisa. 28 stycznia 1909 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 601, ap. 1, b. 196. Należy zauważyć, że podobna praktyka przekupstwa cenzorów była stosowana w Warszawskim Komitecie Cenzury: dla cenzorów i członków ich rodzin organizowano obiady, dla żon cenzorów kupowano bilety kolejowe do francuskich uzdrowisk. Por. zob.: ANCULEWICZ, Zbigniew. Stosunek władz Królestwa Polskiego do „Kuriera Warszawskiego” w latach 1868–1915. Studia Medioznawcze, 2002, t. 2 (7), s. 109, 113.]. E. Mellerstein von Meller sumiennie pracował w dzień, a w nocy wychodził na spacery wzdłuż brzegów rzeki Wilii [fn: Pismo naczelnika policji wileńskiej do przewodniczącego Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy. 9 października 1906 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 1241, ap. 1, b. 124, l. 107. W 1906 roku E. Mellerstein von Meller mieszkał przy obecnej ulicy Goštauto (Набережная ул., д. 12, кв. 15).], odpoczywając w ten sposób od pracy i osobistych nieszczęść [fn: W 1906 roku po rozwodzie ożenił się po raz drugi. Druga żona Lamberta Tarasevičiūtė (Ламберта Ядвига Иосифовна Тарасевич) wyznawała wiarę ewangelicko-augsburską, pracowała w wileńskim urzędzie pocztowo-telegraficznym. Druga żona cenzora chorowała psychicznie, wcześnie przeszła na emeryturę. Rodzina nie miała dzieci. Por. zob.: Prośba E. Mellersteina von Mellera do wileńskiego osobnego cenzora zagranicznego. 9 czerwca 1906 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 1242, ap. 1, b. 124, l. 7; Arkusz służbowy E. Mellersteina von Mellera. 27 lutego 1915 r., Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 601, ap. 1, b. 192, l. 1-3; O sluzhbe Liamberty Iadvigi Osipovich po muzhu Mellershtein-fon-Meller. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 558, ap. 1, b. 1627.]. Ze wszystkich członków Wileńskiego Komitetu ds. Prasy, E. Mellerstein von Meller był jedynym, który podczas kontroli działalności komitetu w lutym 1914 roku otrzymał pozytywną opinię. Nowy przewodniczący Wileńskiego Komitetu ds. Prasy, przyjaciel gubernatora wileńskiego Peter Kruglâkov-Čerdackij (Пётр Георгиевич Кругляков-Чердацкий, 1914–1917) w 1914 roku opisał E. Mellersteina von Mellera jako „osobę o nienagannej reputacji i politycznie wiarygodną”, ale o słabym charakterze, co uniemożliwiało mu powołanie na odpowiedzialne stanowiska (przewodniczącego komitetu) [fn: PATRUSHEVA, Nataliia. Tsenzor v gosudarstvennoi sisteme dorevoliutsionnoi Rossii (vtoraia polovina XIX–nachalo XX veka). Sankt-Peterburg: Severnaia zvezda, 2011, s. 252.]. Po zakończeniu kariery cenzorskiej E. Mellerstein von Meller nie chciał wracać do Wilna, w którym mieszkał dwadzieścia pięć lat, a prosił o powrót do służby pocztowo-telegraficznej w głębi Rosji – w Rostowie nad Donem [fn: GRINCHENKO, Nataliia; IZMOZIK, Vladen; PATRUSHEVA, Nataliia; EL’IASHEVICH, Dmitrii. Tsenzory Vil’no XIX–nachalo XX veka (Materialy dlia bibliograficheskogo spravochnika). Belorusskii sbornik, 2005, vyp. 3, s. 227.].
STATYSTYKA „PRZESTĘPSTW” PRASOWYCH
Wileński Tymczasowy Komitet ds. Prasy rozpoczął wszczynanie pierwszych spraw przeciwko wydawnictwom periodycznym 5 grudnia 1905 roku, nieco później niż w Sankt Petersburgu czy Moskwie, gdzie od 22 października do 2 grudnia 1905 roku odnotowano już 92 podobne przypadki [fn: SHINGAREVA, Nataliia. Vremennyie pravila o pechati 1905–1906 g. i rol’ Ministertsva vnutrenniikh del v ikh realizatsii. Vestnik Moskovskogo universiteta MVD Rossii, 2014, № 12, s. 70.]. W Wilnie, w przeciwieństwie do Moskwy czy Sankt Petersburga, nie utworzono dyżurnych oddziałów, prasę cenzorzy otrzymywali rano. Wileńscy cenzorzy pracowali w domach, a zbierali się raz w tygodniu (we wtorki) [fn: Reestr delam podlezhashchim rassmotreniiu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati 1 aprelia 1908 g. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 601, ap. 1, b. 9, l. 18v.], aby zatwierdzić decyzje przedstawione przez jednego lub drugiego cenzora, bez żadnych dodatkowych rozważań. W wielu przypadkach na wspólnym posiedzeniu cenzor nawet nie przedstawiał szczegółowego uzasadnienia, dlaczego dany numer wydawnictwa periodycznego miałby zostać skonfiskowany, a podawał jedynie odniesienie do odpowiedniego artykułu Kodeksu Karnego. Materiał z protokołów posiedzeń Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy nie wskazuje na istnienie wewnętrznej dyskusji.
Przedstawione dane pokazują, że największą uwagę prasie periodycznej Wileński Tymczasowy Komitet ds. Prasy poświęcał w latach 1906–1907, dążąc do ograniczenia rozpowszechniania idei socjaldemokratycznych. Jak trafnie zauważyła V. Černiauskaitė, po 1909 roku Wileński Tymczasowy Komitet ds. Prasy najwięcej spraw wszczynał przeciwko polskiej prasie periodycznej [fn: V. Černiauskaitė przedstawiła zestawienie spraw karnych przeciwko prasie periodycznej, obejmujące lata 1907, 1909, 1912, 1913. Zestawienie to przygotowała na podstawie brudnopisu sprawozdania Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy z 1913 roku. Materiały z protokołów posiedzeń Komitetu pozwalają sprecyzować i uzupełnić przedstawione dane. Por. zob.: ČERNIAUSKAITĖ, Violeta. Cenzūros poveikis lietuviškų knygų leidybai 1904–1914 metais. Bibliografija 2002. Mokslo darbai, 2003, s. 39.], a od 1911 roku uwaga cenzora na te periodyki jeszcze bardziej wzrosła. Jednakże, przed oceną działalności komitetu i liczby spraw karnych, należy zwrócić uwagę, że od 1909 roku polska prasa periodyczna w ogóle zajmowała dominującą pozycję w Wilnie. Ważne jest, aby zaznaczyć, że pod względem liczby polskiej prasy periodycznej w 1909 roku Wilno (z wyjątkiem Królestwa Polskiego) zajmowało dominującą pozycję w Imperium Rosyjskim. W 1909 roku w Wilnie ukazywało się 20 wydawnictw periodycznych w języku polskim, w Sankt Petersburgu – 5, w Kijowie – 3 i jedno w Mińsku [fn: BAŁABUCH, Henryk. Nie tylko cenzura. Prasa prowincjonalna Królestwa Polskiego w rosyjskim systemie prasowym w latach 1865–1915. Lublin: Wydawnictwo uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2001, s. 137.].
Coraz większe zainteresowanie Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy polską prasą periodyczną od 1911 roku nie było wyłącznie cechą tego komitetu. Podobna tendencja zauważalna jest w Warszawie, gdzie liczba spraw karnych przeciwko prasie periodycznej również rosła (w 1912 roku Warszawski Komitet Cenzury wszczął 32 sprawy, w 1913 roku – już 95 spraw, choć liczba wydawnictw periodycznych pozostała niemal identyczna) [fn: Tamże.]. Jednakże, oceniając wydajność pracy Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy na poziomie ogólnoimperialnym, jest oczywiste, że nie był on jednym z „najbardziej efektywnych”: w latach 1909 i 1911 pod względem liczby wszczętych spraw karnych przeciwko prasie zajmował ostatnie miejsce w Imperium Rosyjskim [fn: SOPOVA, Anastasiia. Pravavoe regulirovanie periodicheskoi pechati v Rossiiskoi imperii v nachale XX veka. Dissertatsia na soiskanie uchenoi stepeni kandidata iuridicheskikh nauk. Moskva, 2021, s. 290.].
W lutym 1914 roku, z zadaniem nadzwyczajnej kontroli działalności komitetu, do Wilna przybył członek Głównego Zarządu ds. Prasy Siergiej Wissarionow (Сергей Евлампиевич Виссарионов, 1867–1918). Przyjazd Wissarionowa nie był przypadkowy, Główny Zarząd ds. Prasy otrzymał skargę ówczesnego gubernatora wileńskiego Piotra Wieriowkina (Пётр Владимирович Верёвкин, 1862–1945), że „komitet bardzo biernie nadzoruje prasę periodyczną w innych językach, w tych kwestiach unika żywej współpracy z gubernatorem i ogranicza się jedynie do korespondencji biurokratycznej” [fn: PATRUSHEVA, Nataliia. Reviziia Vremennogo komiteta po delam pechati v Vilno v 1914 g. Knygotyra, 2006, t. 47, s. 145.]. Wyniki rewizji nie były dla komitetu pomyślne. Wissarionow stwierdził źle zorganizowaną działalność komitetu. Po pierwsze, cenzorzy podejmowali decyzje o konfiskacie wydawnictwa periodycznego nie rano, lecz wieczorem, czasem nawet następnego dnia, stwarzając w ten sposób najkorzystniejsze warunki dla rozpowszechniania nakładu wydawnictwa. Po drugie, komitet bardziej interesował się książkami niż prasą periodyczną, a sam przewodniczący komitetu w trakcie rozmowy przyznał, że jest przeciwnikiem konfiskowania periodyków, ponieważ takie decyzje są dodatkową reklamą tych wydawnictw i podnoszą ich autorytet w lokalnej społeczności [fn: Tamże.]. Po rewizji przewodniczący Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy został zwolniony ze stanowiska.
Jak wspomnieliśmy wcześniej, Wileński Tymczasowy Komitet ds. Prasy był pierwszą, ale nie ostatnią instytucją, od której efektywności działania zależał los wydawnictw periodycznych. Jak pokazują badania Anastasii Sopovej, Wileński Sąd Okręgowy w latach 1905–1908 rozstrzygnął 26 spraw. Taka sama liczba spraw była rozpatrywana przez Kijowski Sąd Okręgowy, Charkowski Sąd Okręgowy rozstrzygnął jeszcze więcej – 42 sprawy, Odeski – 54, a Warszawski Sąd Okręgowy pod względem liczby spraw (92) był na trzecim miejscu po Sankt Petersburgu i Moskwie. W latach 1911–1912 liczba spraw prasowych rozpatrywanych w Wileńskim Sądzie Okręgowym nieznacznie zmalała (24 sprawy), jednak w tym okresie pod względem liczby spraw ta wileńska instancja sądowa wyprzedzała sądy w Kijowie (15), Charkowie (17), Odessie (10) i nawet Warszawski Sąd Okręgowy, który w latach 1911–1912 rozpatrzył o połowę mniej – 12 spraw [fn: SOPOVA, Anastasiia. Pravavoe regulirovanie periodicheskoi pechati v Rossiiskoi imperii v nachale XX veka. Dissertatsia na soiskanie uchenoi stepeni kandidata iuridicheskikh nauk. Moskva, 2021, s. 290.].
IDEOLOGICZNE KIERUNKI CENZURY
Wileńscy cenzorzy, rozpoczynając wszczynanie spraw karnych przeciwko redaktorom wydawnictw periodycznych na początku grudnia 1905 roku, zwrócili uwagę przede wszystkim na periodyki wydawane w języku rosyjskim. I to nie była specyfika Wilna. W Warszawie również najpierw pod lupę cenzorów trafiły dzienniki wydawane w języku rosyjskim [fn: BAŁABUCH, Henryk. Nie tylko cenzura. Prasa prowincjonalna Królestwa Polskiego w rosyjskim systemie prasowym w latach 1865–1915. Lublin: Wydawnictwo uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2001, s. 122.]. A. Kemmerlingowi, przyszłemu przewodniczącemu Wileńskiego Komitetu ds. Prasy, który, jak wspomniano, najlepiej znał język rosyjski, przeszkadzały artykuły w dziennikach „Северо-западный голос” i „Новая заря”, w których szczegółowo opisano nie tylko bunty w jednostkach wojskowych Imperium Rosyjskiego, ale także opublikowano wspólną rezolucję redaktorów wileńskich wydawnictw periodycznych z 24 października 1905 roku [fn: Por. zob.: Rezoliutsiia Vilenskikh rabotnikov pechatnogo dela. Severo-Zapadnyi golos, 1905, 3 dekabria, № 3, s. 2; Rezoliutsiia obshchego sobraniia Vilenskikh rabotnikov pechatnogo dela. Novaia zaria, 1905, 3 dekabria, № 37, s. 1; Brudnopisy pisma wileńskiego wewnętrznego cenzora A. Kemmerlinga do Głównego Zarządu ds. Prasy. 5–7 grudnia 1905 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 1241, ap. 1, b. 116, l. 151–153.], w której odmówiono poddawania wydawnictw cenzurze prewencyjnej [fn: Stanowisko wileńskich wydawnictw periodycznych nie było wyjątkowe. Po manifeście w Sankt Petersburgu, Moskwie, Odessie zaczęto tworzyć odrębne organizacje pracowników prasy „Związek na rzecz obrony wolności prasy” („Союз в защиту свободы печати”), dążące do zniesienia wszelkiego rodzaju cenzury wydawnictw periodycznych, do ogólnej zmiany zasad ich tworzenia, żądały, aby o przestępczej działalności wydawców i redakcji decydowały nie władze lokalne, lecz instytucje sądowe. Por. zob.: GANFMAN, Mikhail. Iavochnyi period svobody stolichnoi pechati. Svoboda pechati pri obnovlennom rezhime. Sankt-Peterburg: Obshchestvennaia pol’za, 1912, s. 25–54; PATRUSHEVA, Nataliia. Tsenzurnoe vedomstvo v gosudarstvennoi sisteme Rosiiskoi imperii vo vtoroi polovinie XIX – nachale XX veka. Sankt-Peterburg: Rosiiskaia natsional’naia biblioteka, 2013, s. 331.]. A. Kemmerling próbował negocjować z redaktorami dzienników, zapraszał na wspólne spotkanie, jednak bezskutecznie [fn: Pismo wileńskiego wewnętrznego cenzora A. Kemmerlinga do generał-gubernatora w Wilnie A. Frezego. 24 października 1905 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 1242, ap. 1, b. 117, l. 24.]. Ale po przyjęciu Przepisów z 1905 roku A. Kemmerling zyskał możliwość „rozprawienia się” z nieposłusznymi redaktorami.
Należy zwrócić uwagę, że nawet Osei (Joszua) Sztejnberg (Осей (Иошуа) Наумович Штейнберг, 1839–1908), cenzor wydawnictw w językach żydowskich, który, według D. Eljaševičiusa, nie był szczególnie sumienny w odniesieniu do wydawnictw i periodyków w językach żydowskich [fn: EL’IASHEVICH, Dmitrii. Pravitel’stvennaia politika i evreiskaia pechat’ v Rosii 1797–1917. Ocherki istorii tsenzury. Sankt-Peterburg: Mosty kul’tury, 1999, s. 287.], w latach 1905–1906 nie mógł jednak pogodzić się z retoryką niektórych żydowskich wydawnictw periodycznych. Przeczytawszy pierwsze numery wydawanego w jidysz dziennika „Der Veker” (rozpoczętego 25 grudnia 1905 r. (7 stycznia 1906 r.)), O. Sztejnberg doszedł do jednoznacznego wniosku, że to wydawnictwo propaguje walkę społeczności żydowskiej „przeciwko władzy Imperium Rosyjskiego, władzy lokalnej i podsyca niepokoje w mieście” [fn: Pismo O. Sztejnberga do A. Kemmerlinga. 31 grudnia 1905 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 1241, ap. 1, b. 120, l. 9.]. Co prawda, O. Sztejnberg próbował jeszcze „po dobroci” negocjować, a dokładniej – przekonać redaktora dziennika, członka Powszechnego Żydowskiego Związku Robotniczego na Litwie, w Polsce i Rosji, Isaja Ajzensztadta (Исай Львовович Айзенштадт, 1866–1937), aby zrezygnował z artykułów o „rewolucyjnym” charakterze. Jednak redaktor nie stawił się na spotkanie z cenzorem, a wysłał przedstawiciela drukarni dziennika [fn: Tamże.]. Prośby O. Sztejnberga nie przyniosły rezultatu, a po miesiącu napisał on do A. Kemmerlinga, że „nie może znieść rewolucyjnej treści dziennika” [fn: Pismo O. Sztejnberga do A. Kemmerlinga. 24 stycznia 1906 r. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 1241, ap. 1, b. 120, l. 25.], i zaczął wszczynać sprawy karne jedną po drugiej [fn: Delo o konfiskatsii gazet i broshiur na evreiskom iazyke za 1906 god. Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 1241, ap. 1, b. 120, l. 11–15.], a po kolejnym miesiącu – 3 lutego 1906 roku – Wileński Sąd Okręgowy podjął decyzję o wstrzymaniu wydawania dziennika „Der Veker” [fn: Por. zob.: VIDMANTAS, Edvardas. Lietuvos darbininkų periodinė spauda 1895–1917. Vilnius: Mintis, 1979, s. 131–132.].
W odniesieniu do prasy socjaldemokratycznej w językach litewskim i polskim, uwaga cenzorów została zwrócona znacznie później niż w przypadku publikacji rosyjskojęzycznych czy żydowskich. We wrześniu 1906 roku Wilhelm Mellerstein von Meller [fn: W 1878 r. Wilhelm rozpoczął pracę w służbie pocztowej w Bobrujsku, następnie w Kownie, od 1893 r. – w Wilnie, do 1903 r. – w Niżnym Nowogrodzie. Od 1906 r. pracował w Zarządzie Wojskowego Naczelnika Powiatu Wileńskiego, od 9 marca 1907 r. pełnił funkcję zastępcy sekretarza Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy, a od 24 listopada 1913 r. przeszedł na stanowisko sekretarza komitetu. Por. PATRUSHEVA, Nataliia. Tsenzor v gosudarstvennoi sisteme dorevoliutsionnoi Rossii (vtoraia polovina XIX-nachalo XX veka). Sankt-Peterburg: Severnaia zvezda, 2011, s. 248.], brat E. Mellersteina von Mellera, odpowiedzialny za cenzurę publikacji w językach białoruskim i ukraińskim, zauważył, że artykuł „Zysk cara rosyjskiego” („Dachod Rosiejskaho Cara”) z białoruskiego tygodnika „Наша Доля / Nasza Dola” [fn: Dachod Rosiejskaho Cara. Nasza Dola, 1906, 1 sienciabra, nr 1, s. 4. Por. Perepiska s Vilenskoi sudebnoi palatoi o konfiskatsii gazety „Nasha Dolia”. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 125; GRIŠKŪNAITĖ, Emilija. Legali darbininkų spauda Lietuvoje 1906–1908 m. („Naujoji gadynė“, „Skardas“, „Žarija“). Iš Spauda ir spaustuvės. Vilnius: Mintis, 1972, s. 138.], w związku z którym wszczęto postępowanie karne, został przedrukowany z litewskiego „Naujoji gadynė”. We wrześniu-październiku 1906 roku nastąpił wysyp spraw karnych przeciwko litewskiej i polskiej [fn: Należy zaznaczyć, że w lipcu 1906 r. E. Mellerstein von Meller wszczął postępowanie karne przeciwko polskiemu periodykowi „Gazeta Wileńska” za artykuł „Ogniste półkole” Norberta Barlickiego (1880–1941), członka Polskiej Partii Socjalistycznej. W artykule tym, opierając się na opisach buntów marynarzy w Sveaborgu, Kronsztadzie i Tallinie, wyrażono pogląd, że władza Imperium Rosyjskiego zostanie wkrótce obalona, gdyż podobne niepokoje mają miejsce również w Królestwie Polskim i na Kaukazie. Por. SOLAK, Zbigniew. Tarp Lenkijos ir Lietuvos. Mykolo Romerio gyvenimas ir veikla (1880–1920 metai). Vilnius: LII leidykla, 2008, s. 83–84.] prasie socjaldemokratycznej, aż do momentu, gdy te publikacje przestały ukazywać się pod koniec 1907 roku i przeszły do podziemia [fn: Według obliczeń Edvardo Vidmantasa, w latach 1905–1917 wydano 48 tytułów publikacji socjaldemokratycznych. Ukazało się 50 tytułów nielegalnej prasy w 331 numerach. VIDMANTAS, Edvardas. Lietuvos darbininkų periodinė spauda 1895–1917. Vilnius: Mintis, 1979, s. 150.].
Jak wynika z materiałów posiedzeń Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy, komitet, oceniając różnojęzyczną prasę socjaldemokratyczną, zwracał uwagę przede wszystkim na treść, a język, w którym wyrażano myśli i opinie, nie był już istotny. Wileńscy cenzorzy dążyli przede wszystkim do powstrzymania otwartych wezwań do wzniecania i podtrzymywania wydarzeń rewolucyjnych z 1905 roku, jak na przykład w dzienniku „Der Veker”, który oskarżał władze Imperium Rosyjskiego o promowanie nierówności społecznych i wiązał polityczną przyszłość narodu żydowskiego wyłącznie z uczestnikami rewolucji 1905 roku [fn: Por. artykuł w dzienniku „Nedarbas ir revoliucija” (1906, 20 stycznia, nr 17), Delo o konfiskatsii gazet i broshiur na evreiskom iazyke za 1906 god. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 120, k. 18–19.]. Komitet cenzury nie akceptował również ukrytego wspierania rewolucji, które wyrażał litewski tygodnik „Naujoji gadynė”, publikując historyczny szkic o ruchach rewolucyjnych w krajach Europy Zachodniej [fn: Keletas žodžių apie kitų kraštų revoliucijas. Naujoji gadynė, 1906, 7 (20) września, nr 16, s. 243–248.]. Wileński Tymczasowy Komitet ds. Prasy zwracał szczególną uwagę na publiczną krytykę władz Imperium Rosyjskiego, jej jednostek administracyjnych i urzędników. Postępowanie karne wszczęto nie tylko przeciwko białoruskiemu tygodnikowi „Наша Доля / Nasza Dola” za artykuł „Zysk cara rosyjskiego” [fn: Później za artykuły o tej samej treści wszczęto sprawy karne przeciwko litewskiemu „Naujoji gadynė” i polskiemu „Topór”.], ale także przeciwko wydawanemu w języku jidysz dziennikowi „Der Veker”, w którym przewodniczący Rady Ministrów Siergiej Witte i minister spraw wewnętrznych Piotr Durnowo (Пётр Николаевич Дурново, 1842–1915) byli określani epitetami „dzika horda, krwiożercze psy, wrogowie narodu” [fn: Por. artykuł w dzienniku „Der Veker” „Vitės ir Durnovo pergalė” (1906, 17 stycznia, nr 17). Delo o konfiskatsii gazet i broshiur na evreiskom iazyke za 1906 god. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 120, k. 15.], a w polskim tygodniku „Echo” władze Imperium Rosyjskiego porównano do „diabła”, przeciwko któremu „wszyscy obywatele katolicy muszą podjąć zbrojną walkę” [fn: Dalej do pracy! Echo, 1906, 12 (25) października, nr 14, s. 7.]. Oczywistym jest, że wileńscy cenzorzy nie mogli pominąć krytyki lokalnej administracji, którą, na przykład, we wrześniu 1906 roku publicznie wyrażał litewski tygodnik „Naujoji gadynė” wobec gubernatora kowieńskiego P. Wieriowkina. Redakcji tygodnika nie podobała się treść odezw gubernatora kowieńskiego, odczytywanych na zebraniach gmin w powiatach szawelskim i telszewski. P. Wieriowkin był oskarżany o to, że, podobnie jak większość przedstawicieli lokalnych władz, wspiera „nowy porządek” [fn: Kauno gubernatorius varo agitaciją. Naujoji gadynė, 1906, 23 sierpnia (5 września), nr 14, s. 209–210.]. A czym jest ten „nowy porządek”? – retorycznie pytała redakcja i jednoznacznie odpowiadała: „Zamykanie lepszych gazet, stan wojenny prawie w całym państwie, kule, baty, więzienia – to wszystko fundamenty nowego porządku” [fn: Tamże.]. Z krytyką polityki władz Imperium Rosyjskiego ściśle związana była kwestia Dumy Państwowej.
Różnojęzyczna prasa socjaldemokratyczna aktywnie włączyła się w kampanię przedwyborczą [fn: Szto budzie? Nasza Dola, 1906, 1 sienciabra, nr 1, s. 2–3. Por. artykuły „Naujosios gadynės” „Artinasi rinkimai į Dūmą”, „Dūma ir Steigiamasis seimas”, VIDMANTAS, Edvardas. Lietuvos darbininkų periodinė spauda 1895–1917. Vilnius: Mintis, 1979, s. 47.], a następnie aktywnie śledziła i oceniała działalność Dumy [fn: Partje polityczne w Dumie. Topór, 1907, 27 lutego, nr 6, s. 1–4.], jak na przykład litewskie periodyki „Skardas” i „Žarija”, które w 1907 roku miały nawet osobne dodatki „Dūmos darbai” i „Dūma” [fn: VIDMANTAS, Edvardas. Lietuvos darbininkų periodinė spauda 1895–1917. Vilnius: Mintis, 1979, s. 52.], a później publicznie wyraziły ogromne obawy z powodu zawieszenia działalności Dumy Państwowej [fn: Por. artykuł w tygodniku „Lietuvos ūkininkas” „Dumos nebėra” (1907, 10 czerwca, nr 21).]. Dziennik „Folkstsaytung” wydawany w języku jidysz 11 lipca 1906 roku w artykule „Dūmos sutriuškinimas” pisał z ogromnym niepokojem, że redakcję ogarnęło „wielkie uczucie oburzenia i urazy”, a manifest jest „najlepszym dowodem moralnej słabości rządu, któremu można przeciwstawić się jedynie pięścią i przemocą” [fn: Por. artykuł w dzienniku „Folkstsaytung” „Dūmos sutriuškinimas” (opublikowany 11 lipca 1906 r.). Delo o konfiskatsii gazet i broshiur na evreiskom iazyke za 1906 god. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 120, k. 40.]. Należy zaznaczyć, że wiadomości z Petersburga, od byłych deputowanych Dumy, dość szybko docierały do wileńskiej prasy wydawanej w językach żydowskich. Publiczne odwołanie się byłych deputowanych Dumy do narodu (9 (22) lipca 1906 r.), później nazwane odezwą wyborską (Выборгское воззвание), ukazało się w wileńskim dzienniku żydowskim „Gazman” już następnego dnia [fn: Por. w dzienniku „Gazman” 10 lipca ukazało się wezwanie byłych członków Dumy Państwowej do narodu, Delo o konfiskatsii gazet i broshiur na evreiskom iazyke za 1906 god. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 120, k. 61. Należy zaznaczyć, że władze lokalne starały się w miarę możliwości powstrzymać rozpowszechnianie odezwy wyborskiej. Według informacji litewskiego tygodnika „Lietuvos ūkininkas”, generał-gubernator wileński wysłał odrębny list do gubernatorów, aby wstrzymać informacje o tej odezwie w lokalnych periodykach. Por. Vyriausybė karščiuojasi. Lietuvos ūkininkas, 1906, 12 (25) października, nr 53, s. 605.]. Cenzorzy starali się również powstrzymać proces tworzenia związków zawodowych (przede wszystkim robotników miejskich), które nierzadko koordynowała wileńska prasa socjaldemokratyczna [fn: Por. Jak mużyku palepszyć swajo żyćcio. Nasza Dola, 1906, 20 sienciabra, nr 3, s. 3–4; Związki zawodowe. Topór, 1907, 21 marca, nr 9, s. 13.].
Sporadycznie w pole widzenia wileńskich cenzorów trafiały kwestie o charakterze narodowym. Przykładowo, na początku września 1906 r. O. Sztejnbergowi nie spodobała się ocena pogromu Żydów w Siedlcach [fn: O pogromie Żydów w Siedlcach por. KURKIEWICZ, Michał; PLUTECKA, Monika. Rosyjskie pogromy w Białymstoku i Siedlcach w 1906 roku. Biuletyn pamięci narodowej, 2010, nr 11 (120), s. 20–25. Szeroką ocenę pogromów Żydów w Wilnie, opierając się na periodykach „Gazeta Wileńska”, „Kurjer Litewski”, „Vilniaus žinios”, „Lietuvos ūkininkas”, „Folstsaytung”, „Свободное слово”, przedstawił Darius Staliūnas. Por. STALIŪNAS, Darius. Antisemitism and Anti-Jewish Violence in Lithuanian under The Tsars. New York-Budapest, 2015, s. 178–181.] dokonana przez tygodnik „Der Neyer Weg”. Redakcji tego tygodnika zależało nie tyle na przedstawieniu przebiegu wydarzeń, ile na wyrażeniu wsparcia dla poszkodowanych i zachęceniu społeczeństwa żydowskiego do podjęcia działań odwetowych. Wydarzenia siedleckie „Der Neyer Weg” określił mianem „otwartej wojny przeciwko bezbronnym, spokojnym mieszkańcom kraju, jakimi są Żydzi, żyjący w Imperium Rosyjskim” [fn: Por. artykuł w tygodniku „Der Neyer Weg” „Kariniai pogromai” (opublikowany 5 września 1906 r., nr 18), Delo o konfiskatsii gazet i broshiur na evreiskom iazyke za 1906 god. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 120, k. 70–71v.]. Z tego powodu wileński tygodnik zachęcał społeczność żydowską, by „nie milczała”, by „brała broń w ręce i przygotowywała się do wojny” [fn: Delo o konfiskatsii gazet i broshiur na evreiskom iazyke za 1906 god. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 120, k. 70.]. Tygodnik odwoływał się do faktów historycznych, konkludując, że „naród żydowski jest nieśmiertelny i musi żyć i walczyć”. Na końcu artykułu stwierdzono, że „naród żydowski z całej siły powinien rzucić się w rewolucję, w terror, w walkę na śmierć (ros. борьба на смерть)” [fn: Tamże, k. 71v.]. Niecały miesiąc później tygodnik został zamknięty. Należy zauważyć, że ostatni artykuł w „Naujoji gadynė” również był związany z kwestiami narodowościowymi. Pod koniec 1906 r. rocznica Zjazdu Litwinów w Wilnie (4–5 grudnia (24–25 listopada) 1905 r.) była dla redakcji tygodnika okazją nie tylko do przypomnienia czytelnikowi, „że obecny rząd carski jest naszym największym ciemiężycielem”, ale także do wezwania narodu litewskiego do „oświecania się, jednoczenia i stawania do walki wraz ze zbuntowanymi ludźmi wszystkich ziem Rosji” [fn: Metinės lietuvių suvažiavimo Vilniuje sukaktuvės. Naujoji gadynė, 1906, 23 listopada (5), nr 27, s. 417.]. Cenzor polskich wydawnictw E. Mellerstein von Meller również nie akceptował publicznych rozważań struktur socjaldemokratycznych na temat politycznej przyszłości Kraju Północno-Zachodniego. Ważne jest, by zaznaczyć, że E. Mellerstein von Meller nie widział niebezpiecznej treści w twierdzeniach polskiego tygodnika „Echo”, że „każda grupa etniczna musi dążyć do autonomii kulturalnej” [fn: Por. Kwestja narodowościowa a socjaldemokraci. Echo, 1906, 14 (27) września, nr 12, s. 2.], ale gdy ten tygodnik zaczął rozważać, a nawet wytyczać granice odrębnej jednostki polityczno-terytorialnej [fn: Korespondent tygodnika „Echo” otwarcie mówił o konieczności podniesienia kwestii autonomii politycznej, jednocześnie określając granice tej jednostki terytorialnej. Korespondent mówił o guberniach kowieńskiej, wileńskiej, grodzieńskiej i suwalskiej jako o nierozłącznej całości, związanej „wspólnymi więzami i potrzebami gospodarczymi, etnograficznymi i kulturalnymi”. Osobne Sejmy Ustawodawcze dla Polski i Litwy. Echo, 1906, 26 (9 października) września, nr 13, s. 2.], cenzor pospieszył z wszczęciem postępowania karnego. Podobną logiką myślenia kierował się E. Mellerstein von Meller, gdy naciskał na prokuratora Wileńskiego Sądu Okręgowego, aby szybciej wszczął postępowanie karne przeciwko innemu polskiemu tygodnikowi socjaldemokratycznemu „Topór”, który nie tylko podnosił kwestię politycznej przyszłości Polski, ale także otwarcie rozważał możliwości terytorialnej reorganizacji Imperium Rosyjskiego [fn: Autonomja a federacja. Topór, 1907, 30 maja, nr 14, s. 4.].
Należy zaznaczyć, że E. Mellerstein von Meller dostrzegał ukryte rozważania polskiej inteligencji na temat możliwości odzyskania politycznej samodzielności Polski, gdy w wileńskiej prasie periodycznej pojawiły się artykuły poświęcone kwestii fińskiej. Na jednym z posiedzeń Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy otwarcie oświadczył, że problematyka fińska w polskich periodykach nie jest przypadkowa, lecz ma swoje znaczące podłoże. Redaktorzy periodyków, pisząc na temat autonomii Finlandii, „utożsamiają dwa narody – Finów i Polaków”, a przykłady fińskiego oporu wobec Imperium Rosyjskiego „mogą odpowiednio wpływać na polskich czytelników, dostarczając analogicznych myśli” [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 17 aprelia 1911 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 12.]. Za artykuły dotyczące problematyki fińskiej ścigano kilka polskich periodyków: „Zorza Wileńska”, „Kurjer Wileński”, „Goniec Codzienny”, „Goniec Wileński”, „Wiedza”. W latach 1909–1911 w tych periodykach wielokrotnie podkreślano, że władze Imperium Rosyjskiego nie przestrzegają wcześniejszych porozumień, dążą do ograniczenia autonomii Finlandii, a nawet planują użycie siły. Jak stwierdził korespondent tygodnika „Zorza Wileńska”, oceniając nowe rozważania na temat autonomii Finlandii, „prawo i porozumienie w Imperium Rosyjskim tracą swoje znaczenie, a słuszny jest tylko ten, kto ma silniejszą pięść” [fn: Tydzień polityczny. Zorza Wileńska, 1909, 12 listopada, nr 46, s. 4; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 13 noiabria 1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, k. 52–53; Podobne rozważania w 1909 r. przedstawił także tygodnik „Wiedza”. Por. Sprawy Finladzkie. Wiedza, 1909, 22 listopada, nr 3, s. 2; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 23 noiabria 1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, k. 54–55; Baudžiamoji byla prieš periodinį leidinį „Wiedza”. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 320; 329.]. Jednocześnie polska prasa periodyczna pospieszyła z przedstawianiem przykładów fińskiego oporu politycznego [fn: Por. Duchowieństwo w sprawie podrzymywania finlanladczyków. Goniec Wileński, 1910, 2 lutego, nr 26, s. 2; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 3 fevralia 1910 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, k. 87–87v.], jak na przykład ogłoszona w kwietniu 1911 r. rezolucja byłego senatora Kaarlo Castréna (1860–1938) na zjeździe partii młodo-fińskiej w Helsingfors (obecnie Helsinki) [fn: Opór Finlandzii. Kurjer Wileński, 1911, 8 (21) kwietnia, nr 79, s. 2; Opór Finladzii. Goniec Codzienny, 1911, 16 (29) kwietnia, nr 84, s. 2–3; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 9 aprelia 1911 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 9–9v; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 17 aprelia 1911 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 12–14.].
Cenzor pilnie śledził stanowisko lokalnej polskiej inteligencji, a dokładniej – wpływ prasy periodycznej na koordynowanie tego stanowiska w obliczu zmieniającej się sytuacji międzynarodowej na Bałkanach. W latach 1912–1913, kiedy Wileński Tymczasowy Komitet ds. Prasy wszczął najwięcej spraw przeciwko polskiej prasie periodycznej, uwaga cenzora skupiała się na tym, w jaki sposób prasa periodyczna zachęca czytelników do wykorzystania nowej sytuacji politycznej i podnoszenia (w niektórych przypadkach nawet podejmowania) idei odzyskania politycznej i terytorialnej samodzielności Polski. Już pod koniec 1912 r. E. Mellersteinowi von Mellerowi nie spodobał się jednorazowy satyryczny periodyk „Kukuryku” [fn: Cenzor zwrócił uwagę na podpis pod karykaturą, w którym wyrażano obawy, że Polacy pozostają biernymi obserwatorami wydarzeń politycznych na Bałkanach (por. Balkanų lenkas kreipėsi į Vyslos lenką: „Ej, tu, lenke, aš kraują lieju, o tu abejingas?”, Z chwili. Kukuryku, 1912, s. 3). Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 8 noiabria 1912 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 98–99.] oraz obawy redaktora dziennika „Przegląd Wileński”, Ludwika Abramowicza-Niepokójczyckiego (1879–1939), że lokalni Polacy są jedynie biernymi obserwatorami wydarzeń międzynarodowych, nie rozumiejącymi wagi zbliżającego się przełomowego momentu, gdy „kwestia polska nabierze wymiaru międzynarodowego” [fn: Por. ABRAMOWICZ, Ludwik. O międzę. Przęgląd Wileński, 1912, nr 50–52, 20 grudnia (2 stycznia), s. 3.]. Podobną logikę myślenia cenzor dostrzegł w innych numerach „Przeglądu Wileńskiego”. W 1913 r. artykuł wstępny „1912–1913” w pierwszym numerze dziennika, zdaniem cenzora, był związany nie tylko z pamięcią o wojnie 1812 r. i powstaniu 1863–1864, ale te wydarzenia historyczne były pretekstem dla redakcji do „ożywienia wśród czytelników idei politycznej niezależności Polski, której sprzyjała obecna sytuacja międzynarodowa” [fn: Por. 1912–1913. Przegląd Wileński, 1913, nr 1–2, 12 (25) stycznia, s. 1; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 15 ianvaria 1912 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70, k. 3–4; W 1913 r. cenzor zwrócił uwagę także na inne artykuły tego dziennika, w których rozważano ideę politycznej samodzielności Polaków. Por. Wzbierająca fala. Przegląd Wileński, 1913, 13 (27) lutego, nr 7, s. 1; Sprawa polska w prasie angielskiej. Przegląd Wilńnski, 1913, 9 (22) lutego, nr 5–6, s. 2; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 16 fevralia 1913 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70, k. 9–10; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 1 marta 1913 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70, k. 24–25.]. Zdaniem E. Mellersteina von Mellera, opublikowany w 1913 r. w dzienniku „Kurjer Litewski” tekst pieśni „Boże, coś Polskę” również nie był przypadkowy. Redakcji tego dziennika zależało nie tyle na opisaniu procesu sądowego przeciwko młodym dziewczętom, które odśpiewały ten hymn powstania 1863–1864 w wileńskim kościele św. Katarzyny, ile na emocjonalnym przypomnieniu czytelnikowi idei politycznej samodzielności Polski i walki o nią [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 30 dekabria 1913 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70, k. 81–83.]. W polu zainteresowania cenzora znalazł się również dziennik „Kurjer krajowy”, który, jego zdaniem, w przeciwieństwie do „Przeglądu Wileńskiego” czy „Kurjera Litewskiego”, otwarcie nawoływał do podnoszenia kwestii autonomii Polski na posiedzeniach Dumy Państwowej [fn: Por. Popularna idea. Kurjer krajowy, 1913, 20 grudnia, nr 278, s. 1; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 15 ianvaria 1913 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70, k. 3–4.], a także do „wszystkich narodów Kraju Północno-Zachodniego, by powstały do wspólnej walki przeciwko władzy Imperium Rosyjskiego” [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 14 fevralia 1913 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70, k. 8.]. Na poparcie swoich twierdzeń E. Mellerstein von Meller posłużył się artykułem z „Kurjera krajowego” zatytułowanym „Chwila osobowa”, w którym nie było już wątpliwości, że „Polakom uda się odzyskać polityczną samodzielność”, a inne narody zamieszkujące Kraj Północno-Zachodni zachęcano do „udzielenia Polakom politycznego wsparcia i pomocy w tej walce” [fn: Por. JASTRZĘBIEC, J. Chwila osobowa. Kurjer krajowy, 1913, nr 33, 21 lutego, nr 1, s. 2.].
Można przypuszczać, że E. Mellerstein von Meller oceniał lokalną polską inteligencję naukową, a częściowo i polityczną, jako dostatecznie silną siłę, która nie tylko pielęgnowała i zachęcała czytelników prasy periodycznej do realizacji idei niepodległej Polski, ale także dążyła do podporządkowania sobie litewskich i białoruskich ruchów narodowych. Jak wcześniej wspomniano, E. Mellerstein von Meller dość często cenzurował litewskie periodyki, a jego brat był odpowiedzialny za cenzurę wydawnictw białoruskich, więc obaj bracia mogli dzielić się swoimi spostrzeżeniami i ocenami nie tylko na posiedzeniach Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy, ale także w nieformalnych okolicznościach. Należy zaznaczyć, że E. Mellersteina von Mellera zasadniczo nie obchodziły polsko-litewsko-białoruskie konflikty narodowościowe, ich charakter, czy formy wyrazu. Był on dość kategorycznie nastawiony przeciwko politycznemu wyrazowi litewskiego ruchu narodowego, o czym doskonale świadczy zakaz wydania w 1911 r. zbioru poezji „W piećsetną Grunwaldzką rocznicę. Poezję odradzającej się Litwy” [fn: Zdaniem E. Mellersteina von Mellera, niektóre wiersze w zbiorze poezji mówiły nie tylko o kulturalnym, ale także o politycznym odrodzeniu Litwinów. Nieprzypadkowo w zbiorze znalazły się wiersze, w których „Litwinów zachęcano do przypomnienia sobie dawnej potęgi kraju, granic terytorialnych kraju pod panowaniem księcia WKL Witolda”. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 29 oktiabria 1911 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 42–43. Por. FEDOROVIČ, Irena. „Są dwa pola, na których możemy się spotkać – Litwa i poezja…”. Listy Stefanii Jabłońskiej do Liudasa Giry z lat 1909–1914. Iš Vilniaus kultūrinis gyvenimas. Tautų polilogas 1900–1945. Vilnius: LLTI, 2012, s. 101–102.]. Reagował jednak natychmiast, gdy polska inteligencja, posługując się prasą periodyczną, jego zdaniem, dążyła do prowadzenia „polityki polonizacyjnej” (ros. „преследовала полонизаторские цели”).
E. Mellerstein von Meller zwrócił uwagę na artykuł w dzienniku „Goniec codzienny” zatytułowany „Sprawa litewska”, w którym litewska inteligencja była oskarżana o „ideologiczną rusyfikację” i zachęcana do aktywniejszej współpracy z polską elitą polityczną i kulturalną, ponieważ oba narody – Litwinów i Polaków – łączy wspólna przeszłość historyczna [fn: Por. A. Z. [?], Sprawa litewska. Goniec codzienny, 1910, 11 (24) czerwca, nr 77, s. 1; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 11 iunia 1910 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, k. 114–115.]. Nieodpowiednie dla cenzora wydawało się również propagowanie wizerunku „Polski i Litwy jako jednego państwa”, które dostrzegł w miesięczniku artystycznym „Tygodnik Wileński” [fn: Według cenzora, materiał wizualny przedstawiony w publikacji, „równoległe przedstawienie polskiej i litewskiej symboliki państwowej sugeruje czytelnikowi myśl o wspólnych, nieprzerwanych więziach między Polską a Litwą, i to nie tylko wspólnym dziedzictwie kulturowym, ale także wspólnej przyszłości politycznej”. Por. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 8 aprelia 1911 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 7–7v; Wilno–Warszawa. Tygodnik Wileński, 1911, nr 5–6, 10 (23) kwietnia, s. 1.]. W innym polskim dzienniku „Kurjer Wileński” E. Mellerstein von Meller zauważył również zamiar polskiej elity politycznej, aby „wciągnąć Białoruś w sferę wpływów kultury polskiej, realizując odpowiednie cele polonizacyjne” [fn: Por. W. B-ski [?], W otwarte karty. Kurjer Wileński, 1911, nr 18 (138), 22 czerwca (5 lipca), s. 1; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 22 iunia 1911 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 13v.]. Według cenzora, korespondent dziennika w artykule „W otwarte korty” nieprzypadkowo propagował ideę, że Białorusini nie są częścią trójnarodowego narodu rosyjskiego, a „polska inteligencja powinna zająć się budzeniem białoruskiej świadomości narodowej” [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 22 iunia 1911 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 13v.]. To stanowisko polskiej inteligencji, wyrażane w prasie periodycznej, E. Mellerstein von Meller jednoznacznie określił jako „politykę polonizacyjną”, która również stanowi zagrożenie dla stabilności, a być może i integralności terytorialnej państwa rosyjskiego.
Należy zaznaczyć, że inne kwestie o charakterze politycznym czy narodowym niezwykle rzadko trafiały w pole widzenia cenzora. Ponadto E. Mellerstein von Meller, pomimo swojej staranności, podobnie jak większość jego kolegów, potrafił opanować tylko jeden rodzaj prasy periodycznej – dzienniki. Inne publikacje – tygodniki, czasopisma naukowe i kulturalne, dodatki do periodyków – kalendarze – rzadko trafiały w obszar cenzury, lub E. Mellerstein von Meller czytał tylko pierwsze numery nowych wydawnictw, aby określić ich kierunek ideologiczny i potencjalną „szkodliwość”. Tak było przynajmniej w 1908 roku, gdy po przeczytaniu pierwszych numerów tygodnika „Pobudka” przeznaczonego dla młodzieży, E. Mellerstein von Meller doszedł do wniosku, że artykuły w tym wydawnictwie charakteryzują się „wąskim polskim duchem narodowym” („написаны в польском узко национальном духе”), a redakcja dąży do wpływania na patriotyczne i polityczne poglądy młodzieży, propaguje wizerunek „Polski, zjednoczonej z Litwą”, oraz budzi patriotyczne uczucia młodzieży, związane wyłącznie z Polską, a nie z Imperium Rosyjskim [fn: W artykule wstępnym tygodnika zaznaczono: „Chcemy, abyście wiedzieli, że chcemy być obywatelami polskimi, zdolnymi do pracy na rzecz ojczyzny.” Redakcja. Jestesmy! Pobudka, 1908, nr 1, s. 1. Por. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 7, k. 22–23v. „Razem! – Wykujmy mocne działanie! Hasło – Polska, broń – praca! Brat to ten, kto jest synem Polski. Wiara – cud zmartwychwstania.” Hasło, Pobudka, 1908, nr 1, s. 3; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 21 aprelia 1908 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 7, k. 22–23v; 1826–1911, Pobudka, 1911, nr 1–2 (20 stycznia), s. 11; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 22 fevralia 1911 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 2–3; Baudžiamoji byla prieš periodinį leidinį „Pobudka”. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 273.]. Cenzor kilkakrotnie wszczynał postępowania karne, jednak bezskutecznie. W takich przypadkach Sąd Wileński wydawał wyroki uniewinniające, a periodyk „Pobudka”, którego redakcję i korespondentów w większości stanowili przedstawiciele polskich narodowych demokratów, ukazywał się aż do 1914 roku.
E. Mellerstein von Meller sporadycznie skupiał uwagę na kwestiach o charakterze religijnym, a dokładniej – na zagadnieniach zgody religijnej. Przykładowo, wileńska polska prasa satyryczna została zamknięta nie tylko z powodu krytyki cesarza rosyjskiego wyrażonej językiem ezopowym [fn: Spisok ugolovnykh presledovanii u prokurora Vilenskoi sudebnoi palaty za iun 1907 goda protiv redaktorov nizhezaglavlennykh periodicheskikh izdanii vykhodiashchikh v Vilnie. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 46, k. 73; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 7 iunia 1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, k. 37–38; Vilniaus spaudos reikalų laikinojo komiteto pirmininko rašto Vyriausiajai spaudos reikalų valdybai juodraštis. 1909 m. rugpjūčio 4 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 46, k. 54; Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 7 avgusta 1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, k. 65–66.], lecz także ze względu na publiczne wystąpienia przeciwko wspieranej przez lokalne władze wspólnocie mariawitów [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 26 marta 1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, k. 15–16.]. Z powodu podżegania do niezgody religijnej został również zamknięty katolicki periodyk „Przyjaciel” [fn: 14 lipca 1911 r. w tym wydawnictwie ukazał się artykuł „Kaip Bosko kalbėjo ir rašė vaikams” („Jak Bosko mówił i pisał do dzieci”), w którym ostro wypowiedziano się przeciwko wierze ewangelickiej. Baudžiamoji byla prieš periodinį leidinį „Przyjaciel”. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka, f. 155, b. 377.].
Na koniec wyróżnimy jeszcze jedną osobistą cechę E. Mellersteina von Mellera: pełniąc swoje obowiązki, był on nadmiernie ostrożny, a nawet, rzec by można, lękliwy, ponieważ lubił osobiście informować gubernatora wileńskiego o niektórych przypadkach. Przykładowo, w 1907 r. zwrócił uwagę generał-gubernatora wileńskiego na artykuł „Syzyfowe prace” w dzienniku „Kurjer Litewski”, który sprzeciwiał się działaniom generał-gubernatora warszawskiego w zakresie zamknięcia polskiego towarzystwa oświatowego „Oświata” [fn: Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 13, k. 82; Także: Delo o konfiskatsii gazety „Topor” i drugikh polskikh gazet’ za 1907 god. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 13, k. 82–83.], a w 1910 r. cenzorowi nie spodobał się inny artykuł w tym samym dzienniku, krytykujący okólnik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ograniczający działalność stowarzyszeń i innych organizacji publicznych [fn: Por. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, k. 92.]. Jednakże inne kwestie, które np. interesowały Warszawski Komitet Cenzury, takie jak aktywność samorządów miejskich, sprawy polskiej polityki oświatowej, pielęgnowanie kultury narodowej, charakter miejsc pamięci historycznej Polaków czy obchody rocznic historycznych [fn: Por. sprawozdania Warszawskiego Komitetu Cenzury dotyczące polskiej prasy periodycznej w Warszawie w latach 1905–1914. Prasa Królestwa Polskiego w opinii władz cenzury rosyjskiej (1901–1914). Dokumenty. Wstęp, opracowanie i przekład Janusz KOSTECKI, Marek TOBERA. Warszawa: oficyna Wydawnictwa ASPRA-JR, 2013.], były dla cenzora wileńskiego obce. Tylko sporadycznie w pole widzenia E. Mellersteina von Mellera trafiały artykuły o tematyce historycznej. Na przykład w 1909 r. zwrócił uwagę na publikację tygodnika „Zorza Wileńska” dotyczącą bitwy pod Racławicami (4 kwietnia 1794 r.) [fn: Baudžiamoji byla prieš periodinį leidinį „Zorza Wileńska”. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 324. Por. DĄBROWSKI, Przemysław. Narodowa Demokracja byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Studium z zakresu myśli politycznej i działalności obozu narodowego na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1897–1918. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2010, s. 97.], która, jego zdaniem, „miała budzić patriotyczne uczucia tej części czytelników, która marzy o niepodległej Polsce” [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 16 marta 1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, k. 17.]. Jednakże cenzor nie miał konsekwentnego stanowiska w sprawie ważnych dla Polaków miejsc pamięci historycznej. Nieprzypadkowo w 1912 r., podczas obchodów 100-lecia wojny 1812 r., przedstawiciel polskich narodowych demokratów, Jan Konrad Obst (1876–1954), w redagowanym przez siebie w Wilnie czasopiśmie kulturalno-naukowym „Litwa i Ruś” swobodnie publikował źródła historyczne poświęcone działalności Komisji Rządzącej Tymczasowej Litewskiej, podkreślając, że „pamięć o Napoleonie w naszym narodzie jest częścią naszej duszy narodowej, to święta tradycja naszej chwalebnej przeszłości, ideał, nasza gwiazda przewodnia, która przez cały wiek świeciła i umacniała nasz naród” [fn: OBST, Jan. Przedmowa. Rok 1812 na Litwie. Litwa i Ruś. Miesięcznik ilustrowany, poświęcony kulturze, dziejom, krajoznawstwu i ludoznawstwu. Maj-czerwiec, 1912, t. II, z. II/III, s. 66.]. Jednak porównując działalność E. Mellersteina von Mellera jako cenzora z pracą jego kolegów, szczególnie po 1907 roku, gdy prasa socjaldemokratyczna przeszła do podziemia, widzimy oczywiste różnice.
Jak wspomniano, cenzor wydawnictw litewskich, Aleksandras Jaroševskis [fn: A. Jaroševskis ukończył seminarium nauczycielskie w Poniewieżu. W 1888 r. pracował w zarządzie policji w Rosieniach, w 1894 r. w zarządzie policji w Wilnie, w 1895 r. – w Kownie, Telszach, w 1897 r. – w Kretyndze. W 1905 r. rozpoczął pracę w zarządzie gubernatora kijowskiego, od 1906 r. jako urzędnik do specjalnych poruczeń przy zarządzie gubernatora wileńskiego. Por. PATRUSHEVA, Nataliia. Tsenzor v gosudarstvennoi sisteme dorevoliutsionnoi Rossii (vtoraia polovina XIX-nachalo XX veka). Sankt-Peterburg: Severnaia zvezda, 2011, s. 401; A. Jaroševskio tarnybinis lapas. 1909 m. sausio 28 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 196.], był znany z niedbałej pracy [fn: PATRUSHEVA, Nataliia. Tsenzor v gosudarstvennoi sisteme dorevoliutsionnoi Rossii (vtoraia polovina XIX-nachalo XX veka). Sankt-Peterburg: Severnaia zvezda, 2011, s. 254.] i lubił przyjmować łapówki od wydawców litewskiej prasy periodycznej. Nie należy również zapominać, że wśród członków Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy zasadniczo nie było osób znających język litewski. E. Mellerstein von Meller był niezwykle zajęty czytaniem polskiej prasy periodycznej, która, jak wspomniano, od 1909 r. dominowała w Wilnie, a departament kancelarii gubernatora wileńskiego wykonywał większość tłumaczeń z polskiej, a nie litewskiej prasy periodycznej, ponadto wydawanej poza granicami Imperium Rosyjskiego. Nieprzypadkowo pod koniec 1907 r. gazeta „Vilniaus žinios” na pierwszej stronie otwarcie mówiła nie tyle o oficjalnych ograniczeniach cenzury, ile o wewnętrznych cenzorach – „domowych prześladowcach słowa i opinii” – osobach, instytucjach publicznych, które zwracały się do urzędników państwowych z prywatnymi skargami na informacje opublikowane w dzienniku [fn: Vilnius, 23 lapkričio. Vilniaus žinios, 1907, 23 listopada (6 grudnia), nr 201(810), s. 1.]. Jaroševskis zwrócił większą uwagę na litewską prasę periodyczną dopiero w 1911 r., gdy w Wilnie zaczęła odradzać się prasa o orientacji socjaldemokratycznej. Potrafił pracować z tą „lewicową” prasą, z góry znał i rozumiał jej treść: „ta prasa jest pełna wrogiego nastawienia wobec Rządu, nie promuje wolności i braterstwa, lecz prowadzi do despotyzmu karnego, bezprawia i lekceważenia prawa, niszczy zwykły porządek życia ludzi, fundamenty wartości. Z każdym dniem ta prasa coraz bardziej niszczy rosyjską państwowość, zwłaszcza na peryferiach Rosji” [fn: Raport A. Jaroševskisa o sytuacji litewskiej prasy periodycznej dla Głównego Zarządu ds. Prasy. 1912 m. liepos 20 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 91.]. Toteż w 1911 r. Jaroševskis nie tylko wszczął postępowanie karne przeciwko magazynowi „Visuomenė”, w którym w artykule „Paryžiaus komuna” opublikowano fragmenty dzieł Karola Marksa (1818–1883), ale także proponował całkowite zamknięcie tego „socjaldemokratycznego” wydawnictwa [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 18 avgusta 1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 27–28. Według danych Edvarda Vidmantasa, magazyn przestał wychodzić pod koniec października 1911 r. z powodu braku prenumeratorów. VIDMANTAS, Edvardas. Lietuvos darbininkų periodinė spauda 1895–1917. Vilnius: Mintis, 1979, s. 72–73.]. Należy zaznaczyć, że prasa o tym kierunku ideologicznym budziła niepokój także E. Mellersteina von Mellera. Rok wcześniej niż A. Jaroševskis wszczął on postępowanie karne przeciwko polskiemu magazynowi „Nowe Życie” [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 23 sentiabria 1910 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, k. 125–126; Baudžiamoji byla prieš periodinį leidinį „Nowe Życie”. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 326. Także: VIDMANTAS, Edvardas. Lietuvos darbininkų periodinė spauda 1895–1917. Vilnius: Mintis, 1979, s. 119–120.], a później w jego polu widzenia znalazł się magazyn „Światło” [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 17 ianvaria 1912 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 50–54v. Także: VIDMANTAS, Edvardas. Lietuvos darbininkų periodinė spauda 1895–1917. Vilnius: Mintis, 1979, s. 120–123.]. Podobnie jak A. Jaroševskis, E. Mellerstein von Meller doszedł do jednoznacznego wniosku, że „socjaldemokraci, zgodnie ze swoimi przekonaniami politycznymi, są wrogami obecnej państwowości i dążą jedynie do zniszczenia istniejącego porządku” [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 21 maia 1912 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 79v.].
Przewodniczący Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy, który był jednym z najmniej produktywnych członków komitetu, również najczęściej zwracał uwagę na artykuły o treści socjaldemokratycznej w dzienniku „Северо-западный голос” [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 11 aprelia 1912 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 65–68.] lub krytykę ustaw najwyższych władz, np. dotyczących stosowania kary śmierci w imperium [fn: Por. TSUMARIOVA, Elena. „Tsenzurnyi trud nevynosim“. O deiatel’nosti Vilenskogo vremennogo komiteta po delam pechati (1907–1914 gg.). Vesnik MDU imia A. A. Kuliashova, 2014, № 2 (44), s. 31.]. A. Kemerling wszczynał pojedyncze sprawy przeciwko rosyjskojęzycznej prasie periodycznej i zazwyczaj w wyjątkowych przypadkach, jak np. przeciwko gazecie „Морская волна” [fn: Por. PETRONIS, Vytautas. Radikalios rusų monarchistinės organizacijos ir jų veikla Vilniuje 1906–1914 metais. Lietuvos istorijos metraštis, 2020/2, s. 85–111.] reprezentującej rosyjskie radykalne skrzydło monarchizmu, gdzie 24 grudnia 1909 r. w artykule „Bartlamiejaus naktis” zachęcano do „bez śledztwa i sądu rozprawienia się ze zdrajcami państwa – Polakami i Żydami” [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 28 dekabria 1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, k. 75–75v.].
Po 1908 roku cenzorzy prasy żydowskiej poświęcali więcej uwagi artykułom porównującym sytuację Żydów w różnych miastach Imperium Rosyjskiego, takich jak Kijów i Wilno [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 13 fevralia 1910 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, k. 97–98.]. Nieodpowiednie dla cenzorów były również oceny polityki rządu wobec Żydów. W 1912 roku Abramowi Lurje (Авраам Маркевич Лурье) [fn: Por. EL’IASHEVICH, Dmitrii. Pravitel’stvennaia politika i evreiskaia pechat’ v Rosii 1797–1917. Ocherki istorii tsenzury. Sankt-Peterburg: Mosty kul’tury, 1999, s. 287, 368–369.] nie spodobał się dziennik „Der Tog”, który określał stosunek władz do Żydów jako „duchową inkwizycję” [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 16 marta 1912 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 58–59.]. Podobnie, uwagę cenzorów przyciągnęła uwaga dziennika „Ged-Gazman”, że stopniowo wprowadzane ograniczenia w tworzeniu żydowskich stowarzyszeń publicznych niszczą „wolność administracyjną”, którą dotychczas cieszyła się ta grupa etniczna [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 18 aprelia 1912 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, k. 69–70.]. Wileńscy cenzorzy oddzielnie monitorowali także reakcję lokalnej prasy żydowskiej na sprawę Bejlisa [fn: Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 13 dekabria 1913 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70, k. 78–79.].
Samoobrona prasy
Jak już wspomniano, po przyjęciu Przepisów z 1905 roku lokalne komitety cenzury nie posiadały pełnej niezależności prawnej; ostateczną decyzję o losie publikacji podejmowały sądy [fn: 26962. 24 noiabria 1905 g. Imennoi Vysochaishyi ukaz dannyi Senatu o Vremennykh pravilakh o povremennykh izdaniiakh. Polnoe sobranie zakonov Rosiiskoi imperii. Sobranie tretie, 1905, t. XXV, Otdelenie I ot № 25605–27172, 1908, s. 838.]. Badania A. Sopowej wykazują, że w latach 1905–1914 w Imperium Rosyjskim odnotowano stosunkowo dużą liczbę uniewinniających wyroków dla redaktorów: tego typu decyzje stanowiły około 30% ogólnej liczby spraw [fn: SOPOVA, Anastasiia. Pravavoe regulirovanie periodicheskoi pechati v Rossiiskoi imperii v nachale XX veka. Dissertatsia na soiskanie uchenoi stepeni kandidata iuridicheskikh nauk. Moskva, 2021, s. 194.]. Statystyki Sopowej dla sądów wileńskich w latach 1905–1908 i 1911–1912 pokazują, że w Wilnie odsetek ten był niższy – wahał się od 23% do 25% [fn: W latach 1905–1908 sądy wileńskie rozpatrzyły 26 spraw, z czego 6 decyzji było korzystnych dla redaktorów; w latach 1911–1912 odpowiednio 24 sprawy i 6 korzystnych decyzji. SOPOVA, Anastasiia. Pravavoe regulirovanie periodicheskoi pechati v Rossiiskoi imperii v nachale XX века. Dissertatsia na soiskanie uchenoi stepeni kandidata iuridicheskikh nauk. Moskva, 2021, s. 290.]. Podobna liczba uniewinnień w latach 1905–1908 odnotowana została w Kijowie, jednak w latach 1911–1912 liczba ta spadła do 20% [fn: W latach 1905–1908 sądy kijowskie rozpatrzyły 26 spraw, z czego 6 decyzji było korzystnych dla redaktorów; w latach 1911–1912 odpowiednio 15 spraw i 3 korzystne decyzje. SOPOVA, Anastasiia. Pravavoe regulirovanie periodicheskoi pechati v Rossiiskoi imperii v nachale XX века. Dissertatsia na soiskanie uchenoi stepeni kandidata iuridicheskikh nauk. Moskva, 2021, s. 290.]. Warszawskie sądy, w porównaniu z Wilnem i Kijowem, w latach 1905–1908 częściej wydawały korzystne dla redaktorów decyzje (36%), jednak w latach 1911–1912 stosunek ten znacznie się zmienił – stał się jeszcze niższy niż w Wilnie i Kijowie (16%) [fn: W latach 1905–1908 sądy warszawskie rozpatrzyły 92 sprawy, z czego 34 decyzje były korzystne dla redaktorów; w latach 1911–1912 odpowiednio 12 spraw i 2 korzystne decyzje. SOPOVA, Anastasiia. Pravavoe regulirovanie periodicheskoi pechati v Rossiiskoi imperii v nachale XX wieku. Dissertatsia na soiskanie uchenoi stepeni kandidata iuridicheskikh nauk. Moskva, 2021, s. 290.].
Redaktorzy wydawnictw periodycznych poszukiwali różnorodnych sposobów na przetrwanie w ówczesnych warunkach wydawania prasy. Wspomniano już o popularnym przekupywaniu cenzorów lub członków ich rodzin, a także o praktyce wyznaczania fikcyjnych redaktorów. Najczęściej na te stanowiska wybierano kobiety, które zamiast grzywny pieniężnej wybierały karę więzienia [fn: Redaktorka wileńskiego dziennika „Folkscajtung” F. Zakcheim została skazana przez Sąd Wileński (13 grudnia 1907 r.) na rok więzienia. W 1906 r. Elena Brazaitytė, redaktorka „Naujosios gadynės”, spędziła miesiąc w więzieniu. Przy drugim wezwaniu na wstępne przesłuchanie Brazaitytė zrezygnowała z pracy redakcyjnej, wyszła za mąż i zmieniła nazwisko. W styczniu 1910 r., udając się do Smoleńska, zarejestrowała się pod swoim starym nazwiskiem, została aresztowana i skazana na rok więzienia. Por. GRIŠKŪNAITĖ, Emilija. Legali darbininkų spauda Lietuvoje 1906–1908 m. („Naujoji gadynė”, „Skardas”, „Žarija”). Iš Spauda ir spaustuvės. Vilnius: Mintis, 1972, s. 139–140.]. Ponadto należy zwrócić uwagę, że czas od wszczęcia sprawy karnej w komitecie cenzury do ostatecznej decyzji sądu był długi, co z kolei pozwalało niektórym redaktorom wydawnictw periodycznych uniknąć procesu sądowego. W Wilnie nie rzadko zdarzały się przypadki wycieku informacji o przebiegu śledztwa wstępnego, co pozwalało niektórym wydawcom lub redaktorom wydawnictw periodycznych opuścić miasto jeszcze przed rozpoczęciem procesu [fn: Jednym z najbardziej jaskrawych przykładów jest przypadek redaktora polskiego periodyku „Gazeta Wileńska”, Michała Römera. Informacja o wszczęciu sprawy została przekazana siostrze Römera, co z kolei pozwoliło redaktorowi „Gazety Wileńskiej” opóźnić rozstrzygnięcie sprawy. Początkowo Römer nie stawił się w prokuraturze, a później potajemnie opuścił Wilno. Por. SOLAK, Zbigniew. Tarp Lenkijos ir Lietuvos. Mykolo Romerio gyvenimas ir veikla (1880–1920 metai). Vilnius: LII leidykla, 2008, s. 83–84. Należy zaznaczyć, że w 1907 r. podobny przypadek wycieku informacji wstępnych miał miejsce w przypadku Adama Gedwiłło, redaktora polskiego periodyku socjaldemokratycznego „Topór”. Por. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 446, ap. 1, b. 905, b. 1088; b. 1083.], lub też czas ostatecznej decyzji sądu tak się przeciągał, że redaktor periodyku już dawno się zmienił [fn: Taki przypadek miał miejsce z redaktorem „Kuriera Litewskiego”, Czesławem Jankowskim (1857–1929). W 1906 r. ówczesny inspektor drukarni Jakow Władimirowicz Sudakow (1854–po 1906) złożył skargę na Jankowskiego za to, że w tym periodyku wymóg inspektora wobec właścicieli drukarni, aby podpisali specjalne zobowiązania, że nie będą drukować artykułów „o charakterze rewolucyjnym”, został oceniony jako przypadek „nietaktu biurokratycznego”. Jednakże proces sądowy przeciwko Jankowskiemu rozpoczął się dwa lata później (pod koniec 1908 r.), gdy ten już nie pełnił funkcji redaktora i mieszkał w Warszawie. Por. Jankovskio baudžiamoji byla. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 221. Interesujące jest, że tę samą informację w 1906 r. opublikował tygodnik „Lietuvos ūkininkas”. Por. Žinios iš Lietuvos. Spaudos laisvė. Lietuvos ūkininkas, 1906, 2 (15) sierpnia, nr 36, s. 439.].
Jednak w tym przypadku ważniejsze są nie osobiste decyzje redaktorów, jak uniknąć procesu sądowego, ale fakt, że prasa periodyczna nie była biernym obserwatorem procesów cenzury. Należy zaznaczyć, że w Wilnie najbardziej aktywnym oceniającym politykę cenzury była litewska prasa periodyczna, i to nie tylko o orientacji socjaldemokratycznej [fn: Por. JASIUKAITIS, K[onstantinas]. Spauda, duma ir valdžia. Naujoji gadynė, 1906, nr 2, s. 24–25; Žodžio laisvė ir cenzūra. Skardas, 1907, 10 (24) maja, nr 10, s. 294.], przedstawiając swoje oceny wcześniejszych przepisów regulujących działalność prasy periodycznej [fn: Por. Sumanymas apie papildančias taisykles laikraščiams. Vilniaus žinios, 1906, 15 (28) lutego, nr 36, s. 2; Naujieji įstatymai apie spaudą. Vilniaus žinios, 1906, 10 (23) maja, nr 99 (147), s. 2; MUSTEIKIS [VĖGĖLĖ, Adolfas]. Įstatymų sumanymai apie spaudą. Vilniaus žinios, 1908, 12 (25) września, nr 204 (1042), s. 1.], aktywnie analizowała także projekt nowej ustawy o prasie w Dumie Państwowej [fn: Por. D.K. [?]. Naujas spaudos įstatymų sumanymas. Lietuvos žinios, 1913, 7 (20) listopada, s. 2.]. Zgodnie z przepisami, prasa periodyczna miała prawo jedynie opublikować wyrok sądu bez żadnych własnych ocen [fn: 27574. 18 marta 1906 g. Imennoi Vysochaishyi ukaz dannyi Senatu ob izmenenii i dopolnenii Vremennykh pravil o pechati. Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii. Sobranie tretie, 1906, t. XXVI, Otdelenie I ot № 27173–28753, 1909, s. 282.]. Jednak redaktorzy wileńskich periodyków często stosowali aspekty komunikacji ezopowej. Na przykład polski periodyk „Światło” drukował informacje o wyrokach sądów wileńskich w rubryce informacyjnej pod wymownym tytułem „Represje prasowe” [fn: Por. Kronika. Represje prasowe. Światło, 1912, nr 23, s. 732; nr 24, s. 737–741; nr 25, s. 796.], litewski tygodnik „Lietuvos ūkininkas” otwarcie nazywał procesy sądowe „prześladowaniem prasy” [fn: Por. Žinios. Iš Lietuvos. Spaudos persekiojimas. Vilnius. Lietuvos ūkininkas, 1907, 12 (31) grudnia, nr 50, s. 738.]. Dziennik „Lietuvos žinios” równolegle przedstawiał informacje o różnych wyrokach sądów wileńskich, gdy polskie i rosyjskie periodyki były karane na podstawie tego samego artykułu Kodeksu Karnego [fn: Žinios. Teismas. Lietuvos žinios, 1911, 1 (14) października, nr 114, s. 2]. Niektórzy wydawcy, przede wszystkim prasy polskiej, celowo przedstawiali rozszerzone stenogramy posiedzeń sądowych – z aktem oskarżenia, treścią mów prokuratora i adwokata. I najczęściej tak postępowano, gdy sądy wileńskie wydawały wyroki uniewinniające lub na ławie oskarżonych zasiadali wybitni działacze społeczni, jak na przykład redaktor tygodnika „Gazeta Wileńska”, adwokat Michał Römer [fn: Na początku sierpnia 1906 r. prokuratura Sądu Okręgowego w Wilnie wszczęła sprawę przeciwko Römerowi. Ta sprawa sądowa miała szeroki oddźwięk, pisało o niej jednocześnie kilka wileńskich periodyków, a korespondentowi „Vilniaus žinios” udało się nawet dostać na salę rozpraw sądu wileńskiego. SOLAK, Zbigniew. Tarp Lenkijos ir Lietuvos. Mykolo Romerio gyvenimas ir veikla (1880–1920 metai). Vilnius: LII leidykla, 2008.]. Polska i litewska prasa periodyczna miały nawet swoich korespondentów, którzy otrzymali zezwolenie na obserwowanie procesu sądowego, a już następnego dnia w dziennikach „Goniec Wileński” i „Vilniaus žinios” przedstawiono rozszerzony opis posiedzeń sądowych z mową prokuratora, obrońcy i samego oskarżonego [fn: Por. Kas girdėti. Redaktorių bylos. Vilniaus žinios, 1908, 12 kwietnia, nr 83, s. 3; Vilenskie vesti. Literaturnye dela. Severo-Zapadnyi golos, 1908, 11 kwietnia, nr 717, s. 3; Mikolo Romerio byla. Vilniaus žinios, 1909, 16 stycznia, nr 12, s. 3; Sprawa redaktora b. „Gazety Wileńskiej”. Goniec Wileński, 1909, 28 stycznia, nr 11, s. 3.].
Należy zaznaczyć, że polskie periodyki umiejętnie organizowały swoją obronę, a etatowym obrońcą prasy był jeden z najpopularniejszych wileńskich adwokatów, Tadeusz Stanisław Wróblewski (1858–1925) [fn: Por. zestawienie spraw prasowych Wróblewskiego. VRUBLEVSKIS, Tadas. Mintys ir darbai. Vilnius: Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka, 2012, s. 115–128.], któremu udało się wygrać w sądzie niejedną sprawę prasową [fn: Por. Tado Vrublevskio spaudos gintos bylos, 1890–1932. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 222, 273, 320, 329, 343, 377, 401/402, 326, 324, 325, 221, 306b.]. Niektóre polskie dzienniki zapraszały nawet do swojej obrony adwokatów z Sankt Petersburga. Tak w 1909 r. do Wilna przybył znany historyk prawa, adwokat Bolesław Olszamowski (1848–1920), aby bronić redaktora dziennika „Dziennik Wileński”, Adama Karpowicza (1842–1914). Sprawa karna przeciwko temu periodykowi została wszczęta za wierszowany utwór „Nie anathema”, który, zdaniem cenzora, miał ukryte podteksty – wzywał „podbite narody do walki przeciwko władzy Imperium Rosyjskiego” [fn: Por. Periodinio leidinio „Dziennik Wileński“ baudžiamoji byla. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 306b, k. 4.]. Sprawa została wygrana, a podczas posiedzenia sądowego Olszamowskiemu udało się udowodnić, że redaktor miał na myśli Prusy, a nie Imperium Rosyjskie [fn: Por. Periodinio leidinio „Dziennik Wileński“ baudžiamoji byla. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 306b. Por. DĄBROWSKI, Przemysław. Narodowa Demokracja byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Studium z zakresu myśli politycznej i działalności obozu narodowego na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1897–1918. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2010, s. 79.]. Trudno odpowiedzieć, jakie intencje naprawdę miał redaktor „Dziennika Wileńskiego”, ale warto zauważyć, że inny polski dziennik „Goniec Wileński” nie tylko przedstawił rozszerzony opis posiedzenia sądowego, ale także powtórzył cały wiersz, za który wszczęto postępowanie karne [fn: Proces „Dziennika Wileńskiego”. Goniec Wileński, 1909, 12 (25) marca, nr 57, s. 1.]. Korzystne dla redaktora rozstrzygnięcie „Goniec Wileński” potraktował jako swoiste zwycięstwo prasy.
Wnioski
Wileński Tymczasowy Komitet ds. Prasy poświęcał najwięcej uwagi prasie periodycznej w latach 1906–1907, dążąc do zapobiegnięcia rozprzestrzeniania się idei socjalistycznych. Komitet, oceniając różnojęzyczną prasę socjaldemokratyczną, skupiał się głównie na ideach, niezależnie od języka, w jakim były wyrażane. Wileńscy cenzorzy przede wszystkim dążyli do powstrzymania otwartych wezwań do wzniecania i wspierania wydarzeń rewolucyjnych, zwracali szczególną uwagę na publiczną krytykę władz Imperium Rosyjskiego, jego jednostek administracyjnych i urzędników. Sporadycznie w polu widzenia wileńskich cenzorów trafiały kwestie niepodległości narodowej. W tym przypadku ważne jest wyróżnienie stanowiska cenzora polskich wydawnictw, E. Mellersteina von Mellera. Reagował on niezwykle szybko, gdy w polskiej prasie periodycznej podnoszono nie tylko kwestię przyszłości politycznej Polski, ale także otwarcie omawiano problemy terytorialnej reorganizacji Imperium Rosyjskiego (przypadek publikacji „Topora”). Materiały z posiedzeń Wileńskiego Tymczasowego Komitetu ds. Prasy pokazują, że w kwestiach związanych z integralnością terytorialną Imperium Rosyjskiego najwięcej spraw wszczęto przeciwko polskiej prasie periodycznej.
Jednakże nie ma podstaw, aby twierdzić, że wobec polskich periodyków stosowano inną politykę cenzury. Po przeprowadzeniu badań możemy stwierdzić, że ideowe kierunki cenzury polskiej prasy periodycznej nie wyróżniały się dużą różnorodnością, choć liczba wszczętych przeciwko niej spraw karnych od 1911 roku jest największa. E. Mellersteinowi von Mellerowi zależało przede wszystkim na tym, aby polska prasa periodyczna nie stała się narzędziem mobilizującym lokalne społeczeństwo do realizacji dążeń niepodległej Polski. Dlatego cenzor starał się powstrzymywać nie tylko otwarte wypowiedzi i dyskusje o takiej treści, ale także dostrzegał potencjalne zagrożenie dla integralności terytorialnej Imperium Rosyjskiego, gdy polska prasa periodyczna aktywnie oceniała stosunki między rządem a społeczeństwem w Finlandii lub obserwowała zmiany w sytuacji międzynarodowej. Jednakże procesy konstruowania polskiej tożsamości narodowej, które nieuchronnie prowadziły do podnoszenia i realizacji idei przyszłości politycznej, rzadko interesowały cenzora, a niektóre próby ograniczenia wpływu prasy na te procesy nie były skuteczne (przypadki tygodników „Pobudka” i „Zorza Wileńska”). Porównując działalność E. Mellersteina von Mellera z pracą innych cenzorów, warto zwrócić uwagę na to, że dążył on do powstrzymania zamiarów polskiej inteligencji politycznej i kulturalnej, by podporządkować sobie litewskie i polskie ruchy narodowe. Te wysiłki (rzeczywiste lub domniemane) polskiej elity cenzor oceniał i określał jako „politykę polonizatorską” („полонизаторская политика”). E. Mellerstein von Meller nie był obrońcą litewskich czy białoruskich ruchów narodowych, ale był przekonany, że te lokalne polskie zamiary wzmocnią koncepcję historycznej Litwy, połączonej z Polską, a propagowanie tej koncepcji zagraża integralności terytorialnej Imperium Rosyjskiego. Można ostrożnie przypuszczać, że cenzor uznawał potencjalną siłę i wpływ polskiej elity politycznej (przynajmniej w Wilnie), jej zdolność do konkurowania z lokalnymi władzami Imperium Rosyjskiego i lokalnymi organizacjami rosyjskimi.
Źródła i Literatura
Źródła archiwalne
1. Baudžiamoji byla prieš periodinį leidinį „Nowe Życie“. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 326.
2. Baudžiamoji byla prieš periodinį leidinį „Pobudka“. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 273.
3. Baudžiamoji byla prieš periodinį leidinį „Przyjaciel“. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka, f. 155, b. 377.
4. Baudžiamoji byla prieš periodinį leidinį „Wiedza“. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 320; 329.
5. Baudžiamoji byla prieš periodinį leidinį „Zorza Wileńska“. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 324.
6. Delo o konfiskatsii gazet i broshiur na evreiskom iazyke za 1906 god. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 120, l. 11–15.
7. Delo o konfiskatsii gazety „Topor“ i drugikh polskikh gazet’ za 1907 god. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 13, l. 82–83.
8. Doklady i postanovleniia Vilenskogo vremennogo komiteta po delam pechati za 1909 god. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39.
9. Doklady i postanovleniia Vilenskogo vremennogo komiteta po delam pechati za 1910 god. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50.
10. Doklady i postanovleniia Vilenskogo vremennogo komiteta po delam pechati za 1913 god. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70.
11. E. Meleršteino fon Melerio prašymas Vilniaus atskirajam užsienio cenzoriui. 1906 m. birželio 9 d., Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1242, ap. 1, b. 124, l. 7.
12. E. Meleršteino fon Melerio žinybinis lapas. 1915 m. vasario 27 d., Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 192, l. 1–3.
13. Jankovskio baudžiamoji byla. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 221.
14. Jaroševskio pranešimas apie lietuvių periodinės spaudos padėtį Vyriausiajai spaudos reikalų valdybai. 1912 m. liepos 20 d., Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, l. 91.
15. Jaroševskio žinybinis lapas. 1909 m. sausio 28 d., Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 196.
16. O sluzhbe Liamberty Iadvigi Osipovich po muzhu Mellershtein-fon-Meller, Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 558, ap. 1, b. 1627.
17. Perepiska s Vilenskoi sudebnoi palatoi o konfiskatsii gazety „Nasha Dolia“. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 125.
18. Periodinio leidinio „Dziennik Wileński“ baudžiamoji byla. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 306b.
19. Reestr delam podlezhashchim rassmotreniiu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati 1 aprelia 1908 g. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 9.
20. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 17 aprelia 1911 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, l. 12.
21. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 13 noiabria 1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, l. 52–53.
22. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 23 noiabria 1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, l. 54–55.
23. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 3 fevralia 1910 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, l. 87–87v.
24. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 9 aprelia 1911 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, l. 9–9v.
25. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 17 aprelia 1911 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, l. 12–14.
26. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 8 noiabria 1912 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, l. 98–99.
27. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 15 ianvaria 1912 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70, l. 3–4.
28. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 16 fevralia 1913 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70, l. 9–10.
29. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 1 marta 1913 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70, l. 24–25.
30. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 30 dekabria 1913 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70, l. 81–83.
31. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 15 ianvaria 1913 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70, l. 3–4.
32. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 14 fevralia 1913 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70, l. 8.
33. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 29 oktiabria 1911 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, l. 42–43.
34. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 11 iunia 1910 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, l. 114–115.
35. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 8 aprelia iunia 1911 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, l. 7–7v.
36. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 22 iunia 1911 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, l. 13v.
37. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 21 aprelia 1908 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 7, l. 22–23v.
38. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 7 iunia 1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, l. 37–38.
39. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 7 avgusta 1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, l. 65–66.
40. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 16 marta 1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, l. 17.
41. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 18 avgusta1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, l. 2728.
42. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 23 sentiabria 1910 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, l. 125–126.
43. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 17 ianvaria 1912 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, l. 50–54v.
44. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 21 maia 1912 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, l. 79v.
45. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 11 aprelia 1912 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, l. 65–68.
46. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 28 dekabria 1909 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, l. 75–75v.
47. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 13 fevralia 1910 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 39, l. 97–98.
48. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 16 marta 1912 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, l. 58–59.
49. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 18 aprelia 1912 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 50, l. 69–70.
50. Reestr delam podlezhashim rassmotreniu v Vilenskom vremennom komitete po delam pechati ot 13 dekabria 1913 goda. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 70, l. 78–79.
51. Spisok ugolovnykh presledovanii u prokurora Vilenskoi sudebnoi palaty za iun 1907 goda protiv redaktorov nizhezaglavlennykh periodicheskikh izdanii vykhodiashchikh v Vilnie. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 46, l. 73.
52. Spisok ugolovnykh presledovanii vozbuzhdionnykh s 12 po 24 iunia 1906 goda u Glavnogo prokurora Vilenskogo okruzhnogo suda protiv redaktorov nizheoznachennykh periodicheskih izdanii v Vil’ne. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 122, l. 20.
53. Spisok ugolovnykh presledovanii vozbuzhdionnykh s 13 noiabria po 12 dekabria 1906 goda u Glavnogo prokurora Vilenskogo okruzhnogo suda protiv redaktorov nizheoznachennykh periodicheskih izdanii v Vil’ne. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 125, l. 37–38.
54. Spisok ugolovnykh presledovanii vozbuzhdionnykh s 19 po 31 iuliia 1906 goda u Glavnogo prokurora Vilenskogo okruzhnogo suda protiv redaktorov nizheoznachennykh periodicheskih izdanii v Vil’ne. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 121, l. 53.
55. Spisok ugolovnykh presledovanii vozbuzhdionnykh s 5 dekabria 1905 goda po 19 fevralia 1906 goda u Glavnogo prokurora Vilenskogo okruzhnogo suda protiv redaktorov nizheoznachennykh periodicheskih izdanii v Vil’ne. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 122, l. 1–4.
56. Spisok ugolovnykh presledovanii vozbuzhdionnykh v oktiabre 1906 goda u Glavnogo prokurora Vilenskogo okruzhnogo suda protiv redaktorov nizheoznachennykh periodicheskih izdanii v Vil’ne. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 125, l. 35.
57. Spisok ugolovnykh presledovanii vozbuzhdionnykh v sentiabre 1906 goda u Glavnogo prokurora Vilenskogo okruzhnogo suda protiv redaktorov nizheoznachennykh periodicheskih izdanii v Vil’ne. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 125, l. 35.
58. Šteinbergo raštas A. Kemerlingui. 1905 m. gruodžio 31 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 120, l. 9.
59. Šteinbergo raštas A. Kemerlingui. 1906 m. sausio 24 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 120, l. 25.
60. Tado Vrublevskio spaudos gintos bylos, 1890–1932. Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių bibliotekos Rankraščių skyrius, f. 155, b. 222, 273, 320, 329, 343, 377, 401/402, 326, 324, 325, 221, 306b.
61. Vedomost’ o dvizhenii sudebnykh del po povremennym izdaniiam za 1906 god. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 378, BS, 1906 m., b. 309, l. 100–107.
62. Vidaus reikalų ministro Bulygino aplinkraštis gubernatoriams. Vilnius. 1905 m. spalio 19 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 378, BS, 1905 m., b. 401, l. 11–11v.
63. Vilniaus atskirojo užsienio cenzoriaus raštas Vyriausiajai spaudos reikalų valdybai. 1905 m. liepos 25 d., Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1242, ap. 1, b. 119, l. 2.
64. Vilniaus generalgubernatoriaus Kršivickio rašto Vidaus reikalų ministerijai juodraštis. 1906 m. spalio 25 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 378, BS, 1906 m., b. 342, l. 33r.
65. Vilniaus generalgubernatoriaus Kršivickio rašto Vyriausiajai spaudos reikalų valdybai kopija. 1906 m. rugpjūčio 15 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 378, BS, 1906 m., b. 342, l. 34–35.
66. Vilniaus generalgubernatoriaus Kršivickio rašto Vyriausiajai spaudos reikalų valdybai kopija. 1907 m. vasario 22 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 378, BS, 1906 m., b. 342, l. 39.
67. Vilniaus laikinojo spaudos reikalų komiteto pirmininko A. Kemerlingo raštas Vyriausiajai spaudos reikalų valdybai. 1913 m. vasario 27 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 192, l. 18.
68. Vilniaus policijos viršininko raštas Vilniaus laikinojo spaudos komiteto pirmininkui. 1906 m. spalio 9 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 124, l. 107.
69. Vilniaus spaudos reikalų laikinojo komiteto pirmininko rašto Vyriausiajai spaudos reikalų valdybai juodraštis. 1909 m. rugpjūčio 4 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 601, ap. 1, b. 46, l. 54.
70. Vilniaus vidaus atskirojo cenzoriaus A. Kemerlingo raštas Vilniaus generalgubernatoriui A. Frezei. 1905 m. spalio 24 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1242, ap. 1, b. 117, l. 24.
71. Vilniaus vidaus atskirojo cenzoriaus A. Kemerlingo rašto Vyriausiajai spaudos reikalų valdybai juodraščiai. 1905 m. gruodžio 5–7 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 116, l. 151–153.
72. Vilniaus vidaus cenzoriaus A. Kemerlingo rašto Vyriausiajai spaudos reikalų valdybai kopija. 1906 m. birželio 8 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 121, l. 31.
73. Vilniaus vidaus cenzūros atskirojo cenzoriaus A. Kemerlingo ir Vilniaus generalgubernatoriaus kanceliarijos vyresniojo tarnautojo Beleckio raštas Vilniaus generalgubernatoriui Kršivickiui. 1906 m. liepos 29 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 378, BS, 1906 m., b. 342, l. 22–26.
74. Vilniaus vidaus cenzūros atskirojo cenzoriaus A. Kemerlingo ir Vilniaus generalgubernatoriaus kanceliarijos vyresniojo tarnautojo Beleckio raštas Vilniaus generalgubernatoriui Kršivickiui. 1906 m. liepos 29 d. (kopija). Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 1241, ap. 1, b. 121, l. 40–46.
75. Vilniaus vidaus cenzūros atskirojo cenzoriaus A. Kemerlingo raštas Vilniaus generalgubernatoriui Kršivickiui. 1906 m. birželio 29 d. Lietuvos valstybės istorijos archyvas, f. 378, BS, 1906 m., b. 342, l. 28.
Opublikowane źródła i literatura
1. 1826–1911, Pobudka, 1911, nr. 1–2 (20 stycznia), p. 11.
2. 1912–1913, Przegląd Wileński, 1913, nr. 1–2, 12 (25) stycznia, p. 1.
3. ABRAMOWICZ, Ludwik. O międzę. Przęgląd Wileński, 1912, nr. 50–52, 20 grudnia (2 stycznia), p. 3.
4. ANCULEWICZ, Zbigniew. Stosunek władz Królestwa Polskiego do „Kuriera Warszawskiego” w latach 1868–1915. Studia Medioznawcze, 2002, t. 2 (7), p. 105–124.
5. Autonomja a federacja. Topór, 1907, 30 maja, nr. 14, p. 4.
6. AVIŽINIENĖ, Birutė. Viešų lietuviškųjų vakarų repertuaro cenzūra XIX a. pabaigos – XX a. pradžios Rusijos imperijoje. Colloquia, 2015, t. 34, p. 37–59.
7. BAŁABUCH, Henryk. Nie tylko cenzura. Prasa prowincjonalna Królestwa Polskiego w rosyjskim systemie prasowym w latach 1865–1915. Lublin: Wydawnictwo uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2001, 313 p.
8. BORTKEVIČIENĖ, Felicija. Cenzūra. Lietuvos ūkininkas, 1930, gruodžio 4, nr. 49, p. 8.
9. ČERNIAUSKAITĖ, Violeta. Cenzūros poveikis lietuviškų knygų leidybai 1904–1914 metais. Bibliografija 2002. Mokslo darbai, 2003, p. 37–42.
10. D. K. [?]. Naujas spaudos įstatymų sumanymas. Lietuvos žinios, 1913, lapkričio 7 (20), p. 2.
11. DĄBROWSKI, Przemysław. Narodowa Demokracja byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Studium z zakresu myśli politycznej i działalności obozu narodowego na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1897–1918. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2010. 388 p.
12. Dachod Rosiejskaho Cara. Nasza Dola, 1906, 1 sienciabra, nr. 1, p. 4.
13. Dalej do pracy! Echo, 1906, 12 (25) października, nr. 14, p. 7.
14. Duchowieństwo w sprawie podrzymywania finlanladczyków. Goniec Wileński, 1910, 2 lutego, nr. 26, p. 2.
15. EL’IASHEVICH, Dmitrii. Pravitel’stvennaia politika i evreiskaia pechat’ v Rosii 1797–1917. Ocherki istorii tsenzury. Sankt-Peterburg: Mosty kul’tury, 1999. 792 s.
16. FEDOROVIČ, Irena. „Są dwa pola, na których możemy się spotkać – Litwa i poezja…“. Listy Stefanii Jabłońskiej do Liudasa Giry z lat 1909-1914. Iš Vilniaus kultūrinis gyvenimas. Tautų polilogas 1900–1945. Vilnius: LLTI, 2012, p. 94–105.
17. GANFMAN, Mikhail. Iavochnyi period svobody stolichnoi pechati. In Svoboda pechati pri obnovlennom rezhime. Sankt-Peterburg: Obshchestvennaia pol’za, 1912, p. 25–54.
18. GRINCHENKO, Nataliia; IZMOZIK, Vladen; PATRUSHEVA, Nataliia; EL’IASHEVICH, Dmitrii; RASKIN, David. Istoriia tsencurnykh uchrezhdenii v Vilenskoi gubernii v XIX–nachale XX veka. Knygotyra, 2004, t. 43, p. 58–86.
19. GRINCHENKO, Nataliia; IZMOZIK, Vladen; PATRUSHEVA, Nataliia; EL’IASHEVICH, Dmitrii. Tsenzory Vil’no XIX – nachalo XX veka (Materialy dlia bibliograficheskogo spravochnika). Belorusskii sbornik, 2005, vyp. 3, p. 209–235.
20. GRIŠKŪNAITĖ, Emilija. Legali darbininkų spauda Lietuvoje 1906–1908 m. („Naujoji gadynė“, „Skardas“, „Žarija“). Iš Spauda ir spaustuvės. Vilnius: Mintis, 1972, p. 111–141.
21. Hasło. Pobudka, 1908, nr. 1, p. 3.
22. Jak mużyku palepszyć swajo żyćcio. Nasza Dola, 1906, 20 sienciabra, nr. 3, p. 3–4.
23. JASIUKAITIS, K[onstantinas]. Spauda, duma ir valdžia. Naujoji gadynė, 1906, nr. 2, p. 24–25.
24. JASTRZĘBIEC, J. Chwila osobowa. Kurjer krajowy, 1913, nr. 33, 21 lutego, nr. 1, p. 2.
25. Kas girdėti. Redaktorių bylos. Vilniaus žinios, 1908, balandžio 12, nr. 83, p. 3.
26. Kauno gubernatorius varo agitaciją. Naujoji gadynė, 1906, rugpjūčio 23 (rugsėjo 5), nr. 14, p. 209–210.
27. KAZLAUSKAITĖ, Jadvyda. Vilniaus periodiniai leidiniai 1760–1918. Bibliografinė rodyklė. Vilnius: Mintis, 1988, 115 p.
28. Keletas žodžių apie kitų kraštų revoliucijas. Naujoji gadynė, 1906, rugsėjo 7 (20) d., nr. 16, p. 243–248.
29. Kronika. Represje prasowe. Światło, 1912, nr. 23, p. 732; nr. 24, p. 737–741; nr. 25, p. 796.
30. KURKIEWICZ, Michał; PLUTECKA, Monika. Rosyjskie pogromy w Białymstoku i Siedlcach w 1906 roku. Biuletyn pamięci narodowej, 2010, nr. 11 (120), p. 20–25.
31. Kwestja narodowościowa a socjaldemokraci. Echo, 1906, 14 (27) września, nr. 12, p. 2.
32. LIETUVNINKAITĖ, Nijolė. Kauno periodinės spaudos cenzūra 1900–1914 metais. Knygotyra, 2001, t. 37, p. 173–182.
33. MEDIŠAUSKIENĖ, Zita. Rec.: D. A. El’iashevich, Pravitel’stvennaia politika i evreiskaia pechat’ v Rosii 1797–1917. Ocherki istorii tsenzury, Sankt-Peterburg: Mosty kul’tury, 1999. Iš „Žydų klausimas“ Lietuvoje XIX a. viduryje. Vilnius, 2004, p. 165–183.
34. Metinės lietuvių suvažiavimo Vilniuje sukaktuvės. Naujoji gadynė, 1906, lapkričio 23 (5), nr. 27, p. 417.
35. Mikolo Romerio byla. Vilniaus žinios, 1909, sausio 16, nr. 12, p. 3.
36. MUSTEIKIS [VĖGĖLĖ, Adolfas]. Įstatymų sumanymai apie spaudą. Vilniaus žinios, 1908, rugsėjo 12 (25), nr. 204 (1042), p. 1.
37. Naujieji įstatymai apie spaudą. Vilniaus žinios, 1906, gegužės 10 (23), nr. 99 (147), p. 2.
38. OBST, Jan. Przedmowa. Rok 1812 na Litwie. Litwa i Ruś. Miesięcznik ilustrowany, poświęcony kulturze, dziejom, krajoznawstwu i ludoznawstwu. Maj-czerwiec, 1912, t. II, z. II/III, p. 66–98.
39. Opór Finladzii. Goniec Codzienny, 1911, 16 (29) kwietnia, nr. 84, p. 2–3.
40. Opór Finlandzii. Kurjer Wileński, 1911, 8 (21) kwietnia, nr. 79, p. 2.
41. Osobne Sejmy Ustawodawcze dla Polski i Litwy. Echo, 1906, 26 (9 października) września, nr. 13, p. 2.
42. Partje polityczne w Dumie. Topór, 1907, 27 lutego, nr. 6, p. 1–4.
43. PATRUSHEVA, Natalia; FUT, Irvin. Tsirkuliary tsenzurnogo vedomstva Rosiiskoi imperii. Sbornik dokumentov. Sankt-Peterburg: Rosiiskaia natsional’naia biblioteka, 2016. 721 p.
44. PATRUSHEVA, Nataliia. Reviziia Vremennogo komiteta po delam pechati v Vilno v 1914 g. Knygotyra, 2006, t. 47, p. 142–148.
45. PATRUSHEVA, Nataliia. Tsenzor v gosudarstvennoi sisteme dorevoliutsionnoi Rossii (vtoraia polovina XIX-nachalo XX veka). Sankt-Peterburg: Severnaia zvezda, 2011. 268 p.
46. PATRUSHEVA, Nataliia. Tsenzurnoe vedomstvo v gosudarstvennoi sisteme Rosiiskoi imperii vo vtoroi polovine XIX – nachale XX veka. Sankt-Peterburg: Rosiiskaia natsional’naia biblioteka, 2013. 619 p.
47. PETRONIS, Vytautas. Radikalios rusų monarchistinės organizacijos ir jų veikla Vilniuje 1906–1914 metais. Lietuvos istorijos metraštis, 2020, t. 2, p. 85–111.
48. Polnoe sobranie zakonov Rosiiskoi imperii. Sobranie tretie, Otdelenie I ot № 25605-27172, 1905, t. XXV, Sankt-Peterburg, 1908.
49. Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii. Sobranie tretie, 1903, t. XXII, Otdelenie I ot № 22360-23838, Sankt-Peterburg, 1905.
50. Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii. Sobranie tretie, 1906, t. XXVI, Otdelenie I ot № 27173-28753, Sankt-Peterburg, 1909.
51. Popularna idea. Kurjer krajowy, 1913, 20 grudnia, nr. 278, p. 1.
52. Prasa Królestwa Polskiego w opinii władz cenzury rosyjskiej (1901–1914). Dokumenty. Wstęp, opracowanie i przekład Janusz KOSTECKI, Marek TOBERA. Warszawa: oficyna Wydawnictwa ASPRA-JR, 2013. 146 p.
53. Proces „Dziennika Wileńskiego”. Goniec Wileński, 1909, 12 (25) marzca, nr. 57, p. 1.
54. Redakcja. Jestesmy! Pobudka, 1908, nr. 1, p. 1.
55. Rezoliutsiia obshchego sobraniia Vilenskikh rabotnikov pechatnogo dela. Novaia zaria, 1905, 3 dekabria, №37, p. 1.
56. Rezoliutsiia Vilenskikh rabotnikov pechatnogo dela. Severo-Zapadnyi golos, 1905, 3 dekabria, № 3, p. 2.
57. ROMANOWSKI, Andrzej. Młoda Polska wileńska. Kraków: Universitatis, 1999. 455 p.
58. SHINGAREVA, Nataliia. Vremennyie pravila o pechati 1905-1906 g. i rol’ Ministertsva vnutrenniikh del v ikh realizatsii. Vestnik Moskovskogo universiteta MVD Rossii, 2014, № 12, p. 70–73.
59. SOLAK, Zbigniew. Tarp Lenkijos ir Lietuvos. Mykolo Romerio gyvenimas ir veikla (1880–1920 metai). Vilnius: LII leidykla, 2008, 400 p.
60. SOPOVA, Anastasiia. Pravavoe regulirovanie periodicheskoi pechati v Rossiiskoi imperii v nachale XX veka. Dissertatsia na soiskanie uchenoi stepeni kandidata iuridicheskikh nauk, Moskva, 2021.
61. Sprawa polska w prasie angielskiej. Przegląd Wileński, 1913, 9 (22) lutego, nr. 5–6, p. 2.
62. Sprawa redaktora b. „Gazety Wileńskiej”. Goniec Wileński, 1909, 28 stycznia, nr. 11, p. 3.
63. Sprawy Finladzkie. Wiedza, 1909, 22 listopada, nr. 3, p. 2.
64. STALIŪNAS, Darius. Antisemitism and Anti-Jewish Violence in Lithuanian under The Tsars. New York-Budapest, 2015.
65. Sumanymas apie papildančias taisykles laikraščiams. Vilniaus žinios, 1906, vasario 15 (28), nr. 36, p. 2.
66. Szto budzie? Nasza Dola, 1906, 1 sienciabra, nr. 1, p. 2–3.
67. Tydzień polityczny. Zorza Wileńska, 1909, 12 listopada, nr. 46, p. 4
68. TOBERA, Marek. Cenzura czasopism w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX wieku. Przegląd historyczny, 1989, t. 80 (1), p. 41–67.
69. Tsenzory Rosiiskoi imperii. Konets XIX – nachalo XX veka. Bibliograficheskii sbornik. Sankt-Peterburg: Rossiiskaia natsional’naia biblioteka, 2013. 480 p.
70. Tsenzory Rossii v kontse XIX-nachale XX veka. Sbornik vospominanii. Sankt-Peterburg: Rosiiskaia natsional’naia biblioteka, 2003. 259 p.
71. TSUMARIOVA, Elena. „Tsenzurnyi trud nevynosim“. O deiatel’nosti Vilenskogo vremennogo komiteta po delam pechati (1907–1914 gg.). Vesnik MDU imia A. A. Kuliashova, 2014, № 2 (44), p. 28–33.
72. V zashchitu slova. Sankt-Peterburg: tipografia N. N. Klobukova, 1905. 256 p.
73. VIDMANTAS, Edvardas. Lietuvos darbininkų periodinė spauda 1895–1917. Vilnius: Mintis, 1979. 208 p.
74. Vilenskie vesti. Literaturnye dela. Severo-Zapadnyi golos, 1908, 11 aprelia, № 717, p. 3.
75. Vilnius, 23 lapkričio. Vilniaus žinios, 1907, lapkričio 23 (gruodžio 6), nr. 201 (810), p. 1.
76. Vyriausybė karščiuojasi. Lietuvos ūkininkas, 1906, spalio 12 (25), nr. 53, p. 605.
77. Viršiausios spaudos valdybos aplinkraštis, išsiųstas nuo gubernatoriaus cenzūros komitetams, atskiriems cenzoriams. Vilniaus žinios, 1905, spalio 25 (lapkričio 7), nr. 250, p. 3.
78. VRUBLEVSKIS, Tadas. Mintys ir darbai. Vilnius: Lietuvos mokslų akademijos Vrublevskių biblioteka, 2012. 280 p.
79. W. B-ski [?]. W otwarte karty. Kurjer Wileński, 1911, nr. 18 (138), 22 czerwca (5 lipca), p. 1.
80. Wilno-Warszawa. Tygodnik Wileński, 1911, nr. 5–6, 10 (23) kwietnia, p. 1.
81. Wzbierająca fala. Przegląd Wileński, 1913, 13 (27) lutego, nr. 7, p. 1.
82. Z chwili. Kukuryku, 1912, p. 3.
83. Związki zawodowe. Topór, 1907, 21 marca, nr. 9, p. 13.
84. Žinios iš Lietuvos. Spaudos laisvė. Lietuvos ūkininkas, 1906, rugpjūčio 2 (15) d., nr. 36, p. 439.
85. Žinios. Iš Lietuvos. Spaudos persekiojimas. Vilnius. Lietuvos ūkininkas, 1907, gruodžio 12 (31) d., nr. 50, p. 738.
86. Žinios. Teismas. Lietuvos žinios, 1911, spalio 1 (14), nr. 114, p. 2.
87. Žodžio laisvė ir cenzūra. Skardas, 1907, gegužės 10 (24), nr. 10, p. 294.