RES HISTORICA 51, 2021
DOI:10.17951/rh.2021.51.719-751
Władysław Rożkow
(John Paul II Catholic University of Lublin, Poland)
https://orcid.org/0000-0001-9577-564X
E-mail: vladyslavrozhkov@gmail.com
Wizyta w Rzymskokatolickiej Katedrze pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Kamieńcu Podolskim z roku 1860 (?)
The Visitation of the Roman-Catholic Sts. Peter and Paul Cathedral in Kamianets-Podilskyi of 1860 (?)
ABSTRACT
This publication presents the 19th-century deed of general visitation in one of the most unique religious buildings in Central and Eastern Europe, namely Sts. Peter and Paul Cathedral in Kamianets-Podilskyi – the world’s only Catholic cathedral with a minaret adjacent to it, which in turn is a characteristic element of Muslim mosques. The presented documents date back probably to 1866, although the inspector himself records it as 1860. In terms of its content, this deed can be divided into three parts. The fi rst one presents a brief historical outline of the cathedral and a description of its interior and furnishings. The second part contains a detailed inventory list. The last part of the document includes a description of the parish property, a list of priests, organists and sacristans, members of the Cathedral Chapter and the order of services.
Key words: visitation, Sts. Peter and Paul Cathedral in Kamianets-Podilskyi, The Roman Catholic Diocese of Kamyanets-Podilskyi
Wizytacja rzymskokatolickiej katedry pw. Św. Apostołów Piotra i Pawła w Kamieńcu Podolskim z 1860 (?) roku
STRESZCZENIE
W niniejszej publikacji przedstawiono dziewiętnastowieczny akt wizyty generalnej jednego z najbardziej unikatowych obiektów sakralnych Europy Środkowo-Wschodniej, a mianowicie kościoła pw. Św. Piotra i Pawła w Kamieńcu Podolskim, jedynej na świecie katedry katolickiej posiadającej minaret, który z kolei jest elementem charakterystycznym świątyń muzułmańskich. Zaprezentowane materiały pochodzą najprawdopodobniej z 1866 r., mimo że sam wizytator datuje dokument rokiem 1860. Treściowo niniejszy akt można podzielić na trzy części. W pierwszej przedstawiano krótki zarys dziejowy katedry oraz opis wnętrza i wyposażenia. W części drugiej znalazł się szczegółowy wykaz inwentaryzacyjny. W ostatniej zaś trzeciej części dokumentu umieszczony został opis posiadłości parafii, wykaz księży, organistów i kościelnych, porządek nabożeństw oraz skład kapituły katedralnej.
Słowa kluczowe: wizytacja, katedra pw. Św. Piotra i Pawła w Kamieńcu Podolskim, diecezja kamieniecka
Kościół św. Apostołów Piotra i Pawła w Kamieńcu Podolskim stanowi prawdopodobnie jeden z najbardziej unikatowych obiektów sakralnych Europy Środkowo-Wschodniej. Jest to jedyna na świecie rzymskokatolicka katedra, w której kompozycję włączono charakterystyczny element architektury islamskiej – minaret zwieńczony rzeźbą Najświętszej Maryi Panny. Niemniej jednak pierwotnie świątynia nie posiadała takiego kształtu. W ciągu swojej wielowiekowej historii kościół był wielokrotnie poddawany różnorodnym modyfikacjom architektonicznym i obecnie stanowi budowlę trójnawową, w której wystroju można dostrzec cechy kilku nurtów stylistycznych, a mianowicie renesansu, baroku oraz neogotyku [fn: J. Przybył, Kamieniec Podolski albo Trylogia na nowo przeżywana, Wrocław 1998, s. 47.].
Dokładna data założenia świątyni pozostaje nieznana. Zgodnie z niektórymi źródłami, funkcję katedry początkowo pełnił niewielki drewniany kościół, wzniesiony pod koniec XIV wieku. Budowa natomiast murowanej świątyni została rozpoczęta po 1483 roku przez biskupa Macieja ze Starej Łomży [fn: Maciej ze Starej Łomży (poł. XV wieku – ok. 1505) – kanonik lwowski, pisarz króla Kazimierza IV, biskup kamieniecki (1484–1490), biskup chełmski (1490–1505). K. Prokop, Biskupi kamienieccy od średniowiecza do współczesności, Biały Dunajec-Ostróg 2007, s. 50–55.], a ukończona przez biskupa Piotra z Lesiowa [fn: Piotr z Lesiowa (? – ok. 1500) – proboszcz parafii w Kulikowie, kanonik lwowski, biskup diecezji kamienieckiej (1492–1500). Ibidem, s. 56–58.]. W XVI wieku do fasady kościoła dobudowano dwie niewielkie kaplice, na fundamencie jednej z których wzniesiono później minaret. Po pożarze w 1616 roku w katedrze przeprowadzono prace remontowe, które trwały do 1621 roku. W 1672 roku, po przejściu Kamieńca pod panowanie tureckie, kościół przekształcono w meczet, a do jego fasady dobudowano minaret. W 1699 roku miasto ponownie znalazło się w granicach Rzeczypospolitej, a kościół pw. śś. Piotra i Pawła powrócił do pełnienia funkcji katedry diecezji kamienieckiej. W połowie XVIII wieku pod kierownictwem Jana de Wittego przeprowadzono w świątyni prace remontowe i budowlane. W 1756 roku na minarecie ustawiono statuę Najświętszej Maryi Panny. Kilka lat później do kościoła dobudowano zakrystię biskupią, a w 1816 roku – kanonicką. W połowie XIX wieku dobudowano kruchtę, zainstalowano dwa ołtarze: Trójcy Świętej i św. Jana Nepomucena, a także organy z wiedeńskiej pracowni Hessego. W noc z 29 na 30 czerwca 1862 roku w kościele wybuchł pożar, który spowodował znaczne uszkodzenia dachu świątyni i jej wyposażenia. Dzięki ofiarności mieszkańców miasta, 7 grudnia tego samego roku kościół został ponownie otwarty dla wiernych [fn: Z. Bania, M. Wiraszka, Kamieniec Podolski: miasto-legenda. Zarys dziejów urbanistyki i architektury od czasów najdawniejszych do współczesności, Warszawa 2001, s. 95–97; J. Kopczyński, Kamieniec Podolski, w: Miasta wielu religii. Topografi a sakralna ziem wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, red. M. Jakubowski, M. Sas, F. Walczyna, Warszawa 2016, s. 74–91; A. Prusiewicz, Kamieniec Podolski. Szkic historyczny, Kijów–Warszawa 1915, s. 123; K. Iwanicki, Katedra w Kamieńcu, Warszawa 1930, s. 4–29; R. Król-Mazur, Miasto trzech nacji. Studia z dziejów Kamieńca Podolskiego w XVIII wieku, Kraków 2008, s. 345–346; D. Kołodziejczyk, Podole pod panowaniem tureckim. Ejalet kamieniecki 1672–1699, Warszawa 1994, s. 188–189; Kamieniec Podolski, w: Słownik geografi czny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. 3, Warszawa 1882, s. 759.].
5 czerwca 1866 roku, w wyniku likwidacji diecezji kamienieckiej, katedra pw. śś. Piotra i Pawła stała się zwykłym kościołem parafialnym. 8 grudnia 1919 roku diecezja została reaktywowana, a świątynia ponownie podniesiona do godności katedry. Jednak już po kilku miesiącach biskup kamieniecki Piotr Mańkowski [fn: Piotr Mańkowski (1866–1933) – wyświęcony w roku 1899. Proboszcz parafii przy dawnej katedrze w Żytomierzu (1902–1911), proboszcz parafii Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Kamieńcu Podolskim, biskup kamieniecki (1918–1926). Opuścił diecezję w roku 1920, wyjechał do Buczacza, gdzie założył Małe Seminarium Duchowne. K. Prokop, Biskupi, s. 354–364.] został zmuszony do opuszczenia swojej owczarni i wyjazdu do Polski. Po podpisaniu w 1921 roku traktatu ryskiego diecezja kamieniecka znalazła się w granicach państwa bolszewickiego. W 1922 roku kościół został splądrowany, a w 1930 roku przekształcony w muzeum religii i ateizmu. Podczas okupacji niemieckiej świątynia została ponownie otwarta dla wiernych, jednak w 1946 roku władze radzieckie raz jeszcze przekazały ją na potrzeby lokalnego muzeum [fn: Державний Архів Хмельницької Області [dalej: ДАХмО], fond [dalej: f.] P–338, opys [dalej: op.] 15, sprava [dalej: spr.] 1919, k. 108, 129, 130, 132.]. Dopiero w 1990 roku kościół ostatecznie zwrócono wiernym [fn: ДАХмО, f. Р–6416, op. 1, spr. 45, k. 57–58.].
* * *
W niniejszej publikacji oddaje się do rąk czytelników tekst opisu katedry kamieniecko-podolskiej, sporządzonego podczas wizytacji generalnej parafii. Autor dokumentu, oficjał kamienieckiego konsystorza duchownego, rezydent zniesionego klasztoru trynitarzy w Kamieńcu, dawny proboszcz w Dunajowcach [fn: Directorium Officii Divini ac Missarum ad usum Diaecesis Camenecensis in Annum Domini 1859, [b.d.m.w.], s. 120; Directorium Offi  cii Divini ac Missarum ad usum Diaecesis Camenecensis in Annum Domini 1860, [Żytomierz 1859], s. 106, 120.], prałat Łuka Pawłowski, datuje go na rok 1860. Niemniej jednak fakt, że w tekście opisano wydarzenia z końca 1862 roku, a kanonik Piotr Kaliński wymieniany jest jako kapelan zniesionego w 1866 roku [fn: Wołyniak [J.M. Giżycki], Zniesione kościoły i klasztory rzymsko-katolickie przez rząd rosyjski w XIX w. w diecezjach łuckiej, żytomierskiej i kamienieckiej, „Nova Polonia Sacra” 1928, 1, s. 311–312.] klasztoru sióstr wizytek, daje podstawy, by sądzić, że w datowaniu popełniono błąd. W związku z tym możemy przyjąć, że wizytacja kanoniczna świątyni odbyła się nie wcześniej niż w maju 1866 roku.
Oryginał dokumentu przechowywany jest na Ukrainie, w Państwowym Archiwum Obwodu Chmielnickiego (zespół 685 – Podolski rzymskokatolicki konsystorz duchowny, opis 2, sprawa nr 133, k. 1–15). Został spisany w języku rosyjskim na 15 kartach (łącznie 29 stron). Niektóre terminy, nazwy przedmiotów i tytuły książek podano w językach polskim i łacińskim.
Dokument można umownie podzielić na trzy części. Pierwsza zawiera krótką historię świątyni i opis jej wyposażenia. Druga część to inwentarz majątku. W ostatniej, trzeciej części, znajduje się opis własności parafii, spis duchowieństwa, organistów i dzwonników, porządek nabożeństw oraz skład kapituły katedralnej.
Z uwagi na czas powstania dokumentu (połowa XIX w.), tj. przed reformą ortografii języka rosyjskiego, w wielu słowach zamiast litery „е” występuje jat („ѣ”), a zamiast „и” – litera „і”. Inną cechą dokumentu jest stosowanie na końcu wyrazów po spółgłoskach (z wyjątkiem „й”) znaku twardego („ъ”).
DOKUMENT
Opis wizytacyjny Kamienieckiego Rzymskokatolickiego Kościoła Katedralnego w mieście gubernialnym Kamieńcu, Guberni Podolskiej, za rok 1860 [fn: ДАХмО, f. 685, op. 2, spr. 133, k. 1–15.]
Katedra Kamieniecka III klasy
A) Znajduje się w mieście gubernialnym Kamieńcu Podolskim, w 1. jego części, przy ulicy zwanej Tatarską. Wzniesiona dawniej pod wezwaniem śś. Apostołów Piotra i Pawła; z powodu licznych napadów Tatarów i Turków nie sposób wydobyć wiarygodnych wiadomości, przez kogo i kiedy dokładnie kościół ten został zbudowany, lecz z zachowanych niektórych dawnych dokumentów i wizyt z lat ubiegłych wynika, że Diecezja Kamieniecka [fn: Skrupulatne badania nad historią diecezji kamienieckiej rozpoczęły się w XIX wieku. Od tego czasu ukazało się wiele różnorodnych publikacji poświęconych tej tematyce. Wśród nich w pierwszej kolejności należy wymienić następujące prace naukowe: M. Ostrowski, Historyczny rys biskupstwa kamienieckiego, „Przegląd Katolicki” 1863, 35, s. 550–555; K. Niedziałkowski, Kamienieckie biskupstwo, w: Encyklopedia Kościelna, red. M. Nowodworski, t. 9, Warszawa 1876; W. Abraham, Powstanie organizacji Kościoła na Rusi, Lwów 1904; idem, Żałożenie biskupstwa łacińskiego w Kamieńcu Podolskim, w: Księga pamiątkowa ku czci 250 rocznicy założenia Uniwersytetu Lwowskiego przez króla Jana Kazimierza w r. 1661, t. 1, Lwów 1912, s. 1–39; T.M. Trajdos, Kościół katolicki na Podolu (1340–1434), w: Kamieniec Podolski, Studia z dziejów miasta i regionu, red. F. Kiryk, Kraków 2000, s. 129–157; J. Mucha, Organizacja diecezji kamienieckiej do 1795 roku, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” 1983, 30, 4, s. 61–284; idem, Kamieniecka kapituła generalna (XV–XVIII w.), „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” 1982, 29, 4, s. 41–63; Н. Borcz, Początki dieciezji kamienieckiej i jej dzieje w I Rzeczypospolitej (XIV–XVIII w.), „Studia Catholica Podoliae” 2002, 1, s. 97–156; В. Kumor, Kamieniecka diecezja, w: Encyklopedia Кatolicka, t. 8, Lublin 2000, kol. 452–466; idem, Granice metropolii i diecezji polskich (968–1939), „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 1971, 22, s. 321–448; idem, Kasata diecezji kamienieckiej na Podolu w 1866, „Studia Catholica Podoliae” 2002, 1, s. 209–217; K. Prokop, Biskupi; idem, Linia sukcesji apostolskiej biskupa kamienieckiego Jana Olszańskiego, w: Pasterz i twierdzа. Księga jubileuszowa dedykowana księdzu biskupowi Janowi Olszańskiemu ordynariuszowi diecezji w Kamieńcu Podolskim, red. J. Wołczański, Kraków–Kamieniec Podolski 2001, s. 189–198; idem, Pozycja diecezji kamieniecko-podolskiej w cursus honorium biskupstw Rzeczypospolitej Obojga Narodów,w: Pasterz, s. 199–210; K. Iwanicki, Katedra w Kamieńcu; S. Nabywaniec, Odrodzenie dieciezji kamienieckiej i jej losy po 1918 r., „Studia Catholica Podoliae” 2002, 1, s. 219–234; J. Szczepaniak, W wierze historii. Piotr Mańkowski (1866–1933) – pierwszy biskup reaktywowanej diecezji kamieniecko-podolskiej, w: Pasterz, s. 275–307; R. Dzwonkowski, Kapłani-męczennicy i wyznawcy wiary w diecezji kamieniecko-podolskiej w XX wieku, „Studia Catholica Podoliae” 2002, 1, s. 235–254; H. Stoński, Kościół rzymskokatolicki na Podolu na początku XX wieku w świetle wspomnień ks. Abp. Piotra Mańkowskiego, w: Piękno Podola. Ziemia i ludzie, tradycje i kultury, red. J. Tarniowy, S. Kocioł, M. Zengel, Żary 2004, s. 161–173; W. Rosowski, Duchowieństwo diecezji kamienieckiej w latach 1918–1926, „Studia Catholica Podoliae” 2002, 1, s. 475–513; idem, Dzieje rzymskokatolickiej diecezji kamienieckiej w latach 1918–1941, Lublin 2008; J. Wołczański, Inwentarz rzymskokatolickiej katedry pod wezwaniem apostołów św. Piotra i Pawła w Kamieńcu Podolskim wedlug stanu z 1930 roku, w: Pasterz, s. 367–384; idem, Ksiądz biskup Jan Olszański. Duszpasterz – Partiota – Człowiek, w: Pasterz, s. 9–19; L. Grzebień, Misyjna działalność jezuitów z Kolegium W Kamieńcu Podolskim, w: Pasterz, s. 35–48; M.J. Hałambiec, Dzieje klasztorów ojców franciszkanów dawnej prowincji ruskiej w diecezji kamieniecko-podolskiej, w: Pasterz, s. 49–70; W.F. Murawiec, Misja wschodnia zakonu Braci Mniejszych zwanych bernardynami i ich obecność w diecezji kamieniecko-podolskiej, w: Pasterz, s. 113–142; B.J. Wanat, Życie i działalność karmelitów bosych w diecezji kamieniecko-podolskiej w latach 1622–1866, w: Pasterz, s. 323–356; В. Рожков, Політика радянської влади щодо Римо-католицької Церкви на Поділлі в 1921–1923 рр., w: Репресії проти поляків та інших національностей на Поділлі: роль і місце в історії краю, red. А. Кокель, Ю. Телячий, Хмельницький 2016, s. 114–119; О. Антонова, Католическая Церковь на современной территории Хмельницкой области в 20–30-х годах ХХ века, Хмельницкий 2004; J. Szymański, Kościół katolicki na Podolu. Obwód winnicki 1941–1964, Lublin 2003; В. Сторчовий, В. Нeстeрeнко, Римсько-Католицька Цeрква на Поділлі у 20-ті – 90-і роки ХХ ст. Історико-гeографічнe досліджeння, Коломия 2001; О. Пасeчник, Другий eтап гонінь радянської влади щодо Римо-католицької Цeркви на Поділлі 20–30-х роках минулого століття, „Studia Catholica Podoliae” 2012, 6, s. 363–373; idem, Пeрший eтап гонінь радянської влади щодо Римо-католицької Цeркви на Поділлі 1918-сeрeдина 20-х років, „Studia Catholica Podoliae” 2012, 6, s. 347–361; idem, Парафія і храм у Проскурові до 1917 року, „Studia Catholica Podoliae” 2012, 6, s. 321–345; idem, Римо-католичeская Цeрковь в Камeнeц-Подольской (Хмeльницкой) области в 1920–1941 годах, Хмeльницкий 2009; idem, Римо-католичeскиe общины в Камeнeц-Подольской (Хмeльницкой) области УССР (1945–1953), w: Рeпрeсії, s. 86–114.] istnieje od 1375 roku [fn: W opinii wielu historyków diecezja kamieniecka została założona nieco później, a mianowicie w latach 1379–1384. Twórcą tej wersji jest polski prawnik i historyk Władysław Abraham (1860–1941). W. Abraham, Powstanie, s. 236; idem, Żałożenie, s. 3.] i miała pierwszego biskupa Wilhelma Dominika [fn: Wspomniany Władysław Abraham uważa, że ojciec Wilhelm z zakonu dominikanów nie był pierwszym biskupem kamienieckim, a jego imię, wymieniane w niektórych spisach, pojawiło się w nich w wyniku błędu historiografów. Z argumentacją Abrahama można zapoznać się szczegółowo w jego publikacji Założenie biskupstwa w Kamieńcu Podolskim. Zdaniem uczonego pierwszym biskupem Kamieńca mógł być niejaki ojciec Aleksander, działający w tym czasie na Podolu.]. Z tychże dokumentów wynika, że podczas najazdu Turków i po zdobyciu szturmem miasta Kamieńca w 1672 roku, sułtan turecki [fn: Mowa o sułtanie Mehmedzie IV, synu Ibrahima I, panującym w Imperium Osmańskim w latach 1648–1687.] wjechał konno do wnętrza kościoła katedralnego, wyrzucił ikony i deptał je nogami. Następnie, po zawarciu pokoju z Rządem Polskim, gdy prowincja podolska została oddana pod panowanie Turków, kościół katedralny zamieniono na prowincjonalny meczet Mahometa, przy którym od frontu, po lewej stronie, Turcy wybudowali murowaną, okrągłą dżamię (minaret). Po oddaniu miasta Kamieńca przez Turków w 1699 roku, kościół ten zwrócono duchowieństwu i do dnia dzisiejszego pełni funkcję katedry. Jest on obecnie budowlą trwałą, w całości murowaną, mającą długości 63, a szerokości wraz z bocznymi kaplicami 50 arszynów [fn: 1 arszyn wynosi 0,71 m, odpowiednio 63 arszyny – 44,73 m, a 50 arszynów – 35,5 m.]. Front kościoła od strony zachodniej, w całości wyłożony kamieniem ciosanym, z takimiż pilastrami i gzymsami; na górze dwie kamienne statuy: z jednej strony św. Piotra, z drugiej św. Pawła, a pośrodku kamienny krzyż. U dołu trzy stopnie z kamienia ciosanego, po których wchodzi się przez wielkie drzwi do kruchty, a z niej do kościoła. Tamże, na froncie kościoła, po lewej stronie na szczycie dżamii, zbudowanej – jak wyżej wspomniano – przez Turków, na osmańskim herbie (półksiężycu) umieszczona jest miedziana, pozłacana, wielka statua Najświętszej Maryi Panny.
Kościół ten, ledwie co po całkowitym ukończeniu naprawy rozpoczętej jeszcze w 1854 roku, w dniu 30 czerwca 1862 roku, podczas pożaru miasta, w którym spłonęło kilka domów prywatnych i budynków skarbowych, również został znacznie uszkodzony przez ogień. Dach, który był gontowy, oraz dachy kaplic z blachy, jak również te na przybudówkach, całkowicie spłonęły, z którego to powodu nabożeństwa katedralne przeniesiono tymczasowo do pokasztelańskiego kościoła dominikanów w Kamieńcu. Lecz dzięki pomocy Rządu i dobrowolnym ofiarom, pokryto cały kościół, kaplice i przybudówki dachem z blachy arkuszowej i choć nie został jeszcze ostatecznie wykończony, to po częściowym uporządkowaniu wnętrza, 7 grudnia tegoż 1862 roku przywrócono w nim nabożeństwa.
Od strony południowej przy kościele dobudowano z kamienia ciosanego, z takimiż kolumnami i doskonałą rzeźbą, kruchtę (Kruchta), do której wchodzi się przez kaplicę Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Na kruchcie dach żelazny, a na górze umieszczono cztery kamienne statuy biskupów.
Trzecie wejście do kościoła prowadzi przez zakrystię od strony wschodniej. 
W całym kościele i jego kaplicach sklepienia są ceglane, posadzka z płyt polerowanego kamienia trembowelskiego. W prezbiterium znajduje się 5 dużych, wysokich okien, przeszklonych kolorowym szkłem czeskim (bohemskim), w ramach o kunsztownej rzeźbie architektonicznej. W pierwszej według opisu kaplicy św. Jana Nepomucena okna są ze zwykłego białego szkła, a w górnej części kolorowe (3 sztuki). Nad dużymi drzwiami wejściowymi jedno okno poprzeczne, na chórze jedno; w kaplicy Trójcy Świętej nad ołtarzem jedno małe okrągłe, a w ścianie naprzeciwległej jedno duże z białego szkła. W kaplicy Niepokalanego Poczęcia NMP dwa duże okna u góry przeszklone kolorowym szkłem; w kaplicy Matki Bożej duże z białego szkła; w kaplicy Najświętszego Sakramentu u góry kopuły 6 niemal połączonych okien z białego szkła; w nowo zbudowanej kruchcie dwa, a w schowku jedno z białego szkła.
Na szczycie dachu kościelnego, między dwiema kamiennymi kolumnami ze sklepieniem, znajdowała się niewielka dzwonnica (sygnaturka), która uległa zniszczeniu podczas pożaru i do tej pory nie została zastąpiona nową.
Wokół kościoła znajduje się niewielki dziedziniec na planie kwadratu, otoczony: od wschodu i północy murem kamiennym, od zachodu częściowo tymże murem, a częściowo budynkiem, w którym obecnie mieści się mieszkanie Dyrektora Gimnazjum (dawna rezydencja biskupów kamienieckich, o której zwrot zabiega obecny biskup kamieniecki i kawaler Antoni Fiałkowski [fn: Antoni Fijałkowski (1797–1883) – wyświęcony w 1824 r. Profesor Wileńskiego Seminarium Duchownego (1825–1833), profesor Uniwersytetu Wileńskiego (1825–1832), kanonik (1832), prałat kapituły katedralnej wileńskiej (1833), rektor Wileńskiej Akademii Duchownej, członek Rzymskokatolickiego Kolegium Duchownego w Petersburgu, administrator diecezji wileńskiej, infułat parafii szydłowskiej w diecezji żmudzkiej (1855), administrator archidiecezji mohylewskiej (1855–1856), administrator diecezji kamienieckiej (1859–1860), biskup kamieniecki (1860–1871), metropolita mohylewski (1872–1873). K. Prokop, Biskupi, s. 346–354.]); od strony południowej budynkiem rządowym, należącym niegdyś do katedry. Wjazd na ten dziedziniec prowadzi przez sklepioną bramę w murze wschodnim, wzniesioną z kamienia ciosanego, na szczycie której znajduje się kamienna kolumna ze statuą św. Jana Nepomucena i czterema aniołami. W północnym murze ogrodzenia znajduje się furtka. Od strony wschodniej, po prawej stronie od ulicy Tatarskiej, w narożniku stoi dość wysoka dzwonnica, wzniesiona w formie kwadratowej wieży, kryta gontem, z żelaznym krzyżem na szczycie. Przy dzwonnicy na dziedzińcu znajduje się murowany budynek kryty blachą, służący jako skład karawanu pogrzebowego i innych ruchomości kościelnych.
Wewnątrz kościoła i jego pięciu kaplic bocznych znajduje się dziesięć ołtarzy:
1. Główny [Ołtarz] w prezbiterium, w którym znajduje się mensa mozaikowa, a przy niej sześć drewnianych kolumn roboty snycerskiej, polichromowanych ze złoceniami. Przy nich z jednej strony statua św. Piotra, z drugiej św. Pawła Apostołów, obie drewniane; powyżej statuy świętych biskupów Wojciecha i Stanisława oraz dwóch cherubinów. Pod samym sklepieniem pośrodku wyobrażenie Boga Ojca kunsztownej rzeźby ze złocistymi promieniami. U dołu kamienna nastawa (meża), na której stoją trzy drewniane statuy: Matki Bożej, św. Jana Ewangelisty i św. Magdaleny. Nad tymi statuami, we wnęce ściany, wielki drewniany krzyż z krucyfiksem. Po obu stronach prezbiterium stalle dla duchowieństwa wyższego i niższego chóru na 34 osoby, z drewna dębowego, roboty stolarskiej, ze złoconymi w górnej części dekoracjami rzeźbiarskimi. Nad stallami po prawej stronie od ołtarza głównego, na ścianie, cztery pisane al fresco [fn: Al fresco – technika malarstwa ściennego wykonywana na wilgotnym tynku. Po wyschnięciu wapno zawarte w tynku tworzy przezroczystą powłokę, która chroni obraz przed działaniem czynników zewnętrznych.] ikony świętych Ewangelistów, a po lewej stronie poniżej stalli katedra (tron) biskupia roboty stolarskiej, podwyższona o trzy stopnie, nad którą znajduje się baldachim roboty snycerskiej, polichromowany podobnie jak sama katedra i bogato złocony w wielu elementach. Obok tej katedry drzwi do zakrystii biskupiej, w niej jedno okno z żelazną kratą, sklepienie murowane, podłoga drewniana. Poniżej drzwi tej zakrystii, u kresu balustrady (romaniki), umieszczony konfesjonał drewniany kunsztownej rzeźby. Po drugiej stronie, naprzeciw katedry biskupiej, u kresu stalli duchowieństwa.
2. Ołtarz świętych Apostołów Piotra i Pawła z ikoną tychże świętych na płótnie malowaną, w ramach drewnianych złoconych, a u dołu ikona św. Rocha. Mensa mozaikowa o jednym kamiennym stopniu. Przy tym ołtarzu po lewej stronie drzwi do zakrystii, która składa się z trzech pomieszczeń; w nich podłoga drewniana, okien z żelaznymi kratami trzy, drzwi czworo. Wychodząc z zakrystii na dziedziniec przez mały, wąski korytarz, znajduje się klatka schodowa prowadząca na piętro, gdzie dawniej mieścił się skład różnych rzeczy kościelnych, a obecnie mieszka jeden z wikariuszy katedry; mieszkanie składa się z dwóch pokojów, w których sklepienie jest murowane, podłoga drewniana i trzy okna z żelaznymi kratami.
Wchodząc z wyżej wymienionej zakrystii do kościoła, po prawej stronie drzwi, przy ścianie umieszczona jest ambona roboty snycerskiej, polichromowana ze złoceniami, u góry z baldachimem, a u dołu cztery małe drewniane statuy świętych Ewangelistów. 
Poniżej ambony na posadzce znajduje się drewniana, kunsztownej snycerskiej roboty balustrada (romanika) o wysokości 11/2 arszyna [fn: 1,07 m], z podwójnymi drzwiczkami, oddzielająca prezbiterium od nawy kościoła.
Po prawej stronie, wychodząc z prezbiterium, znajduje się kaplica, a w niej 3. ołtarz św. Jana Nepomucena; mensa i cztery kolumny mozaikowe, ikona tegoż świętego na płótnie malowana w drewnianych złoconych ramach, a u góry ikona św. Mikołaja.
Z tej kaplicy wejście do drugiej Kaplicy Najświętszego Sakramentu (św. Tajemnic), w której wszystkie ściany aż po sklepienie są mozaikowe, oraz 4. ołtarz wykonany w całości wraz z mensą z miejscowego kamienia, który jakością nie ustępuje najlepszym gatunkom marmuru. W ołtarzu tym nie ma ikon, a jedynie Ciborium, gdzie przechowywany jest Najświętszy Sakrament. Kaplica ta i ołtarz zostały odnowione w znacznej mierze fundacją byłego wikariusza generalnego diecezji kamienieckiej, prałata kustosza Pawła Budzińskiego, zmarłego w 1858 roku.
5. Ołtarz św. Anny w arkadzie; w nim mensa mozaikowa, ikona tejże świętej na płótnie malowana w złoconych ramach, a u dołu ikona świętych Trzech Króli: Kacpra, Melchiora i Baltazara.
Trzecia Kaplica Matki Bożej, zamykana szklanymi drzwiami, w niej 6. ołtarz Matki Boskiej Pocieszenia, odnowiony w 1849 roku, ozdobiony czterema kolumnami roboty stolarskiej i snycerskiej, malowany na biało ze złoceniami w niektórych miejscach. Mensa kamienna, ikona Matki Bożej, a po bokach ikony św. Tymoteusza i św. Pawła, u góry zaś ikona Zwiastowania. Przy tym ołtarzu po obu stronach umieszczone są za szkłem relikwie różnych świętych.
W tejże kaplicy po lewej stronie od wejścia 7. ołtarz, w nim ikona św. Józefa w wielkich drewnianych ramach, a powyżej niej ikona św. Filomeny na płótnie malowana. Ołtarz ten wraz z poprzednim został odnowiony w 1849 roku w tym samym stylu.
W czwartej kaplicy 8. ołtarz Trójcy Przenajświętszej z takąż ikoną na płótnie malowaną, w drewnianych złoconych ramach. Mensa i cztery kolumny mozaikowe, takie same jak przy opisanym ołtarzu 3., u góry ikona św. Feliksa, a u dołu wizerunek Jezusa Chrystusa zwany Weroniką [Chusta św. Weroniki].
Przy tejże kaplicy po lewej stronie w arkadzie 9. ołtarz, w nim ikona św. Antoniego, u góry ikona św. Barbary, a u dołu św. Walentego. Mensa mozaikowa.
Piąta Kaplica Niepokalanego Poczęcia N.M.P., zwana Radziecką, w całości polichromowana; na jej ścianach i sklepieniu namalowane są różne wyobrażenia. W kaplicy tej znajduje się 10. ołtarz, w nim ikona Najświętszej Marii Panny na płótnie malowana w złoconych ramach. Mensa i kolumny mozaikowe.
Cały kościół i kaplice boczne są polichromowane różnymi wyobrażeniami.
Przy wejściu do kościoła, nad wielkimi drzwiami po prawej stronie, schody na chór muzyczny, wsparty na czterech drewnianych kolumnach, otoczony takąż galerią, na którym umieszczono nowe, sprowadzone z Wiednia organy, kosztujące 2500 rubli srebrem. Obok tych schodów u dołu drzwi do dżamii, wystawionej – jak wyżej powiedziano – przez Turków, w której znajdują się schody kręcone o 123 kamiennych stopniach prowadzące w górę do kolumny otoczonej kamienną galerią. Kolumna ta murowana ma wysokość 10 arszynów [fn: 7,11 m] i 14 werszków [fn: 0,62 m], a na jej szczycie umieszczona jest miedziana statua Najświętszej Marii Panny. Sama dżamia [minaret] do galerii ma wysokość 14 sążni [fn: 30,6 m]. Wewnątrz kościoła znajduje się skarbiec i cztery krypty (sklepy), gdzie w dawnych czasach składano ciała zmarłych biskupów i znakomitych osób.
Z zewnętrznej strony kościoła, od ulicy Tatarskiej, we wnęce muru znajduje się Ogrójec (Golgota), w nim u dołu umieszczone są dwie kamienne statuy: Matki Bożej i św. Jana, a powyżej statua cierpiącego Zbawiciela (P. Jezusa Miłosiernego).
Aparaty [Szaty i naczynia liturgiczne]
a) W Zakrystii Biskupiej 
b) W Zakrystii Kanonickiej i w kościele 
c) W Zakrystii Wikariuszowskiej 
Oprócz wyżej opisanych rzeczy znajduje się wiele różnych sprzętów kościelnych i gospodarczych, które ze względu na małe znaczenie nie są szczegółowo opisywane, inne zaś nie nadają się już do użytku. 
Uprząż końska i inne drobiazgi nie podlegają opisowi.
Opis budynków
Do kościoła katedralnego należą domy, a mianowicie: Pierwszy, murowany, przy ulicy Arcypasterskiej (Archijerejskiej), w którym mieszkają księża wikariusze katedry; znajdują się w nim dwie sienie, sześć małych pokojów, 9 okien, 9 drzwi i dwa kominy wyprowadzone na dach; podłogi i sufity z desek, dach kryty gontem. Drugi, drewniany, bardzo stary i spróchniały, przy zaułku; dach na nim w połowie kryty nowym gontem, druga zaś połowa jest wielce strupieszała. W domu tym jest 8 małych izb, w których pomieszczenie mają słudzy kościelni i ubodzy posługujący przy kościele; w domu tym jest 10 drzwi, 12 okien, w trzech pokojach podłoga z desek, dwa kominy wyprowadzone na dach. Przy nim znajduje się mały ogródek nad skałą, częściowo ogrodzony deskami, o powierzchni mającej 15 [10,67 m] długości i 25 arszynów [17,78 m] szerokości. Trzeci dom, przy ulicy Kowalskiej (Kuźnieczej), murowany, ze ścianą i czterema małymi pokojami; drzwi 8, okien 5, podłoga z desek, dach gontowy, jeden komin wyprowadzony na dach. Pod tym domem znajduje się murowana krypta (piwnica) ze sklepieniem, a w niej studnia z wodą gorzko-słoną, od czego w całym domu panuje wielka wilgoć, tak że prawie nie nadaje się do zamieszkania. Obecnie w domu tym mieszczą się chłopcy uczący się u organisty. Z tyłu tego domu nad skałą znajduje się mały ogródek o długości 30 [21,33 m] i szerokości 15 arszynów [10,67 m]. Wreszcie plac obok kościoła, naprzeciw drzwi frontowych za ogrodzeniem na narożniku (kosyrze), należący do kościoła, o długości 50 [35,55 m] i szerokości 37 arszynów [26,31 m].
B) Do kościoła katedralnego należy kaplica cmentarna za miastem, której opis przedstawia się oddzielnie; oraz parafia w mieście Kamieńcu, w której liczy się 3090 dusz wiernych obojga płci, na co istnieje osobny spis. Parafia ta graniczy: od wschodu z kamieniecką karmelitańską, od południa z kamieniecką podominikańską, od zachodu i północy z kamieniecką potrynitarską.
Księgi metrykalne założono: ochrzczonych od 1699 r., zaślubionych od 1749 r. i zmarłych od 1749 r. Wszystkie one, od samego ich początku do roku 1835 włącznie, zostały zrewidowane przez Najwyżej ustanowioną w tymże 1835 roku Komisję i są przechowywane w bezpiecznym miejscu. Parafia pozostaje pod bezpośrednim zarządem seniora wikariuszy, a kościół pod zarządem podkustoszego. Przy katedrze obecnie znajduje się czterech księży wikariuszy, a mianowicie:
Edward Gussarski
Marian Kostecki
Narcyz Boczkowski
Michał Kłopotowski
Sług kościelnych z wolnego najmu: 6. 
Organista: Wincenty Pawłowski, szlachcic. Zakrystianie: 
1. Ignacy Marcinkiewicz, 
2. Feliks Jaworski. Dzwonnicy: 
1. Jan Grzybowski (jednodworzec), 
2. Jan Popiel, 
3. Tomasz Galwicki (żołnierz dymisjonowany). 
Muzyki stałej przy katedrze nie ma, lecz w niektóre dni uroczyste angażowani są muzycy z najmu.
Porządek nabożeństw
Dla nabożeństw w niedziele i dni uroczyste porządek jest przepisany ustawami kościelnymi, jako to: o wpół do siódmej rano jutrznia, po zakończeniu której odprawiana jest Msza święta, podczas której bractwo śpiewa koronkę (różaniec); po pierwszej odprawiana jest druga Msza, a na jej końcu suplikacja lub hymn „Święty Boże itd.”. Następnie znów Msze święte po kolei. O godzinie 10 członkowie kapituły, wikariusze, klerycy i pozostałe duchowieństwo odśpiewują godziny kanoniczne (Hory); po ich zakończeniu zaczyna się suma, podczas której czytana jest z ambony Ewangelia i głoszone jest kazanie. Po zakończeniu sumy celebrowane jest nabożeństwo za Najjaśniejszego Cesarza i całą Rodzinę Cesarską. Wieczorem odprawiane są nieszpory.
W dni wielkich uroczystości i dni galowe (tabelne), po zakończeniu sumy, wraz z duchowieństwem zebranym z innych kościołów, odśpiewywany jest hymn „Te Deum laudamus” oraz nabożeństwo za Najjaśniejszego Cesarza i całą Rodzinę Cesarską; nad dokładnym wykonaniem tego czuwają członkowie kapituły.
Obowiązki duchowne (obligacje), jak wynika z reguł kościelnych: we wszystkie niedziele i święta, kolejno przez jednego członka kapituły lub przez samego biskupa, odprawiana jest suma za parafian – łącznie 68 w roku. W każdy czwartek o 9 rano, z wyjątkiem Wielkiego Czwartku, jeden z członków kapituły odprawia wotywę z suplikacją i procesją po kościele.
Według zapisów fundatorów ciż członkowie kapituły winni byli odprawiać:
Mszy śpiewanych: 153
Egzekwii (panichid) z Mszami: 41
Mszy czytanych: 357
Według zapisów fundatorów wikariusze katedry obowiązani byli odprawiać rocznie:
Mszy śpiewanych: 100
Czytanych: 189
Z powodu zmniejszenia funduszów i liczby duchowieństwa katedralnego, obligacje te nie mogły być w pełni wypełniane. Z tej przyczyny obecny biskup kamieniecki i kawaler Antoni Fijałkowski, na podstawie władzy udzielonej Jego Świątobliwości przez Stolicę Apostolską, zmniejszył je i wyznaczył do odprawiania przez członków kapituły:
Mszy czytanych: 257
Egzekwii: 9
Oraz przez wikariuszy Mszy: 103
Przy kościele katedralnym istnieje stowarzyszenie pod nazwą Bractwa, złożone z parafian, którego obowiązkiem jest w niedziele i święta podczas pierwszej Mszy śpiewać koronkę, a także posługiwać przy pogrzebach i procesjach.
Kapitułę Katedralną stanowią:
1. Prałat Prepozyt Antoni Jakubowski, doktor świętej teologii, obecnie pełniący obowiązki wizytatora klasztorów diecezji kamienieckiej, kawaler orderów św. Anny II kl. i św. Stanisława II kl. z koroną cesarską. Otrzymuje pensję z kapituły 250 rubli sr. rocznie. Mieszka w budynku potrynitarskim.
2. Prałat Dziekan Piotr Rokicki, doktor świętej teologii, kawaler orderu św. Stanisława II kl. Otrzymuje pensję z kapituły 200 rubli rocznie. Mieszka w swojej parafii w powiecie kamienieckim w m. Czarnokozińce.
3. Prałat Archidiakon Wiktor Markiewicz, doktor świętej teologii i praw kanonicznych, asesor Rzymskokatolickiego Kolegium Duchownego, kawaler orderów św. Anny II kl. i św. Stanisława II kl. z koroną cesarską. Otrzymuje pensję z kapituły 200 rubli. Mieszka w stolicy, St. Petersburgu.
4. Prałat Kustosz Łukasz Pawłowski, oficjał Kamienieckiego Rzymskokatolickiego Konsystorza Duchownego, otrzymuje pensję z kapituły 200 rubli rocznie. Mieszka w Kamieńcu w zniesionym klasztorze potrynitarskim.
5. Prałat Kantor Jan Sadowski, magister świętej teologii, otrzymuje pensję z kapituły 200 rubli rocznie. Mieszka w parafii m. Mikołajów, powiat proskurowski.
6. Prałat Scholastyk Leopold Pogorzelski, magister świętej teologii, otrzymuje pensję z kapituły 200 rubli rocznie. Mieszka w parafii m. Szarogród, powiat mohylewski.
7. Kanonik Jan Herman, magister świętej teologii, rektor Kamienieckiego Seminarium Diecezjalnego, prokurator katedry. Otrzymuje pensję z kapituły 150 rubli rocznie. Mieszka w Kamieńcu w budynku seminaryjnym.
8. Kanonik Aleksander Brzozowski, magister świętej teologii, asesor Kamienieckiego Rzymskokatolickiego Konsystorza Duchownego, otrzymuje pensję z kapituły 125 rubli rocznie. Mieszka w Kamieńcu w klasztorze potrynitarskim.
9. Kanonik Piotr Kaliński, magister świętej teologii, kapelan w zniesionym klasztorze Panien Wizytek. Otrzymuje pensję z kapituły 125 rubli rocznie. Mieszka na przedmieściu Kamieńca – Folwarkach Polskich, w budynkach klasztoru Wizytek.
(Prałat Kustosz Pawłowski)
REFERENCES (BIBLIOGRAFIA)
Archival sources (Źródła archiwalne)
Derzhavnyy Arkhiv Khmel’nyts’koyi Oblasti [Державний Архів Хмельницької Області]:
Fond 685, opys 2, sprava 133.
Fond P–338, opys 15, sprava 1919.
Fond Р–6416, opys 1, sprava 45.
Printed sources (Źródła drukowane)
Directorium Offi  cii Divini ac Missarum ad usum Diaecesis Camenecensis in Annum Domini 1859 [b.d.m.w.].
Directorium Offi  cii Divini ac Missarum ad usum Diaecesis Camenecensis in Annum Domini 1860 [Żytomierz 1859].
Studies (Opracowania)
Abraham W., Powstanie organizacji Kościoła na Rusi, Lwów 1904.
Abraham W., Żałożenie biskupstwa łacińskiego w Kamieńcu Podolskim, w: Księga pamiątkowa ku czci 250 rocznicy założenia Uniwersytetu Lwowskiego przez króla Jana Kazimierza w r. 1661, t. 1, Lwów 1912.
Antonova O., Katolicheskaya Tserkov’ na sovremennoy territorii Khmel’nitskoy oblasti v 20–30-kh godakh XX veka, Khmel’nitskiy 2004. [Антонова О., Католическая Церковь на современной территории Хмельницкой области в 20–30-х годах ХХ века, Хмельницкий 2004.]
Bania Z., Wiraszka M., Kamieniec Podolski: miasto-legenda. Zarys dziejów urbanistyki i architektury od czasów najdawniejszych do współczesności, Warszawa 2001.
Borcz Н., Początki dieciezji kamienieckiej i jej dzieje w I Rzeczypospolitej (XIV–XVIII w.), „Studia Catholica Podoliae” 2002, 1.
Dzwonkowski R., Kapłani-męczennicy i wyznawcy wiary w diecezji kamieniecko-podolskiej w XX wieku, „Studia Catholica Podoliae” 2002, 1.
Grzebień L., Misyjna działalność jezuitów z Kolegium W Kamieńcu Podolskim, w: Pasterz i twierdzа. Księga jubileuszowa dedykowana księdzu biskupowi Janowi Olszańskiemu ordynariuszowi diecezji w Kamieńcu Podolskim, red. J. Wołczański, Kraków–Kamieniec Podolski 2001.
Hałambiec M.J., Dzieje klasztorów ojców franciszkanów dawnej prowincji ruskiej w diecezji kamieniecko-podolskiej, w: Pasterz i twierdzа. Księga jubileuszowa dedykowana księdzu biskupowi Janowi Olszańskiemu ordynariuszowi diecezji w Kamieńcu Podolskim, red. J. Wołczański, Kraków–Kamieniec Podolski 2001.
Iwanicki K., Katedra w Kamieńcu, Warszawa 1930.
Kamieniec Podolski, w: Słownik geografi czny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. 3, Warszawa 1882.
Kołodziejczyk D., Podole pod panowaniem tureckim. Ejalet kamieniecki 1672–1699, Warszawa 1994.
Kopczyński J., Kamieniec Podolski, w: Miasta wielu religii. Topografi a sakralna ziem wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, red. M. Jakubowski, M. Sas, F. Walczyna, Warszawa 2016.
Król-Mazur R., Miasto trzech nacji. Studia z dziejów Kamieńca Podolskiego w XVIII wieku, Kraków 2008.
Kumor В., Kamieniecka diecezja, w: Encyklopedia Кatolicka, t. 8, Lublin 2000.
Kumor В., Granice metropolii i diecezji polskich (968–1939), „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 1971, 22.
Kumor В., Kasata diecezji kamienieckiej na Podolu w 1866, „Studia Catholica Podoliae” 2002, 1.
Mucha J., Organizacja diecezji kamienieckiej do 1795 roku, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” 1983, 30, 4.
Mucha J., Kamieniecka kapituła generalna (XV–XVIII w.), „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne” 1982, 29, 4.
Murawiec W.F., Misja wschodnia zakonu Braci Mniejszych zwanych bernardynami i ich obecność w diecezji kamieniecko-podolskiej, w: Pasterz i twierdzа. Księga jubileuszowa dedykowana księdzu biskupowi Janowi Olszańskiemu ordynariuszowi diecezji w Kamieńcu Podolskim, red. J. Wołczański, Kraków–Kamieniec Podolski 2001.
Nabywaniec S., Odrodzenie dieciezji kamienieckiej i jej losy po 1918 r., „Studia Catholica Podoliae” 2002, 1.
Niedziałkowski K., Kamienieckie biskupstwo, w: Encyklopedia Kościelna, red. M. Nowodworski, t. 9, Warszawa 1876.
Ostrowski M., Historyczny rys biskupstwa kamienieckiego, „Przegląd Katolicki” 1863, 35.
Pasechnyk O., Druhyy etap honin’ radyans’koyi vlady shchodo Rymo-katolyts’koyi Tserkvy na Podilli 20–30-kh rokakh mynuloho stolitt ya, „Studia Catholica Podoliae” 2012, 6. [Пасeчник О., Другий eтап гонінь радянської влади щодо Римо-католицької Цeркви на Поділлі 20–30-х роках минулого століття, „Studia Catholica Podoliae” 2012, 6.]
Pasechnyk O., Pershyy etap honin’ radyans’koyi vlady Shchodorymo-katolyts’koyi Tserkvy na Podilli 1918-seredyna 20-kh rokiv, „Studia Catholica Podoliae” 2012, 6. [Пасeчник О., Пeрший eтап гонінь радянської влади щодо Римо-католицької Цeркви на Поділлі 1918-сeрeдина 20-х років, „Studia Catholica Podoliae” 2012, 6.]
Pasechnyk O., Parafi ya i khram u Proskurovi do 1917 roku, „Studia Catholica Podoliae” 2012, 6. [Пасeчник О., Парафія і храм у Проскурові до 1917 року, „Studia Catholica Podoliae” 2012, 6.]
Pasechnyk O., Rymo-katolycheskaya Tserkov’ v Kamenets-Podol’skoy (Khmel’nytskoy) oblasty v 1920–1941 hodakh, Khmel’nytskyy 2009. [Пасeчник О., Римо-католичeская Цeрковь в Камeнeц-Подольской (Хмeльницкой) области в 1920–1941 годах, Хмeльницкий 2009.]
Pasechnyk O., Rymo-katolycheskye obshchynы v Kamenets-Podol’skoy (Khmel’nytskoy) oblasty USSR (1945–1953), w: Represiyi proty polyakiv ta inshykh natsional’nostey na Podilli: rol’ i mistse v istoriyi krayu, red. A. Kokel’, Yu. Telyachyy, Khmel’nyts’kyy 2016. [Пасeчник О., Римо-католичeскиe общины в Камeнeц-Подольской (Хмeльницкой) области УССР (1945–1953), w: Репресії проти поляків та інших національностей на Поділлі: роль і місце в історії краю, red. А. Кокель, Ю. Телячий, Хмельницький 2016.]
Pozharskiy Kh., Chetyrnadtsat’ mitropolitov Mogilëvskikh Rimsko-katolitseskoy Tserkvi v Rossiyskoy Imperii, w: Mogilevskaya Rimsko-katolichekaya arkhiyeparkhiya: svidetel’stva zhyvoy pamyati, red. Kh. Pozharskiy, Sankt Peterburg 2019. [Пожарский Х., Четырнадцать митрополитов Могилёвских Римско-католицеской Церкви в Российской Империи, w: Могилёвская Римско-католичекая архиепархия: свидетельства жывой памяти, red. Х. Пожарский, Санкт Петербург 2019.]
Prokop K., Biskupi kamienieccy od średniowiecza do współczesności, Biały Dunajec–Ostróg 2007.
Prokop K., Linia sukcesji apostolskiej biskupa kamienieckiego Jana Olszańskiego, w: Pasterz i twierdzа. Księga jubileuszowa dedykowana księdzu biskupowi Janowi Olszańskiemu ordynariuszowi diecezji w Kamieńcu Podolskim, red. J. Wołczański, Kraków–Kamieniec Podolski 2001.
Prokop K., Pozycja diecezji kamieniecko-podolskiej w cursus honorium biskupstw Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w: Pasterz i twierdzа. Księga jubileuszowa dedykowana księdzu biskupowi Janowi Olszańskiemu ordynariuszowi diecezji w Kamieńcu Podolskim, red. J. Wołczański, Kraków–Kamieniec Podolski 2001.
Prusiewicz A., Kamieniec Podolski. Szkic historyczny, Kijów–Warszawa 1915.
Przybył J., Kamieniec Podolski albo Trylogia na nowo przeżywana, Wrocław 1998.
Rosowski W., Duchowieństwo diecezji kamienieckiej w latach 1918–1926, „Studia Catholica Podoliae” 2002, 1.
Rosowski W., Dzieje rzymskokatolickiej diecezji kamienieckiej w latach 1918–1941, Lublin 2008.
Rozhkov V., Polityka radyans’koyi vlady shchodo rymo-katolyts’koyi Tserkvy na Podilli v 1921– 1923 rr., w: Represiyi proty polyakiv ta inshykh natsional’nostey na Podilli: rol’ i mistse v istoriyi krayu, red. A. Kokel’, Yu. Telyachyy, Khmel’nyts’kyy 2016. [Рожков В., Політика радянської влади щодо Римо-католицької Церкви на Поділлі в 1921–1923 рр., w: Репресії проти поляків та інших національностей на Поділлі: роль і місце в історії краю, red. А. Кокель, Ю. Телячий, Хмельницький 2016.]
Storchovyy V., Nesterenko V., Ryms’ko-Katolyts’katserkva na Podilli u 20-ti – 90-i roky XX st. Istoryko-heohrafi chne doslidzhennya, Kolomyya 2001. [Сторчовий В., Нeстeрeнко В., Римсько-Католицька Цeрква на Поділлі у 20-ті – 90-і роки ХХ ст. Історико-гeографічнe досліджeння, Коломия 2001.]
Trajdos T.M., Kościół katolicki na Podolu (1340–1434), w: Kamieniec Podolski, Studia z dziejów miasta i regionu, red. F. Kiryk, Kraków 2000.
Wanat B.J., Życie i działalność karmelitów bosych w diecezji kamieniecko-podolskiej w latach 1622–1866, w: Pasterz i twierdzа. Księga jubileuszowa dedykowana księdzu biskupowi Janowi Olszańskiemu ordynariuszowi diecezji w Kamieńcu Podolskim, red. J. Wołczański, Kraków–Kamieniec Podolski 2001.
Wołyniak [J.M. Giżycki], Zniesione kościoły i klasztory rzymsko-katolickie przez rząd rosyjski w XIX w. w diecezjach łuckiej, żytomierskiej i kamienieckiej, „Nova Polonia Sacra” 1928, 1.
Wołczański J., Inwentarz rzymskokatolickiej katedry pod wezwaniem apostołów św. Piotra i Pawła w Kamieńcu Podolskim wedlug stanu z 1930 roku, w: Pasterz i twierdzа. Księga jubileuszowa dedykowana księdzu biskupowi Janowi Olszańskiemu ordynariuszowi diecezji w Kamieńcu Podolskim, red. J. Wołczański, Kraków–Kamieniec Podolski 2001.
Wołczański J., Ksiądz biskup Jan Olszański. Duszpasterz – Partiota – Człowiek, w: Pasterz i twierdzа. Księga jubileuszowa dedykowana księdzu biskupowi Janowi Olszańskiemu ordynariuszowi diecezji w Kamieńcu Podolskim, red. J. Wołczański, Kraków–Kamieniec Podolski 2001.
Stoński H., Kościół rzymskokatolicki na Podolu na początku XX wieku w świetle wspomnień ks. Abp. Piotra Mańkowskiego, w: Piękno Podola. Ziemia i ludzie, tradycje i kultury, red. J. Tarniowy, S. Kocioł, M. Zengel, Żary 2004.
Szczepaniak J., W wierze historii. Piotr Mańkowski (1866–1933) – pierwszy biskup reaktywowanej diecezji kamieniecko-podolskiej, w: Pasterz i twierdzа. Księga jubileuszowa dedykowana księdzu biskupowi Janowi Olszańskiemu ordynariuszowi diecezji w Kamieńcu Podolskim, red. J. Wołczański, Kraków–Kamieniec Podolski 2001.
Szymański J., Kościół katolicki na Podolu. Obwód winnicki 1941–1964, Lublin 2003.
Abstrakt
W niniejszej publikacji przedstawiono akt generalnej wizytacji z XIX wieku jednego z najbardziej unikalnych obiektów sakralnych Europy Środkowo-Wschodniej, a mianowicie kościoła św. Apostołów Piotra i Pawła w Kamieńcu Podolskim, jedynej na świecie rzymskokatolickiej katedry z minaretem, który stanowi charakterystyczny element architektury świątyń muzułmańskich. Przedstawione materiały zostały prawdopodobnie sporządzone w 1866 roku, mimo iż autor datuje je na rok 1860. Dokument można warunkowo podzielić na trzy części. W pierwszej zaprezentowano zwięzłą historię kościoła oraz opis jego wyposażenia. Druga część zawiera inwentaryzacyjną listę majątku. Ostatnia, trzecia część obejmuje spis własności parafii, listę księży, organistów i dzwonników, porządek nabożeństw oraz skład kapituły katedralnej.
Słowa kluczowe: wizytacja, katedra św. Piotra i Pawła w Kamieńcu Podolskim, Diecezja Kamieniecka 
NOTA O AUTORZE
Władysław Rożkow – doktorant Szkoły Doktorskiej na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II (kierunek historia), autor książki Ksiądz Władysław Wanags (1931–2001) – obrońca Kościoła na Podolu (Biały Dunajec-Ostóg 2018).