ОГЛЯДИ ЕНЦИКЛОПЕДІЙ
The Encyclopedia Herald of Ukraine
2022. Vol. 14
DOI: 10.37068/evu.14.7
Article history: received 25/11/2022 accepted 12/12/2022 published 15/12/2022
Citation: Melnyk, M. (2022). Ukrainians in view of world civilization (encyclopedic aspect). The Encyclopedia Herald of Ukraine, 14, 67-72. http://doi.org/10.37068/ evu.14.7
© 2022 Author
This is an Open Access article, distributed under the terms of the Creative Commons Attribution licence, which permits unrestricted re-use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original work is properly cited.
ISSN 2706-9990 (print)
ISSN 2707-000X (online)
Ukraińcy przez pryzmat cywilizacji światowej (ujęcie encyklopedyczne)
Mykoła Melnyk
DFTCh „Mrija” Kijów, Ukraina
ORCID: 0000-0003-3385-0485
Streszczenie
Artykuł poświęcono niedawno opublikowanej encyklopedii internetowej „Znane postacie pochodzenia ukraińskiego w cywilizacji światowej” (Kijów, 2022, https://ukrainci.top). Omówiono w nim ideę, specyfikę struktury oraz zawartości encyklopedii. Pierwsza część wydania zawiera biografie osób, które wniosły znaczący wkład w rozwój cywilizacji światowej. Druga część poświęcona jest bohaterom współczesnej wojny, którzy nie tylko bronią Ukrainy, ale także stają w obronie cywilizacyjnych wartości świata.
Słowa kluczowe
Ukraińcy, znane postacie, cywilizacja światowa, encyklopedia internetowa, rosyjska agresja na Ukrainę.
Ukrainians in view of world civilization (encyclopedic aspect)
Mykola Melnyk
Mria Volunteer Military Formation, Kyiv, Ukraine
ORCID: 0000-0003-3385-0485
Abstract
The article is dedicated to the recently published online encyclopedia “Signifi cant Figures of Ukrainian Origin in World Civilization” (Kyiv, 2022, https://ukrainci.top). The work’s idea, features of the structure and encyclopedic content are outlined. The first part of the online publication includes biographical articles about personalities who made a significant contribution to the development of world civilization. The second part is about the heroes of the nowaday Russian war against Ukraine, who not only fight for itself country, but also heroically and victoriously defend the civilizational values of the world.
Keywords
Ukrainians, famous figures, world civilization, Russian aggression in Ukraine, online encyclopedia.
Biografie tworzy się w różnorodnych gatunkach — w monografiach naukowych, pamiętnikach, szkicach autobiograficznych i innych. Szczególne miejsce wśród nich zajmują wydawnictwa o charakterze informacyjnym (słowniki biograficzne, leksykony, encyklopedie). „Stu najwybitniejszych Ukraińców” — słownik czy encyklopedię z podobnym tytułem można często zobaczyć na półkach księgarń. Łatwo to wyjaśnić, ponieważ wielu wydawców, planując publikację poświęconą wybitnym Ukraińcom, jako punkt wyjścia obiera zasadę ilościową: chcą zaprezentować „dziesiątkę”, „trzydziestkę” czy „setkę” najwybitniejszych, najznamienitszych nazwisk. Takie podejście jest dość wygodne, choć oczywiście wymaga określenia jasnych kryteriów, które pozwolą uzasadnić, dlaczego jedna postać jest bardziej ceniona niż inna. Jednak co najważniejsze, jest to podejście intuicyjnie zrozumiałe dla czytelników, zawsze przyciąga ich uwagę do publikacji z takimi tytułami, a zatem jest to korzystna z komercyjnego punktu widzenia strategia marketingowa.
Redakcja wydawnictwa „Znane postaci pochodzenia ukraińskiego w cywilizacji światowej” [fn: Режим доступу: https://ukrainci.top] (Zhelezniak i in., 2022) nie kierowała się w wyborze postaci wskaźnikami ilościowymi. Podstawową ideą tej pracy jest ukazanie roli Ukraińców w rozwoju cywilizacji światowej, w której głównymi siłami napędowymi zawsze były nauka, technika, kultura, a często także wojskowość. Aby osiągnąć ten cel, ważne było zidentyfikowanie tych Ukraińców, których osiągnięciami cieszy się cały świat. Różnorodność postaci i ich dokonań — w tym tkwi jedna z idei autorów pracy „Znane postaci pochodzenia ukraińskiego w cywilizacji światowej”. Innymi słowy, publikacja ta ma na celu utwierdzenie wyobrażenia o Ukraińcach jako o utalentowanym narodzie w różnych dziedzinach zawodowych, a także obalenie stereotypu, który ukształtował się w ostatnim czasie, kiedy to Ukraińców najczęściej postrzega się wyłącznie jako zdolnych specjalistów w branży IT. Co prawda, w czasach pełnoskalowej agresji rosyjskiej na Ukrainę wyobrażenie o narodzie ukraińskim dopełniają żołnierze-obrońcy, którzy wsławili się heroizmem. Oczywistym jest fakt, że utalentowanych Ukraińców o światowym zasięgu jest wielu. W związku z tym zespół redakcyjny nie starał się objąć wszystkich, lecz wybrał zaledwie kilkaset znanych nazwisk, których zbiór, zdaniem zespołu, jest reprezentatywny, a zatem wystarczający do ukształtowania u czytelników wyobrażenia o wkładzie Ukraińców w rozwój cywilizacji światowej.
Wybór postaci do tego typu publikacji jest sprawą trudną i niewdzięczną. Rzecz w tym, że przestrzeń kulturowa Ukrainy wciąż nie została skodyfikowana pod względem znamienitych postaci. Ponadto, ogólnie na Ukrainie od czasu odzyskania niepodległości w 1991 roku trwa poszukiwanie orientacji aksjologicznych w kształtowaniu się tożsamości kulturowej, narodowej, społecznej i politycznej. „Oprócz czysto prawnej / proceduralnej legitymizacji, państwo potrzebuje także legitymizacji symbolicznej — za pomocą flagi, hymnu, narracji historycznej, świąt państwowych, znaków pamięci, panteonu bohaterów narodowych itp.” (Riabchuk, 2013, s. 217). Trzeba jednak stwierdzić, że obecnie wśród specjalistów i zwykłych obywateli nie ma jednomyślności co do tego, które postacie zasługują na uznanie, a które nie. Jaskrawym przykładem tego jest szereg rankingów przeprowadzonych w ostatniej dekadzie. Wiele nazwisk, których posiadacze osiągnęli znaczące rezultaty w swojej działalności zawodowej, społeczeństwo postrzega ostro, a nawet potępia z powodu, powiedzmy, ich poglądów politycznych (antyukraińskich czy prorosyjskich), korupcyjnych czy niemoralnych czynów.
Dzieje się tak, ponieważ badanie i popularyzowanie życia poszczególnych osób, ich zachowań i doświadczeń, jest „zjawiskiem skonstruowanym społecznie” (Kosheliev, 2018). Innymi słowy, wybitna osobistość to nie tylko podmiot, który ma swój życiorys i wysokie osiągnięcia zawodowe, ale także pewien obraz, idea czy ideał, czyli archetyp, który jest zdolny do wywierania odwrotnego wpływu na społeczeństwo. W ukraińskiej refleksji filozoficznej archetypy są rozumiane jako ponadczasowe uniwersalne formy retransmisji tradycji duchowej, które są ważnym czynnikiem w przezwyciężaniu destrukcyjnych procesów entropii (Kovtun, 2019, 154). Oznacza to, że dla Ukraińców ważne jest, aby ich bohaterowie byli wybawcami narodu, a zatem kluczowe i decydujące są głębokie wartości narodowe, patriotyzm tych osobistości; niebagatelną rolę odgrywa również ich charyzma.
Współczesne społeczeństwo ukraińskie w naturalny sposób stanęło przed pytaniem: czy przywracanie do ukraińskiej przestrzeni kulturowej „zrusyfikowanych” postaci pochodzenia ukraińskiego (Rosjanie w większości uważają ich za przedstawicieli swojego narodu) jest przywracaniem sprawiedliwości historycznej, czy też sprzyjaniem celowej rosyjskiej ekspansji kulturowej? Odpowiedź rozwiązuje wiele problemów i pozwala świadomie podejść do kwestii, czy jest uprawnione propagowanie w przestrzeni informacyjnej szeregu znanych osób (np. Oleksandr Archypenko, Ihor Sikorskyj itp.) jako Ukraińców, wyrażając szacunek dla wyników ich działalności/twórczości.
Twórcy publikacji „Znane postaci…” operując wybitnymi osobistościami o różnych orientacjach politycznych, ideologicznych i upodobaniach, nie mieli na celu skupiania się na rozwiązaniu tego dylematu. Rzecz w tym, że encyklopedie to kompendia obiektywnej wiedzy, ich zadaniem jest rzetelne dokumentowanie historii i współczesności, dostarczanie społeczeństwu prawdziwej wiedzy, dlatego na stronach encyklopedyczno-informacyjnych źródeł w pełni adekwatne jest umieszczanie zarówno bohaterów (w szerokim znaczeniu tego słowa), jak i antybohaterów, lub, według definicji M. Riabczuka, „nikczemników” (2013, s. 217), którzy pozostawili ślad w rozwoju tej czy innej dziedziny nauki, techniki lub kultury. Dlatego publikowanie informacji o jednych, a przemilczanie innych postaci trudno uznać za obiektywne podejście w działalności encyklopedycznej. Obiektywność polega na tym, że postać kontrowersyjna w społeczeństwie nie jest ukrywana, lecz jest przedstawiana w sposób kompleksowy, opisując nie tylko jej zasługi zawodowe, ale także, powiedzmy, antyukraińską retorykę czy działalność. Swego czasu Iwan Dziuba ostrzegał przed traktowaniem faktu umieszczenia osoby na stronach encyklopedii jako przepustki do nieśmiertelności, chociaż wieczna bywa nie tylko chwała, ale i hańba.
Encyklopedyści mają a priori prawo do kulturowej legitymizacji wybitnych ludzi niezależnie od ich poglądów, jeśli ich publikacja jest tworzona na zasadach naukowych, a działalność encyklopedyczna w państwie należy do sfery naukowej, a nie jest narzędziem propagandy politycznej, jak, powiedzmy, w Federacji Rosyjskiej (por. Zhelezniak, Ishchenko, 2021). Doświadczenie zeszłego stulecia pokazuje, że ideologia i propaganda w reżimach totalitarnych opierają się na aktywnej eksploatacji wizerunku bohatera kulturowego. W tym celu sztucznie tworzono bohaterskie panteony, narzucano wizerunek zdecydowanego, bezkompromisowego bohatera — sprawiedliwego obrońcy ideałów społecznych i narodowych. Z kolei jego przeciwnika bezapelacyjnie przedstawiano jako nosiciela absolutnego Zła (Kovtun, 2019, s. 4). W tym kontekście interesujące wydaje się doświadczenie USA w kwestii promocji biograficznej. Niektórzy naukowcy twierdzą, że w tym kraju „brakuje państwowego dyktatu ideologicznego i monopolistycznego podejścia w konstruowaniu biografii jakiegokolwiek działacza przeszłości lub teraźniejszości. Jednocześnie nie oznacza to, że wszystkie amerykańskie biogramy i stworzone wizerunki pewnych bohaterów są pozbawione ideologizacji. Nie, każda narracja zawiera element ideologii. Jednak nie jest to scentralizowana ideologia państwowa, która jest narzucana z góry i nie przewiduje alternatywy” (Kosheliev, 2018).
Dlatego mają rację ci wydawcy publikacji informacyjnych, którzy twierdzą, że „można nie zgadzać się z ich [antybohaterów – przyp. aut.] wizją świata, poglądami politycznymi, konkretnymi działaniami, ale musimy ich znać i pamiętać, jeśli chcemy zrozumieć historię Ukrainy” (Husiev, 2002, s. 6). Powiedzmy, O. Grando, autor leksykonu o wybitnych nazwiskach ukraińskiej medycyny, zaliczał do Ukraińców osoby kontrowersyjne, to znaczy ludzi, którzy wykazywali niewiele wspólnego z ukraińskością, uzasadniając to w następujący sposób: „z powodu pewnych okoliczności historycznych znaczna liczba naszych rodaków była zmuszona zdobywać wykształcenie, a następnie pracować poza granicami Ukrainy, przede wszystkim w Petersburgu i Moskwie. Swoją działalnością przyczyniali się do rozwoju medycyny w Rosji, w związku z czym wielu z nich rosyjscy historycy medycyny i dzisiaj nazywają Rosjanami)” (1997, s. 5).
W każdym razie publikacja „Znane postaci…” może przyczynić się do rozwiązania wspomnianego wyżej dylematu, ponieważ zaproponowanym rejestrem postaci jest w stanie wywołać dyskusje na temat znaczenia tych czy innych nazwisk. Im więcej takich dyskusji będzie w społeczeństwie, tym szybciej nastąpi kodyfikacja wybitnych osobistości w ukraińskiej przestrzeni kulturowej, wyodrębnią się prawdziwi bohaterowie i opadnie pozłota ze sztucznie stworzonych.
W ukraińskim społeczeństwie ukształtował się pewien stereotyp wybitnego Ukraińca: jest to przede wszystkim przywódca, wybawca, bohater narodu. Oczywiście wielu czytelników „Znanych postaci…” będzie zaskoczonych, ponieważ w publikacji przedstawiono znanych przedstawicieli nauki, techniki i kultury — zazwyczaj osoby, które dość często nie wyróżniły się jako wybitni twórcy narodu. W rejestrze postaci tej encyklopedii brakuje tak znaczących dla Ukrainy osobistości, jak Petro Sahaidaczny, Taras Szewczenko czy Mychajło Hruszewski. Uważamy za konieczne jeszcze raz podkreślić, że ta publikacja nie jest rankingiem najsławniejszych Ukraińców, mowa jest o wkładzie Ukraińców w wspólną skarbnice dokonań ludzkości. Tak przy okazji, Ukraińcy, którzy wnieśli wkład w rozwój cywilizacji światowej, są przede wszystkim, jak to modnie teraz mówić, obywatelami świata. Natomiast bohaterowie narodowi, bez których nie można sobie wyobrazić Ukrainy, zdobyli sławę w granicach swojego kraju. Ukraińcy w tym sensie nie są wyjątkowi, to zjawisko charakterystyczne dla wszystkich narodów świata i dość często jest przyczyną nieporozumień, a nawet napięć (szczególnie często) między sąsiednimi państwami.
Publikacja encyklopedyczna, o której mowa w tym artykule, jest strukturalnie podzielona na dwa działy. Początkowa koncepcja, która powstała w 2021 roku, polegała na tym, aby pierwsza część zawierała nazwiska przedstawicieli Ukrainy kontynentalnej, a druga — ukraińskiej diaspory lub cudzoziemców, którzy w pewnym stopniu są kojarzeni z Ukrainą. Tym właściwie podyktowane było sformułowanie takiej nazwy publikacji. Po tym, jak 24 lutego Federacja Rosyjska rozpętała pełnoskalową wojnę, redakcja zrewidowała koncepcję wydawnictwa i podjęła decyzję, aby drugą część poświęcić bohaterom współczesnej wojny. Taka decyzja była logiczna nie tylko w związku z koniecznością zwiększenia aktualności tej encyklopedii, odpowiadając na wyzwania czasu. Jest ona logiczna również z tego punktu widzenia, że ukraińskie wojsko, broniąc suwerenności swojego państwa i odpierając „drugą armię świata”, tworzy historię o skali światowej.
Jeśli pierwsza część encyklopedii nosi tytuł „Oni wnieśli wkład w cywilizację światową”, to druga — „Oni bronią współczesnej cywilizacji”, co zapewnia integralność strukturalną wydania. Ukraińscy żołnierze-obrońcy, którzy wykazali się niezwykłym heroizmem, to postacie głęboko patriotyczne, a zatem, bez wątpienia, zasługują na szacunek narodu, odpowiadając „wymogom” wizerunku bohaterów narodowych. Co więcej, te cechy archetypu bohatera kulturowego, na których specyfikę zwraca uwagę N. Kowtun, najwyraźniej historycznie powstały z powodu licznych wojen, które miały miejsce na ukraińskich ziemiach, w których naród wykazywał sprawność wojskową i męstwo podczas obrony swojego kraju. Ponieważ heroizm jest cechą charakterystyczną narodu ukraińskiego jako jedną z cech narodowych, to wśród znamienitych postaci historycznych na poziomie narodowym mamy wiele takich, którzy wyróżnili się właśnie podczas walk wyzwoleńczych (Bohdan Chmielnicki, Iwan Wyhowski, Petro Doroszenko, Iwan Samojłowycz, Iwan Mazepa, Pyłyp Orłyk, Pawło Połubotok i inni). Dziś zaś pojawiają się nowi bohaterowie, którzy bronią suwerenności i niepodległości współczesnej Ukrainy.
Jak zauważają badacze, te cechy są ogólnie uniwersalne: „...w strukturze archetypów narodowych i ogólnoludzkich czołowe miejsce zajmuje archetyp bohatera kulturowego, w którym wyraźnie przejawia się wizerunek bohatera-cywilizatora. Jest on wyjściową metastrukturą w sferze symbolicznej do formowania wizerunków bohaterów-obrońców, bohaterów-organizatorów, bohaterów-reformatorów. Na przykład, w filozoficznej koncepcji C. Junga archetyp bohatera kulturowego przejawia się w wizerunku pra-człowieka, antroposa, który uosabia całą ludzkość” (Kovtun, 2019, s. 155).
Rzeczywiście, bohaterowie-obrońcy współczesnej wojny to nie tylko postacie bohaterskie, a czasem i legendarne, nie tylko dla Ukrainy, ale i dla całego świata. Są to ludzie, którzy często kosztem własnego życia ratują współczesny porządek cywilizacji światowej. Wojna Rosji przeciwko Ukrainie to w dużej mierze wojna Rosji przeciwko Europie i całemu cywilizowanemu światu, ponieważ większość światowych liderów i ekspertów ocenia ją jako bezprecedensowe naruszenie podstaw porządku światowego, które ukształtowały się po drugiej wojnie światowej. Nieprzypadkowo królowa Wielkiej Brytanii Elżbieta II nazwała ją wojną europejską.
Oczywiście, obrońcami Ukrainy, a jednocześnie współczesnej cywilizacji, można uważać wszystkich żołnierzy Sił Zbrojnych Ukrainy. Zaliczają się do nich również obywatele wielu krajów świata, którzy przyjęli ukraińskich uchodźców, liderzy poszczególnych państw, zwłaszcza Europy, a także USA, Kanady, którzy udzielają wielkiego wsparcia finansowego, wojskowego i technicznego Ukrainie, przyłączając się w ten sposób do przeciwstawienia się agresorowi. Jednak spośród setek tysięcy osób zaangażowanych w walkę o wartości cywilizacyjne ludzkości, w drugiej części „Znanych postaci…” wybrano do przedstawienia tych, którzy w tym przeciwstawieniu dokonują czynów bohaterskich. Wiadomo, że istotą osobowości jest działać swobodnie, samodzielnie i odpowiedzialnie. Właśnie tak postępują obrońcy współczesnej cywilizacji, którzy za swoje czyny otrzymali najwyższe odznaczenie państwowe na Ukrainie — Bohatera Ukrainy.
ЛІТЕРАТУРА
Грандо, О. (Ред.). (1997). Визначні імена в історії української медицини. Київ: Центральний музей медицини України.
Гусєв, В. (Ред.). (2002). Видатні постаті в історії України IX–XIX ст.: довідкове видання. Київ: Вища школа.
Железняк, М., Іщенко, О. (2021). Український Крим у російських енциклопедіях. У кн. І. Степанець, О. Машевський, О. Купчик (Ред.), Крим у координатах історії: збірник матеріалів 2-го наукового семінару (с. 123–130). Київ: ВПЦ Київський університет.
Железняк, М., Яцків, Я., Андрейчин, М., Дубровіна, Л., Степаненко, М., Мельник, М., Іщенко, О. (Ред.). (2022). Знакові постаті україн ського походження у світовій цивілізації: енциклопедичне видання. Київ: Інститут енциклопедичних досліджень НАН Украї ни. https://doi.org/10.37068/b/9789660299993
Ковтун, Н. (2019). Структурно-функціональний аналіз архетипу культурного героя: монографія. Житомир: Видавництво ЖДУ ім. Івана Франка.
Кошелєв, А. (2018). Соціально-економічні умови формування “біографічної культури” в США впродовж ХХ – поч. ХХІ століть. Американська історія та політика: науковий журнал, 6, 7–20. https://doi.org/10.17721/2521-1706.2018.06.07-20 
Рябчук, М. (2013). Герої і лиходії. Розщепленість національної пам’яті та проблема символічної легітимізації держави. У кн. Ю. Шаповал (Ред.), Культура історичної пам’яті: європейський та український досвід (с. 217–230). Київ: ІПІЕНД. 
REFERENCES
Grando, O. (Ed.). (1997). Great names in the history of Ukrainian medicine. Kyiv: Central Museum of Medicine of Ukraine [in Ukrainian].
Husiev, V. (Ed.). (2002). Prominent fi gures in the history of Ukraine of the 9th–19th centuries: reference book. Kyiv: Higher School Press [in Ukrainian].
Zhelezniak, M., & Ishchenko, O. (2021). Ukrainian Crimea in Russian encyclopedias. In I. Stepanets, O. Mashevskyi, O. Kupchyk (Eds.), Crimea in the coordinates of history: Proceedings of the 2-d scientifi c workshop (pp. 123-130). Kyiv: Kyiv University Press [in Ukrainian].
Zhelezniak, M., Yatskiv, Y., Andreychyn, M., Dubrovina, L., Stepanenko, M., Meln yk, M., & Ishchenko, O. (Eds). (2022). Famous fi gures by Ukra inian origin in world civilization: online encyclopedia. Kyiv: Institute of Encyclopedic Research, National Academy of Sciences of Ukraine. https://doi.org/10.37068/b/9789660299993 [in Ukrainian].
Kosheliev, A. Socio-economic conditions of “Biographical culture’s” formation in the USA during XX– XXI centuries. American History and Politics, 6, 7–20. https://doi.org/10.17721/25211706.2018.06.07-20 [in Ukrainian].
Kovtun, N. (2019). Strukturno-funktsionalnyi analiz arkhetypu kulturnoho heroia [Structural and functional analysis of a cultural hero archetype]. Zhytomyr: Zhytomyr Ivan Franko State University Press [in Ukrainian].
Riabchuk, M. (2013). Heroes and villains. The fragmentation of national memory and the issue of symbolic state legitimization. In Y. Shapoval (Ed.), The culture of historical memory: European and Ukrainian experience (pp. 217–230). Kyiv: IPIEND [in Ukrainian].