Gintaras Lučinskas
Antysowiecki ruch oporu w Dzukii w latach 1940–1941
Żelazny Wilk wyzwoli kraj
Wyrwanie się spod ucisku komunistów jest trudne.
B. Mačionis, 1941 r.
Litwini od dawna mówią: „Od głodu, zarazy, ognia i wojny ratuj nas, Panie!” Kiedy jednak 15 czerwca 1940 r. Związek Radziecki zajął Litwę, zaczęli czekać na wojnę. Wydawało się, że tylko wojna może pomóc otrząsnąć się z okupacji sowieckiej, odzyskać niepodległość i powstrzymać rozpoczętą przez okupantów masową eksterminację ludności litewskiej. Niemcy w tym czasie były jedynym państwem europejskim zdolnym do prowadzenia wojny ze Związkiem Radzieckim. Uważano, że takie dwa systemy, jak naziści i bolszewicy, nie mogą się długo znieść, ponieważ są zasadniczo wrogami nie do pogodzenia.
Każdy rozumny Litwin starał się stawiać opór okupantowi. Odbywały się tajne spotkania w celu omówienia metod oporu. Doświadczywszy braku możliwości publicznej i prawnej obrony przed zakusami okupantów, Litwini zostali zmuszeni do podjęcia działalności konspiracyjnej. Niezorganizowany opór antysowiecki zaczął się przejawiać już od pierwszych dni okupacji.
W powiecie olickim odnotowano pierwszy akt oporu antysowieckiego – 29 czerwca 1940 r. o godz. 20.00. W miasteczku Butrymańce, przy ulicy Margio, znaleziono zawołanie przeciwko Armii Czerwonej „Przecz Armii Czerwonej” [fn: LCVA, f. 399, ap. 1, b. 988, l. 33.]. Nie ustalono, kto rozpowszechnił wezwanie.
Po raz pierwszy antysowieckie podziemie na Litwie zamanifestowało się mocniej po ogłoszeniu wyborów do Sejmu Ludowego. Z tej okazji pojawiło się kilka grup konspiracyjnych ze swoimi wspomnieniami, nawołujących Litwinów do bojkotu tych wyborów. Jedno z pierwszych wezwań zostało ogłoszone 8 lipca 1940 r. przez „Zespół Obrony Litwy”. Czytamy w nim:
Synu zniewolonej Ojczyzny! Dzisiaj wybiła godzina, kiedy masz wykazać, że jesteś Litwinem. Prawdziwy Litwin zgodzi się, że lepiej umrzeć, niż głosować ręką na zdrajców Litwy. Nie idźcie do sali wyborczej, bo tam przemocą zdradzicie wolność i wiarę swoich braci. Precz, zdrajcy Litwy! Dla was, ojczyzną jest Moskwa [fn: A. Gražiūnas. Litwa w gąszczach dwóch okupacji 1940–1944, Wilno 1996, s. 17.].
Wkrótce na całej Litwie pojawiły się tajne zgromadzenia antysowieckie. Nigdy nie zostały zarejestrowane, inne nie stały się nawet stałymi organizacjami. Znane zgromadzenia, które odbywały się w różnych częściach Litwy, pokazują jednak również, że antysowieckie podziemie bardzo szybko rozprzestrzeniło się w kraju
W powiecie olickim i w samej Olicie działali „Miłośnicy Ziemi”, uczniowie Gimnazjum w Olicie organizowali „Batalion Śmierci”, później – „Straż Obrony Litwy”. W Mirosławiu działali „Miłośnicy Ojczyzny”, w Simnie, Metelach i Krakopolu – „Związek Miłośników Ojczyzny”, w Mereczy i Stokliszkach – „Związek Miłośników Litwy”, w Birsztanach – „Batalion Śmierci”, który liczył 36 członków. W okręgu sejneńskim w Łoździejach byli „Miłośnicy Wolności” i „Związek Miłośników Litwy”, w Kopciowie – „Miłośnicy Wolności”.
Litewskie podziemie antysowieckie zaczęło stawiać bierny opór – nawoływało, by nie brać udziału w rzekomych wyborach ogłoszonych przez Sowietów, nie chodzić na wiece organizowane przez okupanta, nie płacić podatków, nie wypełniać danin. Wzywano do dochowania wierności swojemu narodowi, starano się dodać mu otuchy w obliczu zbliżającej się wojny, ukazano też krzywdy wyrządzane Litwie i Litwinom przez Sowietów oraz wady sowieckiego porządku. Jedynym możliwym narzędziem użytym w tej sprawie była prasa konspiracyjna. Konspiracyjne grupy lub osoby pisały ręcznie i na maszynie do pisania. Przygotowane teksty zwielokrotniano za pomocą szapirografów lub rotatorów i rozdawano. Początkowo rozdawano tylko odezwy, a w grudniu 1940 r. ukazała się też konspiracja „Wolna Litwa”, później „Aktywista”. Prasa konspiracyjna upowszechniła się szczególnie wiosną 1941 r. Kolportowana była publikacja „Od niewolnictwa bolszewickiego do nowej Litwy”, przywieziona z Berlina przez Litewski Front Aktywistów (LAF).
W Olicie i okolicach agenci sowieccy byli bardzo czujni, ponieważ znajdowała się tu duża baza wojskowa Armii Czerwonej, ale literaturę podziemną znaleziono w wielu miejscach – w samej Olicie i we wsi Krewniszki w tym powiecie; W okręgu Daugi; w Powiecie Merecz we wsiach Samūniškės, Ryliszki i Wejsmuny, Liszkowo i w Druskiennikach; we wsiach Dapkiškės i Žizėnai w powiecie mirosławskim; w Simnie oraz we wsiach Giluičiai, Kowalczuki, Metele, Santoka, Wornogiry, Wierobie z tej gminy, w Krakopolu; W pobliżu Serejów i Stokliszek. W powiecie sejneńskim prasę konspiracyjną znaleziono w gminach Wiejsieje, Lejpuny, Świętojeziory, Szławanty i Mikicie. Wymienia się tu tylko te miejsca, w których prasa konspiracyjna wpadła w ręce sowieckich agentów. W większości przypadków prasa konspiracyjna była rozsiewana po prostu na ulicach, przyklejana na płotach, ścianach domów, drzewach czy słupach telegraficznych.
1941 W powiecie olickim aresztowano kolporterów antysowieckich odezw: 4 stycznia – Juozas Tulaba, syn Martynasa (ur. 1910, zam. wieś Metele), 11 stycznia – Jonas Laibinis, syn Antanasa (ur. 1920, zam. wieś Metele), 13 stycznia – organista z Punii Jurgis Tamošiūnas, syn Kazysa (ur. 1903). W styczniu 1941 r. w powiecie sejneńskim, w Wiejsiejach i ich okolicach zostali aresztowani: nauczyciel Antanas Rudzikas, syn Petrasa (ur. 1914, zam. Kalviai), weterynarz Povilas Zulonas, syn Jonasa (ur. 1912), gajowy Stepas Sekmanas, syn Antanasa (ur. 1911), kierownik robót leśnych Jurgis Stabingis, syn Jurgisa (ur. 1897), krawiec Stasys Paliutis, syn Stasysa (ur. 1901), pracownik leśny Liudas Mituzas, syn Jonasa (ur. 1917); W Kopciowie – pracownik leśny Jonas Valenta, syn Jonasa (ur. 1910).
Przed wyborami 12 stycznia 1941 r. do Rady Najwyższej ZSRR (kilka dni przed wyborami i noc z 11 na 12) W okręgach wyborczych Okocie, Awiżenie, Siejluny i Kryksztany w okręgu Sereje nie zabrakło odezw. W gminach Talokiai, Pošnia i Cigoniškiai w powiecie mirosławskim przed wyborami i w dniu wyborów znaleziono odezwy wydane przez „Towarzystwo Miłośników Ojczyzny”. W powiecie birsztańskim, w okręgu liszkowskim powiatu Merecz, rozpowszechniano odezwy i wywieszono trójkolorową flagę. W okolicach Algirdėnai i Piwoszuny w okręgu Butrymańce znaleziono porozrzucane odezwy. Przewody telefoniczne zostały odcięte w okręgu Orany i w lokalu wyborczym. W tym samym czasie sprawcy zostali odnalezieni i aresztowani. Byli to Lapiniauskas i Juozas Kamarauskas, mieszkańcy Oran [fn: B. Kašelionis, Dainavos partizanai: Šarūno rinktinė (dokumentai ir prisiminimai). Wilno 1999, s. 26, 27, 28.].
1941 16 lutego w okręgu Daugi (we wsiach Gudžiai, Papiškiai, Andruńce itd.) potajemnie wywieszono trójkolorowe flagi narodowe [fn: LYA, f. K-1, ap. 3, b. 804, l. 97.], za co aresztowano byłego funkcjonariusza straży granicznej Juozasa Kurkutisa, Andriusa (ur. 1906, zam.. wieś Doškoniai). W tym samym czasie gimnazista Algirdas Aldonis, syn Motiejusa (ur. 1922), który należał do antysowieckiej organizacji uczniów „Miłośników Ziemi” [fn: W. Tumosa], został aresztowany za wywieszenie flagi państwowej w Olicie. Rozkwit Trójkolorowych flag w nocy // Wiadomości z Olity. z dnia 16 lutego 1989 r. Nr 34, s. 2.] . W okręgu Oława flagi narodowe są wywieszone na drzewach w wioskach Domantoniai, Wencuny, Koniuchy, Lelioniai itp. 5 marcu 1941 r W pobliżu cerkwi znaleziono wiele ulotek o charakterze antysowieckim.
Do konspiracyjnej działalności antysowieckiej włączała się głównie młodzież, zwłaszcza członkowie dawnych różnych organizacji patriotycznych – strzelcy, narodowcy, młodzi Litwini, harcerze, członkowie organizacji Ateitis, Pavasaris, członkowie Kół Młodych Rolników itp. Nie zabrakło jednak również dojrzałych przedstawicieli różnych zawodów i grup społecznych – duchowieństwa, oficerów, policjantów, nauczycieli, służby, rolników i robotników.
Litewskie podziemie antysowieckie nie ograniczało się jednak tylko do biernego oporu. Już jesienią 1940 r. rozpoczęto potajemne datki na opiekę nad rodzinami aresztowanych, którzy znaleźli się w trudnej sytuacji. Ci, którzy poszli służyć okupantom, zaczęli otrzymywać ostrzeżenia i groźby z podziemia, niektórzy byli zabijani.
Od samego początku okupacji perspektywa zbliżającej się wojny i związanej z nią niepodległości Litwy zachęcała do przygotowania się na tę sprawę. W jaki sposób to wyzwolenie zostanie osiągnięte, nie ma żadnego planu. Większość wierzyła, że wolność zostanie odzyskana, tak jak w latach 1918-1919 i zawczasu zaczęto dbać o broń. Była to rzecz niełatwa i ryzykowna, gdyż okupanci nakazali ludności oddać całą posiadaną broń. Za posiadanie broni groziły surowe kary. Jednak ze względu na walkę o jego wolność, trzeba było podjąć ryzyko. Broń była zbierana. Przede wszystkim wielu nie podporządkowało się rozkazowi okupantów oddania dostępnej broni i ukryło ją. Ukryto część broni związku strzeleckiego, która dostała się na Litwę podczas internowania polskich oddziałów wojskowych jesienią 1939 r.
Z dokumentów archiwalnych wiemy, że 1 października 1940 r. W okręgu Olita, w gminie Daugi, istniała już konspiracyjna organizacja „Żelazny Wilk”. W ciągu kilku miesięcy powstały oddziały organizacji na terenie całego powiatu. W mieście i powiecie olickim 100 członków znanych jest z nazwisk, w gminie Oława – 73, w gminie Butrymańce – 15, w gminie Daugi – 230, w gminie Merecz – 66, w gminie Mirosław – 13, w gminie Sereje – 10, w gminie Simno – 46, w gminie Orany I – 35 członków. Brak danych o członkach organizacji w gminach Jezno, Stokliszki i Orany II. Nie ulega wątpliwości, że liczba członków, w porównaniu z innymi powiatami, jest zbyt mała w gminach Butrymańce, Mirosław, Sereje (A. Nykštaitis podaje w swoim zeznaniu z 1960 r., że w gminie Sereje liczył 30 członków) i Orany I. Można przypuszczać, że członkowie organizacji byli obecni również w gminie Hanuszyszki w powiecie trockim, ponieważ tam również rozprowadzano wezwania.
Z zebranych danych (nie są one ostateczne) wynika, że znane są nazwiska 588 członków organizacji, w tym 162 strzelców, narodowców i młodych Litwinów.
14 czerwca 1945 r. szef olickiego koła powiatowego LSRR NKGB, kapitan bezpieczeństwa państwowego W. Rogozin, napisał w notatce operacyjnej, że nacjonalistyczna organizacja „Żelazny Wilk” w powiecie olickim liczy do 760 członków. Według stanu na 2 marca 1945 r.: założono 117 domów, zidentyfikowano 13 bandytów, 11 służyło w Armii Czerwonej, 13 się ukrywało, 13 zbiegło, 5 aresztowano po wyjeździe do Niemiec, w różnych okresach aresztowano 44 członków „Smiersza”, NKWD i NKGB [fn: LA, f. K-1, ap. 3, b. 811, l. 131, 133.].
Nie udało się ustalić dokładnie, czy konspiracyjna organizacja „Żelaznego Wilka” miała scentralizowane kierownictwo, kto ją tworzył, jakimi zasadami organizacyjnymi i programowymi się kierowała. Wiadomo jedynie, że za pośrednictwem łączników otrzymywano instrukcje od Kowna. Można przypuszczać, że centralne kierownictwo organizacji znajdowało się w Olicie, a dywizje – w gminach (okręgi, kompanie) i wsiach (koła, dywizje). W każdym powiecie wyznaczano dowódcę (naczelnika), który za pośrednictwem dowódców dywizji udzielał wszelkich informacji, a także wyznaczał członków do wykonywania określonych zadań. Konspiracja była ściśle przestrzegana, być może dlatego NKGB nie rozpracowało tej organizacji przed rozpoczęciem wojny, choć kilku członków aresztowano w kwietniu 1941 r.: 5 czerwca – Algirdas Jusevičius, syn Ignasa (ur. 1923, zam. Sokoniai) Boleslovas Mačionis, syn Kazimierasa (ur. 1915, zam. Atžalynas), 9 d. – Petras Juonys, syn Petrasa (ur. 1923, zam. wieś Sokoniai), Kostas Mačionis, syn Silvestrasa (ur. 1923, zam. Atžalynas) i Julius Mironas, syn Viktorasa (ur. 1917, zam. Daugi), 17 d. – Boleslovas Platūkis, syn Gabrisa (ur. 1922, zam. Poceloniai). 1 czerwca 1941 r. aresztowano Leonasa Milinavičiusa, syna Martynasa (ur. 1884, zam. Daugi).
Głównym celem organizacji „Żelazny Wilk” było przywrócenie niepodległego państwa litewskiego. Istnienie tej organizacji można podzielić na 2 okresy: przed rozpoczęciem wojny, kiedy działała nielegalnie, oraz działania po rozpoczęciu wojny. W pierwszym etapie członkowie rozdawali zawołania, wywieszali flagi państwa litewskiego, bojkotowali sowieckie imprezy i wybory do władz, zbierali datki na wsparcie rodzin aresztowanych i zakup broni, śledzili sowiecką aktywność, gromadzili broń, przygotowywali się w odpowiednim momencie do buntu i przejęcia władzy na miejscu. Członkowie Koła należącego do gminy Orany I planowali otrzymać broń od żołnierzy litewskich służących w 29 Terytorialnym Korpusie Strzeleckim Armii Czerwonej, w letnim obozie wojskowym w Oranach, a mieszkańcy Olity zakupili broń od żołnierzy załogi Armii Czerwonej stacjonującej w Olicie. Petras Juonys (ur. 1901), założyciel GVLP powiatu Daugi, w swoim zeznaniu z 1945 r. twierdził, że ukazywała się gazeta „Dzwon Wojny” (ros. „Набат”), która była redagowany przez Jonasa Blažysa, naczelnika poczty powiatu Daugi. W gazecie ukazywały się artykuły, wiersze i informacje Petrasa Juonisa (ur. 1923), Algirdasa Jusevičiusa, Kazysa Mačionisa, Kostasa Mačionisa i innych. 4 numery gazety konspiracyjnej (grudzień 1940 r., styczeń, luty i marzec 1941 r.) [fn: LYA, f. K-1, ap. 3, b. 811, l. 119, 120.]. Poeta Boleslovas Mačionis w kwietniu 1941 roku miał wydawać gazetę „Marsz”, ale nie zdążał, gdyż został aresztowany w czasie na Wielkanoc [fn: LYA, f. K-1, ap. 58, b. No. P-16382, l. 34ap, 35.]. Dyrektywy antysowieckiego centrum przywiózł z Olity do Daug w pompie rowerowej były policjant Juozas Biekša, zam. Rymiańce [fn: LYA, f. 3377, ap. 55, b. 89, l. 54.].
Alfonsas Nykštaitis (pseudonim Vytautas Budris) pisał w „Archiwum Litewskim” o działalności konspiracyjnych robotników gminy Sereje wiosną 1941 r.: „A mężczyźni w tym czasie nie spali. To tu, to tam zatrzymywały się na gwoździach na wiele godzin bolszewickie ciężarówki pędzące na granicę. To w jednym miejscu, to w innym miejscu, zwłaszcza na granicy, nie wracał często wartownik. W niektórych miejscach nawet słup telegraficzny bywał odcięty. Zdarzały się i kurioza. Jednym z takich incydentów jest opowiadany przez wielu jako anegdota. A to było w naszym okręgu, i opowiedzieliśmy o tym byłemu szefowi oddziału okręgu olickiego bolszewickiej milicji kryminalnej Balynasowi: <…> dawno, dawno temu prowadziliśmy jakieś interesy w milicji w Serejach. Gdy tam byliśmy, Krikštonis, przewodniczący komitetu wykonawczego, przynosi ze sobą martwą kurę i list. Znalazł tę kurę z listem wiszącym na drzewie, a w liście napisane: „Ludzie pomyślcie raz jeszcze; w ciągu tygodnia mogę złożyć 7 jaj, a zgodnie z planem żądacie ode mnie 8. Dlatego, nie mogąc zrealizować planu, postanowiłam się powiesić.” Ponieważ była to już sprawa „państwowa”, oddaliśmy wszystko oddziałowi NKGB, gdzie wybuchło największe poruszenie; wygląda na to, że kura z całym listem została wysłana do Kowna. Pod koniec maja zamierzam jeszcze raz zajrzeć na granicę. Partyzanci niespokojni: Czy nie będzie wojny?” [fn: litewskie archiwum. Kowno, 1943, s. 248.]
W dniach od 21 do 22 czerwca 1941 r. aktywiści pod wodzą młodszego porucznika Vladasa Dainauskasa przerwali połączenie telefoniczno-telegraficzne, tak że pracownicy Komitetu Wykonawczego Gminy Simno nie mogli skontaktować się z instytucjami w Olicie i otrzymać od nich instrukcji [fn: LYA, f. K-1, ap. 58, b. No. 38533/3, l. 60, 62.].
Major Jonas Pyragius w książce „Będę walczył, póki żyję” napisał: „Na prowincji partyzanci przecięli druty w wielu miejscach rankiem 22 czerwca. Jeden z pojmanych przez Niemców dowódców sowieckiej ciężkiej baterii (który stał tam, gdzieś w rejonie olickim), skarżył się, że partyzanci sparaliżowali pracę baterii, ponieważ wielokrotnie przecinali druty między remizą, dowództwem i punktem obserwacyjnym”. [fn: J. Pyragius, Kovosiu, kol gyvas, Kaunas, 1993, s. 156.]
Gdy 22 czerwca 1941 r. wybuchła wojna niemiecko-radziecka, w pierwszym tygodniu członkowie organizacji „Żelazny Wilk”, którzy nazywali siebie partyzantami (strzelcy-partyzanci, partyzanci litewscy), zorganizowali w całej Dzukii komitety narodowe powiatów, samorząd oraz paramilitarną strukturę policyjną – Ochronę Pracy Narodowej (TDA). 361 byłych członków organizacji „Żelazny Wilk” otrzymało zaświadczenia, że w czasie okupacji sowieckiej brał udział w zorganizowanych działaniach przeciwko reżimowi sowieckiemu. Część członków organizacji „Żelazny Wilk”, wstąpiła do działającej już legalnie Litewskiej Partii Nacjonalistycznej (LNP), oraz utworzonego w sierpniu 1941 r. „Związku Aktywistów”.
1 sierpnia 1944 mieszkaniec Serejów Jurgis Runta, który wszedł do mieszkania Petrė Nykštaitienė (Kružaitė), odnalazł i zabrał archiwum organizacji „Żelazny Wilk”, przechowywane przez Alfonsasa Nykštaitisa, i 4 sierpnia 1944 r. przekazał 11 oddziałowi Armii Gwardii III Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej „Smiersz”. Kierownik tego oddziału kapitan Mazalov, postarał się o przetłumaczenie dokumentów na język rosyjski, zlecając to zadanie litewskiemu Rosjaninowi Konstantinowi Zołotchinowi i uciekinierowi z obozu jenieckiego w Olicie Aleksandrowi Klimkovichowi. Dokumenty te otworzyły drogę do łagrów i śmierci dziesiątkom dzukijskich patriotów. Oryginalnych dokumentów organizacji „Żelazny Wilk” (były wykorzystywane do pracy operacyjnej w olickim oddziale powiatowym NKGB w kartotece sprawy operacyjnej „Wilki” (ros. „Волки”) nr 128) nie odnaleziono, a tłumaczenia na język rosyjski przechowywane są w Archiwum Specjalnym Litwy [fn: LYA, f. K-1, ap. 58, b. No. P-16449, vol. 4, l. 1–28.].
Dokładne statystyki nie są znane, ale w latach 1944-1945 ponad 150 członków organizacji „Żelazny Wilk” zostało skazanych, niektórzy nawet na karę śmierci. Świadczy to o tym, że sowieckie władze okupacyjne czuły się zagrożone przez działalność organizacji. Kilkudziesięciu patriotów po reokupacji przeszło do partyzantki, a jeszcze większa część osób była represjonowana, zesłana, zabita w łagrach.
Zdaniem autora tych wersetów, jednym z założycieli konspiracyjnej organizacji „Żelazny Wilk” w okręgu olickim mógł być członek LNP, pułkownik Jonas Petruitis, syn Jokūbasa (1891-1943). Po nieudanym przewrocie wojskowym w Kownie w dniach 6–7 czerwca 1934 r. został zesłany do Daug, później mieszkał w Olicie. J. Petruitis został aresztowany 24 grudnia 1940 r. w Olicie (więziony w więzieniu w Kownie, przeżył pogromy w Czerwieni). W zeznaniu z 1941 r. zeznał, że 25 października 1940 r. odwiedził w Wilnie płk Antanasa Šovasa, który służył w 29. dowództwie terytorialnym Korpusu Strzeleckiego Armii Czerwonej (aresztowany 20.03.1941 r.), a 29 października – w Kownie pułkownika dra Juozasa Vėbrasa (członka sztabu LAF Kowno) i szukał kontaktów z Litewskim Centrum Nacjonalistycznym w Niemczech [fn: LYA, f. K-1, ap. 58, b. No. 27042/3.].
Jednym z założycieli organizacji może być również porucznik Pranas Zenkevičius (1900–1960), który od 8 listopada 1927 r. został przyjęty do służby w VRM, został mianowany szefem policji granicznej oddziału w Trokach. Od 1 listopada 1938 r. pełnił funkcję szefa okręgowej izby adwokackiej Sejny-Mariampol. Po zajęciu Litwy przez ZSRR, 1 lipca 1940 r. został przeniesiony na front w Rokiszkach, a 16 lipca 1940 r. został zwolniony ze służby. Zamieszkał w Olicie, pracował w banku jako księgowy. W czasie okupacji niemieckiej służył w litewskiej policji bezpieczeństwa w Olicie, a w 1944 r. przeprowadził się do Niemiec i wyemigrował do Australii.
Komendant GVLP rejonu Daugi (od 01.04.1941 r.) Jonas Verseckas, który uczył się w Gimnazjum w Olicie w latach 1934-1942, wskazał w swoim zeznaniu z 1945 r., że został zwerbowany do organizacji „Żelazny Wilk” przez Pranasa Zenkevičiusa. Z P. Zenkevičiusem spotkał się także ze Stasisem Barzdukasem, dyrektorem Gimnazjum w Olicie, Juozasem Oželisem, inspektorem szkół powszechnych w rejonie olickim, oraz Kazimierasem Gudonisem, urzędnikiem miejskim. Listy-paczki P. Zenkevičiusa przekazał J. Verseckasowi K. Gudonis, zamieszkały przy ul. Vilniaus [fn: LYA, f. K-1, ap. 58, b. nr P-14035.]. P. Zenkevičius utrzymywał kontakt z Kownem za pośrednictwem Zenonasa Pranckevičiusa (ur. 1923), ucznia Gimnazjum w Olicie.
Antanas Kudzys (ur. 1925) stwierdził 5 maja 2011 r., że powstańcy zorganizowali się w Olicie wiosną 1941 r. Utrzymywali kontakt z Kownem. Instrukcje z Kowna przywoził student medycyny Gediminas Baliukevičius [fn: G. Lučinskas, Vermachto nusikaltimai Dzūkijoje 1941 m. birželį. Olita, 2011, s. 190–191.].
24 maja 1945 r. M. Płatow, zastępca szefa olickiego koła powiatowego NKGB, kapitan bezpieczeństwa państwowego, napisał w notatce operacyjnej, że „na czele kontrrewolucyjnej organizacji nacjonalistycznej »Żelazny Wilk« w powiecie olickim stał były oficer litewskiej armii Šimoliūnas” [fn: LYA, K-1, ap. 3, b. 811, l. 108.].
Dowódca GVLP gminy Daugi (do 01.04.1941 r.) Petras Juonys w swoim zeznaniu w 1945 r. wskazał, że w październiku 1940 r. został przeniesiony do organizacji „Żelazny Wilk”. zwerbowany przez Jonasa Blažysa [fn: LYA, f. K-1, ap. 3, b. 804, l. 96.], który od 16 sierpnia 1940 r. pracował jako naczelnik poczty w gminie Daugi, a w 1944 r. przeprowadził się do Niemiec.
P. Zenkevičius, S. Barzdukas, J. Oželis, K. Gudonis i J. Blažys – strzelcy. Młodszy porucznik Vladas Šimoliūnas jest również strzelcem i członkiem LNP. Po przybyciu do Olity w 1940 r. pracował w urzędzie skarbowym, a gdy 22 czerwca 1941 r. wybuchła wojna niemiecko-radziecka, był jednym z dowódców powstańczych w Olicie.
Alfonsas Nykštaitis, który w okresie okupacji niemieckiej pełnił funkcję szefa policji kryminalnej powiatu olickiego, napisał w swoim zeznaniu w 1960 roku, że „Kuzyn Juozasa Kvedaravičiusa mieszkał w Kownie. pilot, który zabiegał o względy tajnych dowódców ruchu »Żelazny Wilk«” [fn: LYA, f. K-1, ap. 58, b. No. 46373/3, vol. 4, l. 3/65.]. Ustalono, że pilotem, o którym mowa, był kapitan Alfonsas Aušrūnas (do 1940 r. nazwisko Kvedaravičius, ur. 1909 r. gm. Simno, Ponkiškiai), który od 1932 r. służył w lotnictwie wojskowym. W czasie likwidacji armii litewskiej został przeniesiony do rezerwy 1 stycznia 1941 r. Po ponownym zajęciu A. Aušrūnas nie był represjonowany, pracował jako lekarz, uważa się więc, że jego działalność w konspiracyjnej organizacji „Żelaznego Wilka” mogła mieć jedynie charakter epizodyczny.
Alfonsas Nykštaitis napisał w swoim zeznaniu w 1960 roku: „W rzeczywistości w powiecie olickim przed wojną ruch nacjonalistyczny był organizowany przez tego pierwszego. komendanta majora Dainiusa. Zginął w ostatnich dniach, tuż przed wojną, przekraczając granicę z Niemcami”. [fn: LYA, f. K-1, ap. 58, b. Nr 46373/3, t. 4, l. 3/65, 3/66.] Wspomina, że listy oddziałów „aktywizmu antykomunistycznego” sporządził Juozas Kvedaravičius, zastępca szefa rejonu olickiego litewskiej policji bezpieczeństwa P. Zenkevičius.
Uważa się, że członek LNP, major Jonas Vytautas Dainius założył i prowadził (wraz z innymi) konspiracyjną organizację „Żelazny Wilk”, ponieważ od 25 marca 1936 r. do 31 maja 1939 r. służył w komendach powiatów olickiego i sejneńskiego, później gospodarował w gminie Mirosław, we wsi Parėčėnai, więc dobrze znał oficerów, policjantów, członków organizacji patriotycznych (np. od 25 marca 1936 r. do 31 maja 1939 r. służył w komendach konspiracyjnej grupy „Żelazny Wilk” działającej w powiecie kretyngowskim od 1940 do 1941 r., na czele której stanął kapitan Osvaldas Žadvydas), 09.04.1936 – 09.10.1940 służył w komendzie powiatu kretyngowskiego). Ponadto w uchwale Oddziału Powiatowego NKGB w Olicie z 8 czerwca 1941 r. zapisano o aresztowaniu Jonasa Dainiai jako „aktywnego członka podziemnej kontrrewolucyjnej faszystowskiej organizacji »Żelazny Wilk«”. [fn: LYA, f. V-5, ap. 1, b. No. 3512, l. 3, 7.] Podobno, gdy dowiedział się o zbliżającym się aresztowaniu, J. V. Dainius zaczął się ukrywać, a w dniach 19-20 czerwca, podczas próby nielegalnego przekroczenia granicy sowiecko-niemieckiej, w powiecie kalwaryjskim, w Gminie Lubowo, we wsi Santaka, został zastrzelony przez sowiecką straż graniczną i tam pochowany (w 1942 r. przeniesiono go na cmentarz kalwaryjski).
Za ważną osobę w organizacji należy uznać strzelca Juozasa Cibulskasa (ur. 1905), zam. w Olicie, ul. Perlojos nr 22. Petras Zajankauskas, komendant GVLP rejonu Domontańce, zeznał w swoim zeznaniu w 1944 r., że został zwerbowany przez Juozasa Cibulskasa, który pracował jako naczelnik dróg i szos powiatu olickiego [fn: LYA, f. K-1, ap. 58, b. No. P-16449, vol. 4, l. 40-1, 40-1ap, 40-2.]. Ten związek z Kownem utrzymywał uczeń gimnazjum w Olicie, Zenonas Pranckevičius. J. Cibulskas został aresztowany 7 września 1944 r., ale udało mu się uciec z więzienia w Olicie. Był poszukiwany przez NKGB , ale nie znaleziono żadnych szczegółów dotyczących jego dalszej działalności czy represji.
Wpływ wymienionych osób na powstanie lub kierownictwo konspiracyjnej organizacji „Żelazny Wilk” dałoby się zapewne ustalić na podstawie bardziej szczegółowych badań archiwalnych. Rozumie się, że informacje zawarte w sprawach karnych muszą być traktowane krytycznie, a specyfika tych spraw musi być brana pod uwagę. Pracownicy NKWD i NKGB starali się obciążyć aresztowanych jak największymi zbrodniami i zmusić do przyznania się do winy. Przesłuchiwani starali się zmniejszyć ich winę i przywołać te fakty, które mogłyby złagodzić wymierzoną im karę. Na przykład dowódca GVLP powiatu Daugi, Petras Juonys, w swoim zeznaniu w 1945 r. stwierdził, że „konspiracyjna organizacja »Żelazny Wilk« w okręgu Daugi liczyła nie więcej niż 40 osób, z których znał tylko 14” [fn: LYA, f. K-1, ap. 3, b. 811, l. 120.]. Alfonsas Nykštaitis w swoim zeznaniu z 1960 r. stwierdził: «Antysowiecka organizacja »Żelazny Wilk«, którą stworzyłem do walki przeciwko władzy radzieckiej, nie miała żadnych oddziałów” [fn: LYA, f. 3377, ap. 55, b. 93, l. 76.]. Z tego powodu konieczna jest weryfikacja informacji zawartych w sprawach karnych (zeznań osób zatrzymanych) z innymi zachowanymi dokumentami.
Dzukowie z pewnością nie pragnęli stalinowskiego słońca, od pierwszych dni okupacji stawiali opór władzy sowieckiej. Losy pierwszych litewskich bojowników świadczą o ogromnej skali walki oporu i niepohamowanym okrucieństwie okupantów. Niestety, hitlerowcy, którzy zastąpili sowieckich okupantów, wyróżniali się takim samym okrucieństwem i rozstrzelali niejednego uczestnika konspiracji.
Bibliografia
1. Albinas Gražiūnas, Lietuva dviejų okupacijų replėse 1940–1944, Vilnius, 1996, p. 11, 14–17, 18, 19–20, 21, 23–24, 26.
2. Bronius Kašelionis, Dainavos partizanai: Šarūno rinktinė (dokumentai ir prisiminimai), Vilnius, 1999, p. 24–28.
3. Lietuvos gyventojų genocidas 1939–1941, t. 1. Vilnius, 1999, p. 85, 365, 377, 478, 521, 569, 573, 577, 620, 651, 711, 733, 758, 835, 852, 881, 936.
4. Gintaras Lučinskas, Pogrindinė „Geležinio Vilko“ organizacija Alytaus apskrityje (1940–1941), Alytus, 2011 (2-as pataisytas leidimas), p. 13–22, 304.