Kazimieras Baranauskas
Przynależność terytorialna Puńska i okolic na przestrzeni wieków
Puńsk, wyjątkowe miejsce historyczne w regionie Suwalszczyzny, powstało pod koniec XVI wieku, po pokoju mełneńskim, kiedy zaczęto kolonizować obrzeża puszczy puńskiej. Stanisław Zaliwski – litewski chorąży, merecki, łoździejski i sejwejski leśniczy, prosząc Boga o zdrowie, ufundował i wyposażył kościół. W dniu 27 października 1597 r. dekretem króla Zygmunta III uroczyście uznano, ustanowiono i nadano ziemie parafii Puńsk, zaznaczając, że teraz i w przyszłości na stanowisko proboszcza mianuje się Litwina lub osobę mówiącą po litewsku.
Drugi dokument króla Zygmunta III z 1600 r. wspomina także o szkole. Tak więc S. Zaliwski jest również prekursorem edukacji i autentycznym patronem. Od tej daty rozpoczął się rozwój wsi, a od 1647 r., kiedy oficjalnie nadano prawa magdeburskie, rozpoczął się rozwój miasta Puńsk.
Centrum administracji cywilnej pozostało jednak w Sejwach. Były starosta okręgów Sejwy i Wiżajny, wielki książę litewski, szlachcic, książę Janusz Radziwił, a później dzierżawca Gotardas Budenbrukas, wybrali rezydencję dworu, który został założony pół wieku wcześniej. Puńsk wciąż wychodził z letargu i przygotowywał się do przejęcia funkcji miasta. Nieużytki Sudowii były kolonizowane przez długi czas, a na nowych terenach wyrębu rosły osady mieszkańców, którzy przenieśli się z Merecza i Punii. Jednak rozwój wsi kościelnej Puńsk w rękach zagranicznych właścicieli ziemskich i zarządców najwyraźniej nie martwił zbyt wielu.
Stanisław Zaliwski (Piotr, s. ?) - chorąży Księstwa Mazowieckiego, ziemi liwskiej, szlachcic znamienitego rodu Janusza H. Zaliwskiego, Szlachcic Zaliw (za rzeką Liw) i Ojcowizny (powiat siedlecki). Obecnie obszar (gmina) Liw należy do powiatu węgrowskiego. Zaliwscy posiadali majątki m.in. w Wołyńcach. Uważa się, że pochodzenie nazwy wsi Wołyńce w gminie Puńsk jest związane z historią rodziny Zaliwskich, która przybyła do wsi jako leśniczy.
Po zakończeniu pomiary włócznej na Suwalszczyźnie, kolonizując region Zaliwski, chroniony przez rodzinę Radziwiłłów, w 1587 r. został starostą sejwejskim i budował osady, wsie i miasta. Mieszkał we dworze w Maćkowie, choć miał własny majątek w Szołtanach, niedaleko Puńska. Zmarł w 1606 r. Później starostwem rządzili: płk Szczęsny Niewiarowski od 1606 r. i Jerzy Chreptowicz (oraz płk Paweł Niewiarowski) w latach 1639-1643.
Płynne zasiedlenie regionu było trudne, po pierwsze z powodu braku rzemieślników i oświaty, a może przede wszystkim z powodu tzw. wojen północnych w połowie XVII wieku oraz zarazy i epidemii na początku XVIII wieku. Klęski te spustoszyły i zubożyły obszar na dziesięciolecia. Starostwo Sejwy również została poważnie dotknięte, a prawie połowa ludności zmarła lub została zabita. To jednak nie wystarczyło. W 1795 roku, po III rozbiorze Rzeczypospolitej Obojga Narodów, słynny środkowoeuropejski kraj zniknął z mapy. Umierające miasto Puńsk również straciło status miasta w 1852 roku.
Reżim carskiej Rosji, zwłaszcza po brutalnie stłumionym powstaniu styczniowym w 1864 r., zakazał litewskiego piśmiennictwa i mowy, a wielu mieszkańców Suwalszczyzny (Sudowii) zostało zabitych (rozstrzelanych) lub zesłanych na Syberię. Pod koniec XIX wieku, wraz z pogorszeniem się sytuacji gospodarczej, rozpoczęła się pierwsza fala emigracji za granicę. Ci, którzy pozostali, zatwardziała inteligencja, budziciele „Aušry”, młodzi duchowni i wiejscy oświeceni samoucy, bez wytchnienia marzyli o przebudzeniu niepodległej Litwy.
Po burzliwej I wojnie światowej, wraz z upadkiem wielkich europejskich imperiów, nadzieje ludzi rozpaliły się na nowo, rozpoczęła się nowa era, zniewolone narody rzuciły się do odbudowy swojej tożsamości i uregulowania granic. Proces odbudowy nie był jednak ani łatwy, ani prosty. Historyczne konsekwencje haniebnego upadku Rzeczpospolitej, zwłaszcza pod koniec XVIII wieku, oraz narodowe nieporozumienia, które tkwiły w umysłach ludzi, miały znaczący wpływ na przebieg samodzielnego tworzenia się państw i ich międzynarodowe uznanie.
Pierwsze akty prawne w Polsce regulujące status terytorialny samorządów zaczęły powstawać na przełomie 1918 i 1919 roku. Józef Piłsudski, Naczelnik Państwa, już 28 listopada 1918 r. wydał dekret przywracający administrację publiczną i władzę terytorialną gmin. Utworzono rady gminne (12-osobowe) i urząd wójtów. Wybory miały odbywać się w głosowaniu tajnym na zgromadzeniu ogólnym. Do udziału w wyborach uprawnione były osoby, które ukończyły 21 lat, posiadały obywatelstwo polskie i co najmniej od pół roku zamieszkiwały w granicach gminy. Nadzór cywilny na Suwalszczyźnie sprawowała Tymczasowa Rada Obywatelska Okręgu Suwalskiego (TROOS).
Wczesnym rankiem w listopadzie 1918 r. ktoś zaczął walić w okno, mówiąc: „Proszę się nie bać, to Jonas Bancevičius ze wsi Wołyńce. Proszę szybko wstać i udać się na spotkanie w Puńsku. Stwórzmy odrodzoną Litwę” - pisze Cibulskas w swojej książce „Punskiečių darbai ir likimai”. Ludność z radością przyjęła wiadomość, że niemieccy żandarmi mieszkający w murowanym domu ks. S. Narkevičiusa, zezwolili na przeprowadzenie wiecu. Miejscowy rolnik Petras Pacenka został wybrany pierwszym wójtem Puńska. Tego samego dnia utworzono administrację i policję gminy, a z ochotników utworzono pierwszą armię litewską.
Przez prawie rok nastroje mieszkańców Puńska były optymistyczne, a okoliczna ludność aktywnie się mobilizowała, budując od podstaw własne państwo i gminę litewską. Takie działania nie podobały się właścicielom okolicznych dworów i folwarków - Szołtan, Zaboryszek, Sejw, Pełel, Oszkiń i innych. Wpływowi właściciele ziemscy lub rodziny twierdzili, że chcą zachować swoje gospodarstwa po stronie polskiej. Szykował się konflikt narodowościowy i terytorialny.
W połowie grudnia 1918 r. Jan Andrulewicz, rolnik ze wsi Łowocie, sołtys polskich lub spolonizowanych gmin Sejwy, poinformował Zarząd Tymczasowej Rady Obywatelskiej Okręgu Suwalskiego, że litewskie wsie gminy Sejwy, takie jak Puńsk, Szlinokiemie, Oszkinie, Trakiszki, Wołyńce, Kompocie, Ogórki i Wojtokiemie, odłączyły się i opowiadają się za przynależnością do gminy Puńsk. W sierpniu 1919 r. kompania polskich żołnierzy, przy wsparciu właścicieli ziemskich i części polskojęzycznej ludności, wkroczyła do Puńska, rozbroiła litewskich milicjantów i przejęła władzę. Ochotnicy i urzędnicy carskiej Rosji wycofują się na Litwę lub uciekają na zachód.
Pierwsze oficjalne wybory do rady i wójta w Sejwach zorganizowała rada miejska w Suwałkach, odbyły się 6 maja 1920 roku. Po długich i trudnych negocjacjach wybrano 10-osobową radę (trzeba było wybrać 12 osób) w składzie: Jan Andrulewicz, Antoni Chalkowski, Jan Damulewicz, Aleksander Grzędziński, Tadeusz Pojawski, Dominik Sawicki, Feliks Wąsewicz i Teofil Żynda. Urząd wójta powierzono dotychczasowemu p.o. wójta Janowi Andrulewiczowi. Wybory do rady i wybór wójta zatwierdziła rada miejska w Suwałkach. Urząd gminny pozostał w Sejwach.
Zacięta wojna w Europie, w tym w Polsce, zakończyła się 11 listopada 1918 r., ale na Suwalszczyźnie (Sudowii) niepokoje trwały nadal i dzwoniły działa. Przez prawie rok trwały walki o zależność regionów sejneńskiego i puńskiego. Sejny kilkakrotnie przechodziły z rąk do rąk. Do ataków dochodziło również w okolicach Puńska. Latem 1920 r. polski oddział kawalerii próbował zaatakować Litwę na odcinku Trakiszki-Szostaków, w miejscowości Wołyńce. Litewski oficer i szeregowiec ustawili się z karabinem maszynowym na wzgórzu Balkai w pobliżu gospodarstwa Švedasa z Olksnian Starych. Według Antanasa Baranauskasa ze wsi Wołyńce (wuja autora), Polacy kilkakrotnie próbowali zaatakować Litwę ze wzgórz, ale bez powodzenia.
Po trudnych negocjacjach w Kalwarii, 7 października 1920 r. w Suwałkach przedstawiciele Litwy i Polski ostatecznie podpisali porozumienie o zawieszeniu broni i ustanowili 8-kilometrową strefę neutralną zwaną linią demarkacyjną. To jednak nie wystarczyło i dwa dni później „rebelianci” Żeligowskiego złamali traktat, zajmując stolicę Litwy - Wilno.
Nieufność, okupacja Wileńszczyzny i południowej części Suwalszczyzny jeszcze długo zaciemniały życie mieszkańców pogranicza i stosunki międzypaństwowe. Dopiero decyzja Konferencji Ambasadorów w sprawie wschodniej granicy z Polską z 15 marca 1923 r. w pewnym stopniu ustabilizowała administrację regionu, powstały nowe powiaty sejneński i suwalski, ale w Polsce. Polska Rada Ministrów, na mocy ustawy z 1919 r., tymczasowo utrzymała podział terytorialny ziemi na powiaty dokonany przez mocarstwa okupacyjne, w tym carską Rosję. Gmina Sejwy (Puńsk) „odziedziczyła” tylko część wsi dawnej gminy, gdy zmieniły się granice państw.
2 sierpnia 1919 r. w skład przywróconego województwa białostockiego weszły m.in. powiaty suwalski i sejneński. 1 stycznia 1925 r. niewielki powiat sejneński został zniesiony, a gminy Berżniki, Giby, Krasnowo i Krasnapol włączono do powiatu suwalskiego. Wschodnia część Sejneńszczyzny pozostała w granicach Litwy.
Gmina wiejska Sejwy (Puńsk) obejmowała wówczas wsie: Adamowizna, Annowo, Boksze Nowe, Boksze Stare, Deksznie, Dębowo, Dębówek, Granowo, Gremzdel, Jabłonowo, Jegliniec, Jegłówek, Kaletnik, Kaletnik Mały, Kompocie, Krucieniszki, Linówek, Ogórki, Orlinek, Oszkinie, Podłowocie, Polesie, Puńsk, Puńsk-Juryzdyka, Rejsztokiemie, Rejsztokiemie Podklasztorne, Rudawka, Smolany, Szlinokiemie, Szołtany, Szołtany-Juryzdyka, Szyłajnie, Trakiszki, Ustronie, Wiłkopedzie, Wojtokimie, Wołyńce, Zaczarne, Bukowizna, Zamczysko, Żwikiele; folwarki: Dębowo, Głowanowszczyzna, Jabłonowo, Kaletnik, Sejwy, Szołtany; osady: Deksznianka, Deksznie, Podsejwy, Sadzaweczka, Nowe Sejwy, Ustronie, Węgielnia; kolonia: Boksze.
Wsie na północ od Puńska, a mianowicie Giłujsze, Kalinowo, Krejwiany, Trompole i Wojciuliszki, należały do gminy Andrzejewo. Podobnie wsie we wschodniej części - Buraki, Dziedziule, Dowiaciszki, Nowiniki, Poluńce, Pełele, Przystawańce, Sankury, Skarkiszki, Tauroszyszki, Widugiery i Buda Zawidugierska - włączone do gminy Krasnowo, pomimo czasami nadmiernych odległości od centrum administracji. Mniejszości etniczne żyjące w sposób zwarty były celowo podzielone ze względów politycznych.
Po 12 maja 1926 r. przewrót majowy Piłsudskiego spowodował śmierć, napięcia, narzucenie sanacyjnych rządów oraz restrykcje wobec opozycji i mniejszości narodowych. W 1926 r. Antanas Burdinas, rolnik ze wsi Rudawka, gmina Sejwy, powiat suwalski, zostaje wójtem gminy Sejwy (Puńsk).
Zbliża się rok światowego kryzysu. Sektor rolniczy na Litwie i w Polsce szczególnie mocno ucierpiał w okresie od 1929 do końca 1934 roku. Sytuacja finansowa gminy Sejwy pogorszyła się, a długi znacznie przewyższały wydatki. W dniu 11 listopada 1930 r. Suwalski Kontroler Powiatowy przeprowadził szczegółową kontrolę gminy i stwierdził wiele nieprawidłowości formalnych i finansowych. Zarządowi groziły sankcje.
14 października 1933 r. rozporządzeniem wojewody białostockiego gminy wiejskie zostały podzielone na gromady. Gromada składała się z jednej lub dwóch wsi albo większej liczby osad i części osad, w zależności od wielkości jednostki (w nawiasach podano). W gminie Sejwy zostały: Adamowizna (Deksznie, Dekszenie osada, Łowocie), Annowo, Boksze (Ustronie, Zaczarne), Boksze Nowe, Boksze Stare, Dębowo (Dębowo Luzaki, Dębowo folwark), Gremzdel, Jegliniec (Jabłonowo, Granowo, Jabłonowo folwark), Jegłówek, Kaletnik I (Kaletnik, Kaletnik Mały), Kaletnik II (Kaletnik folwark, Zamczysko), Krucieniszki, Kompocie, Linówek, Orlinek, Ogórki, Oszkinie (Mackevičiaus Głowanowszczyzna, Cibulsko Głowanowszczyzna, Szyłajnie), Puńsk I (Puńsk osada), Puńsk II (Puńsk wieś, Puńsk-Juryzdyka, Szołtany-Juryzdyka), Rudawka, Rejsztokiemie (Rejsztokiemie Podklasztorne, Podsejwy osada), Smolany (Polesie), Szołtany (Szołtany folwark, Sadzaweczka, Węgielnia osada), Szlinokiemie (Nowe Sejwy), Sejwy (Sejwy folwark, Sejwy serwitut), Trakiszki, Wołyńce, Wojtokiemie, Wiłkopedzie, Żwikiele. Łącznie 30 gromad.
13 czerwca 1934 r. odbywają się wybory gminne w Sejwach, wybierany jest nowy wójt. Startowało dwóch kandydatów Józef Korejwo i Józef Staskiewicz, obaj otrzymali po 8 głosów radnych. Przewodniczący Komisji Wyborczej Józef Kopyciński, przedstawiciel powiatu, zgodnie z losowaniem „wybrał” na wójta Józefa Korejwo, mieszkańca Kaletnik. Kierował on urzędem gminnym do wybuchu II wojny światowej. Kadencja trwała wówczas 5 lat.
Kryzys gospodarczy od dawna gnębił kraj i chłopów. Na Suwalszczyźnie w 1935 r. rolnicy, poborowi do pracy, zwani „Szwarkami”, zaczęli masowo stawiać opór. Domagali się zmniejszenia obciążeń. Dokonywano aresztowań, a nawet wszczynano sprawy karne. 3 czerwca 1935 r. Około 500 osób, po kilka z każdej wsi, zebrało się na dziedzińcu gminy Sejwy i zażądało od wójta Korejwa dokładnego wyjaśnienia, dlaczego istnieje takie obciążenie obowiązkami. Dopiero gdy wójt udzielił przekonujących wyjaśnień, nie doszło do zamieszek, a ludność rozeszła się spokojnie, jak pisze Jan Jaskanis w książce „Materiały do dziejów ziemi sejneńskiej”.
1 września 1939 r. wybuchła II wojna światowa i Niemcy zajęli Polskę. Niemcy przejęli administrację gminy sejneńskiej i utworzyli urząd pocztowy w Puńsku. W tym czasie gmina składała się z 30 wsi i takiej samej liczby sołectw. W każdy czwartek w Puńsku odbywały się spotkania sołtysów, czyli oficjalnych przedstawicieli wsi. Podczas spotkań niemiecki wójt m.in. nakazywał sołtysom przynosić listy młodych mężczyzn, którzy nie byli potrzebni w rolnictwie. Mężczyźni ci mieli zostać skierowani do pracy w Niemczech. Starsi bardzo się bali, był to dla nich psychologiczny cios, ponieważ mogli się spotkać z odwetem. Szef nie przyjmował żadnych wyjaśnień, ale sprytni rolnicy i tym razem znaleźli wyjście. Wielu rolników uciekło przez pośredników, wykorzystując łapówki.
W czasie okupacji niemieckiej na Suwalszczyźnie działał silny polski ruch oporu i grupy partyzanckie. 26 kwietnia 1940 r. Niemcy złapali grupę bojowników ruchu oporu (12 osób), w tym byłego wójta gminy Sejwy, Józefa Korejwo, za udział w działalności podziemnej. Wszyscy zostali rozstrzelani w Lesie Szwajcaria koło Suwałk.
Litwini z rejonu Puńska nie brali udziału w zbrojnym otwartym oporze w okresie niemieckim, ale doświadczyli innych okrucieństw i losów. 10 stycznia 1941 r. ZSRR i Niemcy podpisały układ o przesiedleniu Litwinów i Rosjan z Suwalszczyzny na Litwę, a Niemców z Litwy na terytorium Polski. Ludzi deportowano dwukrotnie (w styczniu i marcu 1941 r.). Początkowo był to rodzaj dobrowolnej repatriacji. W pierwszej kolejności wyjeżdżali drobni rolnicy, którzy mieli nadzieję na otrzymanie większych gospodarstw na Litwie. Gdy zabrakło ludzi do wymiany, Niemcy zaczęli ich zastraszać, aresztować i umieszczać w obozach. Większość z nich podporządkowała się i w drugiej turze, po opuszczeniu rodzinnych stron, „wyemigrowała” na sowiecką Litwę.
W 1941 r. podczas repatriacji wyjechało 11 955 (ok. 70%) Litwinów z Suwalszczyzny, a po II wojnie światowej w rodzinne strony powróciło od 35% do 80% wysiedlonych rodzin, jak podaje Onutė Burauskaitė w książce „Suvalkų krašto lietuvių trėmimas”. Była to największa demograficzna i materialna szkoda wyrządzona przez Niemców od czasów krzyżackich litewskiej Suwalszczyźnie (Sudowii).
Po II wojnie światowej w Polsce rozpoczęła się nowa era, wraz z wprowadzeniem systemu typu sowieckiego. Mniejszości narodowe, uwięzione między młotem a kowadłem, nie podniosły się szybko. Na początku lat 50. ocalali przedwojenni działacze w Puńsku poczuli się ośmieleni do rozpoczęcia działalności kulturalnej. Gen litewskości, który był tyle razy wydobywany i niszczony, rozkwitł po wielu latach, jakby po głębokim zimowym mrozie. Puńsk, choć poza granicami Litwy, dzielnie mówił po litewsku w kościele, na zebraniach, wreszcie w szkołach.
Terytorium Puńska nigdy nie miało ściśle określonych granic. Po podpisaniu pokoju mełneńskiego z Krzyżakami 27 września 1422 r. prawie cała Sudowia została oddana Litwie, stopniowo powracali dawni mieszkańcy, zaczęli osiedlać się kolonizatorzy zza Niemna. Parafia, założona w 1597 r., była ogromna, w linii prostej liczyła ponad 50 km. W 1831 r. parafia liczyła 5970 wiernych, a w 1903 r. już 11370. Później parafia zmniejszyła się. W 1897 r. utworzono parafię Smolany, a w 1908 r. parafię Becejły. W sumie 17 wiosek zostało zredukowanych. W parafii Puńsk pozostało 7000 wiernych. W 1920 r., kiedy ustalono linię demarkacyjną z Litwą, za granicą państwową pozostało 20 wsi.
W parafii Puńsk z 82 istniejących niegdyś wsi pozostało 38: Ogórki, Aleksandrówka, Budzisko, Buraki, Dębniak, Dziedziule, Giłujsze, Grauże Stare, Jegliniec, Kalinowo, Kompocie, Krejwiany, Mikołajówka, Nowiniki, Oszkinie, Pełele, Podwojponie, Poluńce, Przystawańce, Puńsk, Puńsk (wieś), Romaniuki, Sadzawki, Szlinokiemie, Szołtany, Szymanowizna, Tauryszki, Trakiszki, Trompole, Wesołówka, Widugiery, Buda Zawidugierska, Wojciuliszki, Wojponie, Wojtkiemie, Wołyńce, Zaboryszki, Żyrwiny.
Po wycofaniu się wojsk niemieckich z okolic Puńska 2 sierpnia 1944 r. i po przesunięciu się całego frontu na zachód w październiku, w Puńsku zorganizowano nową polską administrację. 4 sierpnia powołano Obywatelski Komitet Powiatowy, a tymczasowym starostą został Edmund Przybylski, wicestarosta przysłany z powiatu sejneńskiego. 10 września Piotr Kowalewski, lokalny rolnik ze wsi Adamowizna, został mianowany wójtem gminy Sejwy, a Stanisław Łysakowski, nauczyciel z Puńska, został mianowany zastępcą wójta.
Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego dekretem z 22 sierpnia 1944 r. przywrócił dawny podział terytorium państwa na województwa, powiaty, gminy i gromady.
Po zakończeniu wojny administracja kraju uległa pewnej stabilizacji. 25 maja 1945 r. na stałego wójta gminy Sejwy (Puńsk) wybrano Walentego Kucmierza, a na jego zastępcę Jana Sawickiego z Kaletnik. Od początku 1946 r. funkcję wójta pełnił Petras Nevulis. 15 czerwca 1949 r. odbyły się nowe wybory. Wójtem gminy Sejwy został wybrany Jan Sajewicz ze wsi Łowocie. Po upadku siedziby w Sejwach urząd gminy pozostał w Puńsku.
Granice gromad zmieniają się w czasie. 1 czerwca 1952 r. na mocy rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów wieś Trompole zostaje usunięta z gminy Zaboryszki i przyłączona do Giłujsz, a Romaniuki Nowe i Romaniuki Stare zostają połączone i przemianowane na Romaniuki gromada. 16 czerwca 1952 r. gmina Andrzejewo zostaje zniesiona, a gminy Giłujsze, Kalinowo, Krejwiany, Trompole, Wojciuliszki i las Krejwiany, około 263,4 ha, zostają włączone do gminy Sejwy, ale gromady Aleksandrówka, Andrzejewo, Białobłoty, Budzisko, Jegliniec, Jeziorki, Kociołki i Kupowo folwark, Majdan, Mikołajówka, Podwojponie, Postawelek, Romaniuki, Sadzawki i Wojponie - zostały włączone do gminy Zaboryszki. Tym samym dekretem zmieniono nazwy gmin w powiecie suwalskim - Puńsk w miejsce Sejwy i Szypliszki w miejsce Zaboryszki.
W dniu 25 września 1954 r. rząd polski wydał kolejną ustawę reformującą podział administracyjny. Zamiast gmin i gromad, powiaty podzielono na małe jednostki terytorialne - gromady (Gromadzka Rada Narodowa). Chodziło o wykorzystanie potencjału twórczego i aktywności ludności wiejskiej bezpośrednio w rządzeniu krajem, w celach propagandowych. Gromada miała liczyć od 1 do 3 tys. mieszkańców, być oddalona od ośrodka administracyjnego nie więcej niż 3 km i mieć powierzchnię 15-50 km2.
Uchwałą Wojewódzkiej Rady Ludowej w Białymstoku z dnia 4 października 1954 r. na terenie powiatu suwalskiego utworzono 48 gromad, jednostek administracyjnych najniższego szczebla. Prezydium Gromady Ludowej w Puńsku przewodniczyli wówczas kolejno Antanas Judickas, Česlovas Gonsiorovski i Stanislovas Baganas.
1 stycznia 1956 r. Rada Ministrów utworzyła okręg sejneński, w skład którego weszło miasto Sejny oraz nowe gromady Berżniki, Giby, Głęboki Bród, Jodeliszki, Klejwy, Krasnapol, Maćkowa Ruda, Ogrodniki, Pogorzelec, Puńsk, Skustele, Smolany, Święciszki i Widugiery. W kolejnych latach często poprawiano podział administracyjny, a mianowicie 1 stycznia 1972 r. rozwiązano gromady Jodeliszki i Widugiery, a na ich miejsce utworzono gromadę Krasnowo. Tego samego dnia wsie Buraki i Przystawańce zostały włączone do gromady Puńsk.
Z dniem 1 stycznia 1973 r. Ustawa Sejmu RP zniosła dotychczasowy podział obszarów wiejskich na gromady i osady oraz przywróciła gromadom status gmin. W skład powiatu sejneńskiego weszły gminy Berżniki, Giby, Krasnapol, Puńsk i Sejny. 1 czerwca 1975 r. Powiat sejneński, po regularnym podziale Polski na mniejsze województwa (49), zostaje włączony do województwa suwalskiego. W 1976 r. zlikwidowano gminę Berżniki, a wsie przydzielono do gmin Giby lub Sejny. W miejsce powiatów, o ograniczonych kompetencjach, utworzono urzędy rejonowe do spraw administracyjnych. Ten ostatni podział utrzymał się do końca 1998 roku, kiedy to przywrócono trójstopniowy podział na województwa, powiaty i gminy.
Po bardzo trudnym rozwoju, trudach i stratach demograficznych, mieszkańcy Puńska zachowali silne poczucie samozachowawczości i charakterystyczny gen przetrwania, mimo że terytorium regionu nieubłaganie się kurczy. Puńsk został zniszczony na przestrzeni wieków, ale przetrwał i nadal stoi, między innymi dzięki czterem solidnym narożnikom fundamentów:
27 września 1422 r. pokój mełneński, podpisany przez Witolda Wielkiego i Krzyżaków;
dekret króla Zygmunta III z 27 października 1597 r. o utworzeniu parafii Puńsk dzięki staraniom Stanisława Zaliwskiego, leśniczego w WKL;
15 listopada 1917 r. Utworzenie parafii litewskiej w Puńsku w latach 1919-1917 staraniem Petrasa Pacenki, Kazimierasa Mielekasa i proboszcza parafii Puńsk Motiejusa Simonaitisa;
20 sierpnia 1956 r. Założenie Liceum Litewskiego w Puńsku listem polskiego ministra oświaty, staraniem Jonasa Stoskeliūnasa i Juozasa Vainy.
Główną władzą cywilną rejonu Puńsk i gminy wiejskiej jest gmina i jej organ wykonawczy - wójt. Rozwój i stabilność gminy zależy od polityki rządu krajowego, środków finansowych, aktywności społeczności lokalnej i jej zdolności do zachowania dziedzictwa historycznego.
Charakterystyczny „fenomen” gminy Puńsk pojawił się około połowy lat 50. XX wieku, kiedy to w 1956 roku rozpoczął działalność Dom Kultury Litewskiej i Liceum Litewskie w Puńsku, a rok później powstało Litewskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne. Te trzy litewskie instytucje/organizacje otworzyły nie tylko okna na świat, ale i drzwi. Bez własnej inteligencji, bez idealistów, nie da się rozwijać oświaty i kultury, a młodych ludzi na wsiach w latach powojennych było wystarczająco dużo, wystarczyło ich tylko obudzić i zjednoczyć.
Pierwszymi osobami, które obudziły i zorganizowały rozpowszechnianie kultury, byli Petras Rolofas, Juozas Maksimavičius, Petronelė Durtonaitė-Jakimavičienė i Vincas Valinčius. Założycielami i promotorami edukacji byli Jonas Stoskeliūnas, Juozas Vaina i Jonas Pajaujis.
Motorem postępu w rolnictwie był Jonas Pajaujis, agronom, nauczyciel i pionier przedwojennego publicznego rozpowszechniania agronomii. Jesienią 1957 r. rozpoczął pracę w Litewskim Liceum Ogólnokształcącym w Puńsku, ucząc przedmiotów przyrodniczych, a następnie zorganizował Szkołę Rolniczą. Wyszkolił setki przyszłych rolników, ukształtował szereg aktywnych osobowości i zaawansowanych producentów rolnych.
Na efekty działalności oświatowej, kulturalnej i rolniczej w Puńsku nie trzeba było długo czekać. Młodzi ludzie, którzy ukończyli liceum litewskie, a później studia wyższe w Polsce lub na Litwie, wrócili do regionu i wzbogacili szeregi specjalistów, wnosząc nowe pomysły i potencjał intelektualny.
Jednym z najbardziej znanych absolwentów liceum w Puńsku jest Romas Vitkauskas. Po ukończeniu Akademii Rolniczej w Warszawie w 1978 r. powrócił do Puńska, początkowo pracował jako przewodniczący kołchozu Trompole, budując duże gospodarstwo rolne, a od 1984 r. do połowy 1994 r. był wójtem gminy Puńsk. Młody, energiczny, żywiołowy, innowacyjnie myślący wójt gminy, na początku, mimo że nie miał wystarczających środków finansowych na inwestycje, uzupełniał braki wkładu gminy pracą społeczną, tzw. „talką”.
Dzięki niemu poprawiła się infrastruktura wsi i miasteczek, ulepszono drogi i ulice, wybudowano wodociągi, ztelefonizowano gospodarstwa, wyremontowano szkoły i remizy strażackie, zainicjował budowę przychodni w Puńsku i siedziby gminy, utworzenie muzeum litewskiego, ale chyba przede wszystkim poświęcił swój czas i energię na budowę Domu Kultury Litewskiej.
W 1994 r. odbyły się wybory samorządowe. Ponieważ Romas postanowił zrobić sobie przerwę po kilku kadencjach, pojawiła się kwestia urzędu wójta. Został nim Kazimieras Baranauskas (autor tego artykułu), mieszkaniec Suwałk, a dawniej Puńska. Lata niedokończonych inwestycji, zwłaszcza wodociągów, telefonizacji, a przede wszystkim przeciągająca się budowa centrum kultury, wypełniły niemal całą kadencję.
Ta ostatnia ogromna inwestycja wymagała ogromnych nakładów finansowych, trzeba było zorganizować składkę i szukać sponsorów. Dlatego w 1995 roku wójt i przedstawiciele społecznego komitetu budowy odwiedzili premiera Polski Waldemara Pawlaka, w 1997 roku - prezydenta Polski Aleksandra Kwaśniewskiego, w 1998 roku - byłego premiera Litwy, wówczas szefa koncernu „Achema” w Janowie, Bronislovasa Lubysa i innych. Każdy z nich coś obiecał, ale nie wszyscy udzielili znaczącego wsparcia.
Przyszłość rejonu puńskiego, podobnie jak gminy, maluje się niekiedy w zbyt skondensowanych, ciemnych barwach. Istnieją obawy, że terytorium Litwy kurczy się, że obrzeża niegdyś rozległego regionu rozpływają się. To wszystko prawda - są to katastrofalne skutki, zwłaszcza dwóch wojen światowych. Nasi przodkowie mieli nie mniej problemów, kiedy przed wiekami powstała parafia Puńsk, ale udało im się przekazać pałeczkę następnemu pokoleniu.
W 1996 r., gdy zbliżała się 400. rocznica powstania Puńska, profesor Algirdas Stanaitis z Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego oraz jego bliscy współpracownicy i studenci spędzili kilka wakacji w Puńsku, zbierając zasoby dotyczące historii Suwalszczyzny. We wnioskach swojej pracy prof. Stanaitis wskazał, że na terytorium Polski ośrodki drugiego rzędu, takie jak Suwałki, Augustów i Sejny, nie budzą wątpliwości, ale tereny Puńska, Szypliszki, Wiżajny i Giby należy zaklasyfikować jako najniższe - ośrodki trzeciego rzędu.
Puńsk jest małą gminą o powierzchni około 138,4 km2 i 4 200 mieszkańcach, ale jest nie tylko ośrodkiem przyciągającym mieszkańców okolicznych wsi (33 sołectwa); pod względem złożoności instytucji społecznych i świadczenia usług Puńsk jest mniej lub bardziej jednolitym ośrodkiem drugiej rangi. Różnorodność jego funkcji, w szczególności Dom Kultury Litewskiej w Puńsku, Liceum Litewskie im. 11 Marca, szkoła muzyczna, wydawnictwo „Aušra”, cztery muzea, ponad dwa tuziny zespołów i grup, pod względem funkcji narodowo-politycznych i kulturalnych „wypełnia” nie całą północno-wschodnią Suwalszczyznę.
W 1997 roku parafia i gmina obchodziły 400-lecie założenia parafii Puńsk. Dzięki staraniom gminy odrestaurowano herb i flagę parafii św. Piotra w Puńsku, wyprodukowano pamiątkowy medal, a przed budynkiem gminy wzniesiono kamienny pomnik - wszystko to bezpośrednio przypomina o nazwie gminy. To upamiętnienie nie tylko poruszyło lokalną społeczność, ale także ożywiło wspomnienia o zmarłych rodakach i ich miłości do ojczystej ziemi i harmonii jej dawnego, niezwykłego piękna.
Zbliżały się wybory samorządowe 1998 roku. Nowe wydarzenia dla wielu zmąciły ich przebieg. Białostocka Straż Graniczna ponowiła odłożony w czasie plan ustawienia szlabanu we wsi Puńsk. Gmina i wójt, zgodnie z ustawą o braku dezintegracji zwartej mniejszości narodowej, wskazali kilka miejsc pod budowę z dala od Puńska. Jednak straż graniczna nie była zadowolona i próbowała wpłynąć na zmianę decyzji.
11 października odbyły się nowe wybory do władz gminy, a tym samym na wójta. Radni, widząc sytuację, powierzyli stanowisko wójta miejscowej osobie, nauczycielowi Vytautasowi Liškauskasowi. Wydawało się, że sytuacja wróci do normy. Jednak 3 listopada br. właściwy organ okręgu sejneńskiego wydał pisemne zezwolenie na utworzenie szlabanu w Puńsku. Gmina odwołała się od tej decyzji. Urzędnicy i lokalna społeczność zjednoczyli się, rozpoczęły się protesty i wiece.
Sąd Administracyjny w Białymstoku odrzucił uzasadnioną skargę gminy, powołując się na zasadność ochrony granicy państwowej. W 2000 r. oddział graniczny przeniósł się do części budynku przychodni w Puńsku, gdzie pozostał do połowy 2004 r.
1 maja 2004 r. Litwa i Polska przystąpiły do Unii Europejskiej, „żelazny szlaban” zniknął, granice państwowe zostały otwarte, przepływ osób i transportu był nieograniczony i rozpoczęła się nowa era. Przed Puńskiem otworzyły się nowe możliwości współpracy i inwestycji w turystykę. Społeczność Puńska rozluźniła się, powrócił normalny rytm życia ludzi, napięcia narodowościowe złagodniały, a skład demograficzny stopniowo się zmienia, osiedla się tu wielu obywateli Litwy.
W ramach planowanych inwestycji w 2010 r. gmina Puńsk wraz z gminami Kalwaria i Łoździeje przygotowała regionalną strategię rozwoju i promocji przedsiębiorczości na lata 2010-2017, zwaną w skrócie „Veiklūs kaimynai” (Aktywni sąsiedzi). Jest to kluczowy poważny dokument, który pośrednio wpływa na lokalne grupy społeczne w obszarach biznesu, turystyki, ochrony przyrody, technologii informatycznych i rolnictwa.
W 2017 roku parafia i gmina Puńsk obchodziły 420. rocznicę powstania. Powracający mieszkańcy Puńska, którzy byli „za morzami”, zauważyli postęp cywilizacyjny miasta, wsi, uśmiechy ludzi i wyraźny rozwój regionu Puńska. Po II wojnie światowej setki młodych i starszych kobiet, zakochanych emigrantów, poślubiło tak zwanych uchodźców z Litwy i znalazło tam oazę spokoju, autentycznego szczęścia.
Choć na mapach dawny rejon Sudowia, rejon Puńska, jest podzielony, to dzięki korzystnym zmianom ludzie i towary przemieszczają się swobodnie, istnieje współpraca „przez granicę” z Litwą, gminami i instytucjami. Unia Europejska, jakby chcąc zadośćuczynić za popełnione kiedyś błędy, wspiera go teraz finansowo, prawnie i moralnie.
Pod względem inwestycji na mieszkańca Puńsk zajął sześćdziesiąte drugie miejsce w kategorii gmin wiejskich w 2018 roku. Pod względem wykorzystania środków Unii Europejskiej na budowę dróg w latach 2014-2018 gmina zajęła drugie miejsce w Polsce, o czym poinformowano 16 października 2019 r. na stronie Punskas.pl. Widać wyraźny postęp miejscowości. Wciąż jednak brakuje większych inwestycji w infrastrukturę miasta, zwłaszcza w sektorze biznesowym.
W 2017 roku, z okazji 420-lecia parafii Puńsk, wydawnictwo Aušra w Puńsku przygotowało i wydało książkę historiograficzną „Punsko parapija 1597–2017” która zawiera wszystkie dostępne skromne materiały na temat założenia parafii, jej rozwoju i wspomnień ludzi. Jest ona hołdem i wspomnieniem pobożnego człowieka, leśniczego Stanisława Zaliwskiego, szlachcica Księstwa Mazowieckiego. Jakie szlachetne idee przywiodły go w to miejsce, wciąż brak dokładniejszych materiałów historycznych. Co więcej, nie ma żadnego znaku pamięci, który pokazywałby jego ślady na ulicy, w kościele czy parafii.
Dziś mieszkańcy Puńska, żyjący na zwartym i skoncentrowanym obszarze, ze stabilnym i skutecznym kierownictwem miejskim oraz wystarczającym wsparciem ze strony państwa i Unii Europejskiej, osiągają nowe wyżyny. W niedalekiej przyszłości, opierając się na konkluzji wspomnianego wyżej profesora Stanaitisa, uważa się, że mogą oni awansować do drugiej rangi i odzyskać czas, honor i status miasta, który kiedyś utracili ich przodkowie.
Literatura
1. Cibulskas, K. 2000. Punskiečių darbai ir likimai. Punsko „Aušros” leidykla.
2. Černelienė, M. 2016. Lenkijos lietuvių švietimas po Antrojo pasaulinio karo. Punsko „Aušros” leidykla.
3. Iš Suvalkų krašto praeities ir dabarties. Konferencijos medžiagos. Punsko „Aušros” leidykla, 1995.
4. Jemielity, W. Podział administracyjny Suwalszczyzny 1919-1998. Wydawnictwo „Hańcza” Suwałki, 1998.
5. Kviklys, B. Mūsų Lietuva, III t.
6. Materiały do dziejów ziemi sejneńskiej. Red. J. Antoniewicz. Białostockie Towarzystwo Naukowe, Białystok, 1963.
7. Pacuski, K. Materiały do słownika historyczno – geograficznego w średniowieczu i w XVI w., PAN.
8. Przychodzeń, Z. Kultura wsi puńskiej. Warszawa, 1987.
9. Punsko Kovo 11-osios lietuvių gimnazija. Punskas, 1996.
10. Punsko parapija 1597–2017. Punsko „Aušros” leidykla, 2017.
11. Suvalkietis, nr. 2018/4/100, Punsko „Aušros” leidykla, 2019.
12. Suvalkų valstybinis archyvas. Sign. 200, gr. 32.
13. Terra Jatwezenorum, 1 dalis, 2018. Punsko „Aušros” leidykla.
14. Valinčiai. Žmonės, jų darbai ir likimai. 2009. Punsko „Aušros” leidykla.
15. Zalewski, L. Ziemia liwska. Wydawnictwo Naukowe „Scholar” Warszawa, 2002.