Kęstutis Subačius
Radziwiłłowie – książęta WKL i ślady ich bytności na ziemi wiejsiejskiej
Nasi czcigodni przodkowie pozostawili nam głębokie pokłady duchowej kultury narodu. Nazwy, które stworzyli, są odzwierciedleniem ich ducha, kultury litewskiej i dziedzictwa kulturowego nas wszystkich. Chronili je, bronili i z miłością nieśli w nasze czasy ich wnukowie oraz nasi dziadowie. Sercem pojmowali oni świętość swej ziemi ojczystej, stron rodzinnych własnych i swoich rodziców. Wzmacniali ją duchowo w swych wierzeniach, języku, obyczajach i trudzie, wciąż spoglądając w dal, w przestrzenie czasu etnicznej ziemi ojców. Przestrzenie te bezpośrednio łączą się z nazwami kultury sudowskiej: ziemi wiejsiejskiej, zamku w Wiejsiejach i miasta Wiejsieje – centrum regionu – zrodzonych przez ludzi tej samej kultury.
Wiejsieje są bezpośrednim, duchowym spadkobiercą nazw ziemi wiejsiejskie, a początki nazwy miasta należy liczyć od pierwszej wzmianki o Wiejsiejach w lipcu 1253 r. w akcie króla Mendoga (E. Gudavičius. Mindaugas. „Vilnius: Lietuvos istorijos institutas”. 1998, s. 203 i 240). Tezę tę wzmacnia historyk Tomas Baranauskas w swej książce „Lietuvos valstybės ištakos” (2000, s. 201–202), w której opisuje trasy podróży Mendoga z Grodna przez Paveisininkai [Veisė – K. S.] i Wiejsieje (Weyze i aliud Weyse), przekazane w 1253 r. zakonowi, wskazując przy tym źródło (PUB – Bd. 1. Halfte 2. – s. 35 (nr 39). Co więcej, odkrycia archeologiczne rozszerzają i pogłębiają historię powstania miasta Wiejsieje i sięgają warstw środkowego i późnego neolitu, czyli okresu sprzed około 4000–3500 lat. Jest to kulturowa warstwa rozwoju etnosu naszego narodu i kolebka jego pochodzenia.
Wkład książąt Radziwiłłów w historię Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz duchowe dziedzictwo narodu jest niemierzalny. Powszechnie wiadomo, że ród Radziwiłłów dokonał w historii Litwy wielu znaczących dzieł i pozostawił po sobie bogatą spuściznę duchową, kulturową i materialną. Do 1831 r. z rodu Radziwiłłów wywodzili się: 1 królowa, 1 kardynał, 3 biskupów, 37 wojewodów, 22 ministrów (kanclerze, hetmani, marszałkowie, skarbnicy) oraz rzesza innych urzędników (m.in. starostowie, kasztelanowie, łowczowie, podczaszowie) („Lietuvių enciklopedija”. Boston, 1961. T. 24, s. 374). Spójrzmy zatem pokrótce na karty ich historii, szukając na nich śladów naszego regionu.
Z rodziny Radziwiłła Starego (namiestnika smoleńskiego, bielskiego, nowogródzkiego, a później wojewody wileńskiego) oraz Zofii, córki wojewody wileńskiego Moniwida, wyrosło drzewo genealogiczne synów – Jana (1474–1522) i Jerzego (1480–1541), które rozdzieliło się na dwie gałęzie: na Nieświeżu i Ołyce oraz Birżach i Dubinkach. Radziwiłł Stary imię swego ojca, Radziwiłł, uczynił swoim nazwiskiem. Linię nieświesko-ołycką rozwijał Mikołaj „Czarny” (1515–1565), jeden z najpotężniejszych i najbardziej wpływowych magnatów XVI wieku, obrońca niezależności WKL. Warto przypomnieć, że protoplasta rodu Radziwiłłów, Krystyn Ościk, już w XV wieku polował w puszczach wiejsiejskich wraz z Witoldem, a jego syn Radziwiłł Ościkowicz, który w drugiej połowie XV wieku został wojewodą trockim i kasztelanem wileńskim, gromadził w swych włościach ziemie wraz z puszczami, rozwijał gospodarkę łowiecką i w puszczach regionu wznosił dwory i dworki myśliwskie.
Należy szerzej omówić działalność kontynuatora linii na Birżach i Dubinkach, syna Jerzego – Mikołaja „Rudego”, kuzyna „Czarnego”, gdyż to do niego należała większa część naszego regionu. Król uważał Radziwiłła „Rudego” za jednego z niewielu rozmówców godnych tematów łowieckich i w 1546 r., przed 30 grudnia, mianował go łowczym WKL oraz rządcą Birsztan. Podczas częstych polowań młodego króla Radziwiłł omawiał z nim najważniejsze sprawy państwowe. Z historii łowiectwa wiemy, że była to istotna gałąź gospodarki, której w I Statucie Litewskim (1529 r.) poświęcono rozdział IX – „Apie Gaudynes, apie girias, apie drevinį medį, apie ežerus, apie bebrynus, apie apinynus, apie sakalų lizdus”. W WKL istniała cała sieć pałaców myśliwskich, dworów, chat łowieckich, królewskich stanic oraz miejsc przystosowanych do przebywania i obróbki zwierzyny. Dzisiejsze miasteczka Metele, Urdomin, Świętojeziory, miasta Sereje, Simno, Łoździeje oraz miejscowość Liszkowo są spadkobiercami dawnych dworów. Do dziś pokutuje błędna informacja, rozpowszechniona w książce Jonasa Reitėlaitisa „Veisiejai” z 1928 r., jakoby Wiejsieje założył książę słucki Jerzy Olelkowicz. W wydanej przeze mnie w 2018 r. książce „Veisiejai ir jų slėpiniai” przedstawiłem oparte na źródłach argumenty świadczące o tym, że książęta słuccy nie uczestniczyli w lokacji Wiejsiej i nigdy nimi nie władali.
Począwszy od XV wieku rządcami i twórcami wiejsiejskiego dworu myśliwskiego, a później dworu-miasta, byli Radziwiłłowie. Całkiem logiczny wydaje się wniosek, że najwyższy łowczy litewski, piastujący godności łowczego WKL, musiał dbać o porządek w gospodarce łowieckiej i organizację królewskich polowań w rozległych puszczach własnych i królewskich. Można przypuszczać, że w puszczach należących do Radziwiłłów znajdowało się więcej niż pojedyncze domy-dwory czy pałace myśliwskie, w tym na terenie dzisiejszego dworzyszcza w Wiejsiejach, w Wysokim Dworze pod Wiejsiejami, w Liszkowie i innych miejscach. Były to budowle obiektywnie podyktowane potrzebami tamtej epoki, spotykane również w innych krajach. Najnowsze badania archeologiczne pozwalają twierdzić, że drewniane wiejsiejskie domy-pałace myśliwskie mogły powstać w latach 1460–1470, a ich fundatorem był najprawdopodobniej Radziwiłł Ościkowicz. Badany przez archeologów murowany pałac centralny, wzniesiony w ostatniej dekadzie XVI wieku i pierwszej połowie XVII wieku, został prawdopodobnie zbudowany na polecenie i za czasów Mikołaja Radziwiłła „Rudego”.
Mikołaj Radziwiłł „Rudy” był w XVI wieku jednym z najaktywniejszych polityków, działaczem państwowym i wojskowym WKL, obrońcą jego suwerenności oraz zwolennikiem reformacji. Wraz z kuzynem zabiegał o małżeństwo swej siostry Barbary Radziwiłłówny z królem Polski i wielkim księciem litewskim Zygmuntem Augustem w 1547 r. Po śmierci kuzyna przejął obowiązki wojewody wileńskiego i kanclerza WKL, stając się zaufanym doradcą i powiernikiem Zygmunta Augusta. Stefan Batory uważał go za najważniejszego pomocnika w walkach z Rosją. Jednym z jego najznamienitszych zwycięstw nad wojskami rosyjskimi była wygrana w bitwie pod Czaśnikami (nad Ułłą) w 1564 r. Radziwiłł „Rudy” nigdy nie pogodził się z dążeniem Polski do inkorporacji WKL; miał własną wizję związku z Polską i proponował unię mniej radykalną niż ta forsowana przez Polaków. Gdy nie udało się osiągnąć kompromisu w tej kwestii, wrócił z Lublina na Litwę i z powodu choroby nie udał się na podpisanie aktu unii lubelskiej. 1 lipca 1569 r. nie złożył przysięgi na akt unii i był jednym z nielicznych, którzy go nie podpisali. Pod względem religijnym zachowywał dualizm wyznaniowy, lecz w 1564 r. otwarcie przeszedł na kalwinizm i fundował świątynie. Można przyjąć, że pobłogosławił budowę murowanego kościoła w Wiejsiejach i pomógł utrwalić nazwy dworu-miasta Wiejsieje, wsi Radvilonys oraz wielu innych miejscowych dóbr w historii Litwy.
Magnata tego można uznać za jednego z najbogatszych w WKL. Majątek Radziwiłła, w porównaniu z ojcowizną Jerzego, wzrósł niemal dwukrotnie. W 1567 r. jego nieruchomości obejmowały około 126 000 ha ziemi. Włości powiększały się kilkoma drogami: poprzez dziedziczenie, darowizny (donacje) Zygmunta Augusta (dzięki nim pozyskano około 1/3 całego obszaru), kupno ziemi oraz darowizny od krewnych. W 1549 r. Elżbieta Radziwiłłówna-Holszańska, siostra Heleny Radziwiłłówny (żony księcia słuckiego Jerzego I), zapisała jedną z największych donacji, w skład której wchodziła także jej część otrzymana od Heleny (żony wielkiego księcia litewskiego Aleksandra, córki wielkiego księcia moskiewskiego Iwana III, zmarłej w 1513 r.): Miadzioł z dworem Veračeta, na Podlasiu dwór Śliwno, Ułłę z kilkoma dworami w powiecie połockim. Przy omawianiu granic posiadłości Mikołaja Radziwiłła „Rudego” w naszym regionie ujawniają się nowe fakty dotyczące topograficznego położenia dworu Lepuniki w powiecie przewalskim, otrzymanego 28 czerwca 1508 r. przez Jana Sapiehę od króla Polski i wielkiego księcia litewskiego Zygmunta Starego. Do tej pory dwór ten utożsamiano z dzisiejszym miasteczkiem Lejpuny, jednak poniższe dokumenty wskazują na co innego.
W Metryce Litewskiej (1387–1546) znajduje się królewski przywilej w języku starobiałoruskim z 28 czerwca 1508 r. (dokument nr 107) oraz inny dokument (nr 108) w języku łacińskim z datą 26 czerwca 1508 r. Prawdopodobnie pierwszy dokument jest tłumaczeniem tekstu łacińskiego, gdyż w dokumencie nr 108 wymieniono nazwiska i tytuły wszystkich obecnych świadków, natomiast dokument nr 107 zawiera wersję skróconą. W obu dokumentach nie określono granic nadanego dworu, odnajdujemy je jednak w innym dokumencie, z 15 maja 1530 r. (nr 109, w języku starobiałoruskim), którego nagłówek archiwista Algirdas Baliulis przetłumaczył następująco: „Pervalkas. Pervalko valdytojo pono Kapčiaus Vasiljevičiaus Leipalingio dvaro revizijos raštas Jonui Sapiegai”. Spis księgi Metryki nr 25 sporządzono także w języku rosyjskim. Lejpuny nazwano w nim, podobnie jak w dokumencie, Lepuniki (Лепуники), a nie Leipalingis. Z treści pisma rewizyjnego wynika, że ludność uprawiająca ziemię przy granicach puszczy Sapiehy doznaje krzywd wskutek rozszerzania włości Sapiehy. Zatem w dokumencie nr 109 granice włości puszczańskich Sapiehy określono tak: po przeprawieniu się przez Niemen (na lewy brzeg) drogą Skomanta przez rzekę Seirę (zapewne wzdłuż rzeki Seiry) do potoku Bilsinyčia (Туртиницы), za którym wszędzie znajdują zaorane pola; stąd znów w prawo i w dół Niemna do potoku Avirė-Avernyčia, za którym również pola są uprawiane i tak było od zawsze, a strażnikami i gajowymi leśnymi byli „Lepuniczanie” i w tych granicach rządzili puszczą, która należała do „Lepuników” (Леипуникомъ).
W dzisiejszych czasach, w połowie drogi między wsią Gerdašiai a potokiem Brasta (lewym dopływem Niemna), przy drodze na lewym brzegu Niemna naprzeciw Doliny Rajgrodu, położona jest wieś Lipliūnai – i to ona jest prawdziwym spadkobiercą dworu Lepuniki w powiecie przewalskim, nadanego Sapieże 28 czerwca 1508 r. Jak wiadomo, mianem dworu określano wówczas ośrodek gospodarki leśnej i puszczańskiej z odpowiednimi budynkami dla gajowych, znawców łowiectwa, naganiaczy, bartników, robotników oraz panów przyjeżdżających na łowy.
Pierwotny zalążek dworu w dzisiejszej postaci – Lipliūnai – ma starą historię, jest to niewielka, lecz rozciągnięta wzdłuż drogi Gerdašiai–Mizarai miejscowość. W 2011 r. mieszkało tam około 50 osób. Las znajdujący się po północno-zachodniej stronie wsi nazywany jest lasem lejpuńskim, a po stronie wschodniej rozciąga się spora dolina zalewowa Niemna, przypominająca dawne szesnastowieczne, zawiłe, potrójne zakola rzeki. Śledząc etymologię nazwy wsi Lipliūnai, można stwierdzić, że jest ona dwuczłonowa: Lip+liūnai. Pierwszy człon Lip- można łączyć ze słowami „lepki, lepić się, lgnąć” lub „brnąć, iść przez grzęzawisko (liūnas)”, drugi człon -liūnai wywodzi się z bałtyckiego i litewskiego określenia klampynė, grząskiej odnogi rzeki lub jej zalewowego ramienia (LKŽ VII 613, 671).
Mamy do czynienia z jeszcze jednym paradoksem historycznym związanym z dobrami Radziwiłłów w naszym regionie. Jak wiadomo, dwór Sereje założył w 1510 r. Jerzy Radziwiłł (1480–1541), a na mocy przywileju Zygmunta Starego z lat 1514–1523 do dóbr serejskich przyłączono większą część Puszczy Mereckiej oraz część puszcz w okolicach Olity i Punii. W przywileju określono granice włości Radziwiłła, które biegły rzeką Marychą (Mara) przez Jezioro Sejny niedaleko dzisiejszego Puńska, rzeką Kirsną, rzeką Raišupis lub Lazdija, przez jeziora Rimietis i Duś, dalej obok jeziora Simno aż do jeziora Żuwinta i za Balwierzyszkami sięgały Niemna. Po tym rozszerzeniu posiadłości dwór Sereje znalazł się w środku włości jego syna Mikołaja „Rudego” i faktycznie stał się ich centrum. Dlatego twierdzenia, jakoby Bohdan Sapieha na początku XVI wieku założył dwór na południowym brzegu jeziora Sereje, nie odpowiadają informacjom zawartym w Metryce Litewskiej (księga 25, dokument nr 148). Tytuł dokumentu w tłumaczeniu brzmi: „1523.05.29. Kraków. Pismo króla Polski i wielkiego księcia litewskiego Zygmunta I, którym panu Janowi Bogdanowiczowi Sapieże zatwierdza się pałac w Serejach oraz ludzi i ziemie we włości mereckiej”. Przy sporządzaniu spisu dokumentów Metryki w języku rosyjskim i tłumaczeniu tytułu dokumentu nr 148 ze starosłowiańskiego, pojęcie „на дворецъ Сеиреи” przełożono jako „на право владения дворцом Сейреи”. Uważam, że termin „дворецъ” należy tłumaczyć na litewski nie jako „dworek” (dvarelis), lecz „pałac” (rūmai). O znaczeniu tych słów pisałem wcześniej. Taki wniosek płynie z tekstu dokumentu. Wskazano w nim, że: „ten pałac w Serejach i ludzie tego pałacu o imionach Rimka, Narusa i Stroča… łącznie osiem osób, i jezioro jedno, i pola dworskie, gdzie każdego lata można wysiać trzydzieści beczek zboża… i karczmę (wolną od podatków) przy tych ludziach, którzy mieszkają nad rzeką Rotniczanką (Raduce)”. Wymienione w przywileju jezioro można by utożsamić z dzisiejszym jeziorkiem Druskonis w Druskiennikach. Pojawia się jednak problem: skąd tutaj, nad potokiem Rotniczanka, wzięła się nazwa pałacu w Serejach, która w tłumaczeniu stała się „dworkiem w Serejach”? Ponieważ wymieniona w przywileju miejscowość jest oddalona od rzeki Seiry o około 6–7 km, można wywnioskować, że nazwa rzeki Seira została użyta do oznaczenia terenu określonego w przywileju. W owym czasie na terenach wspomnianych w dokumencie nie wykształciły się jeszcze inne wyraźne nazwy osad, a owa „Sereje” – zapewne dom-pałac myśliwski – istniała już od dawna wraz z karczmą nad Rotniczanką, gdzie osiedlili się wspomniani w dokumencie ludzie.
Zatem paradoks historyczny polega na tym, że nawet nie szukając początków miasta Sereje, niespodziewanie wyjaśniamy, iż wymieniony w dokumencie nad rzeką Rotniczanką (Raduce) pałac myśliwski Sereje wraz z przyległą karczmą i mieszkającymi tam ludźmi to wcale nie są dzisiejsze Sereje i można go utożsamiać jedynie z terytorium dzisiejszych Druskiennik oraz historią ich korzeni.
To samo można powiedzieć o początkach miasteczka Lejpuny, kiedy to bez historycznego uzasadnienia, wbrew dokumentom znajdującym się w Metryce Litewskiej, nazwa wsi Lipliūnai jest utożsamiana z nazwą miasteczka Lejpuny. Tradycyjnie etymologię nazwy Lejpuny (Leipalingis) wiąże się z sudowskim słowem leipa – „lipa”. Możliwa jest jednak inna wersja, według której nazwa miasteczka wywodzi się z cech otoczenia opisanych paleograficznie, czyli z fizycznych właściwości środowiska przyrodniczego, w którym powstawała osada. Lejpuny jako osada formowały się i rozwijały na skrzyżowaniu szlaków handlowych do Wiejsiej, Łoździej, Sejn, Merecza, Wilna i Serej, przy bagnistej dolinie rzeki Seiry (zanikającego jeziora) i podmokłych obszarach źródeł rzeki Bilsinyčia. Do oznaczania takich odległych w czasie cech środowiska nasi przodkowie używali słowa leita – oznaczającego „grząski obszar zalewowy (po ustąpieniu wody), nadający się do osaczania zwierzyny podczas polowań” (A. S. 2002, 60); także leita – rzeka płynąca przez zalewowe łąki, często występująca z brzegów (np. rzeka Leitė w rejonie szyłokarczemskim). Wówczas etymologia nazwy Lejpuny (Leipalingis) byłaby następująca: pierwszy człon Lei- to „leita”, drugi -pal- to „palios” (mokre, bagniste łąki), a -ingis to przyrostkowa końcówka, relikt języka zachodniobałtyckiego i sudowskiego.
Powróćmy jeszcze do synów i wnuków Mikołaja Radziwiłła „Rudego”, którzy pozostawili wyraźne ślady w historii WKL na ziemi suduwskiej (w tym w Wiejsiejach). Po śmierci ojca obaj jego synowie – starszy Mikołaj (ok. 1546–1589) i młodszy Krzysztof (1547–1603) – pozostali aktywnymi kalwinistami, lecz litewscy stronnicy reformacji bardziej uznawali Krzysztofa, który zasłynął zwycięstwami w bitwach z Rosją i Szwecją, zyskując przydomek „Piorun”. W 1584 r. został wojewodą wileńskim, a po śmierci Stefana Batorego (który nie znosił reformowanych) Krzysztof „Piorun” został hetmanem wielkim WKL. Wyraźnie kontynuował linię polityczną ojca, dążąc do usankcjonowania egzystencji ewangelików na Litwie. Z szerzeniem i utrwalaniem wiary ewangelickiej łączył starania o ożywienie życia gospodarczego miasteczek i w miarę możliwości wspierał państwowość Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kalwinistami byli także obaj jego synowie – Janusz (1579–1620) i Krzysztof II (1585–1640).
Janusz Radziwiłł (1622–1655), syn Krzysztofa II i Anny Kiszczanki, studiował na uniwersytetach w Lipsku i holenderskiej Lejdzie, podróżował po Europie. Na jego dworze w Kiejdanach pracowało wielu wybitnych malarzy i poetów; w 1633 r. nadał Kiejdanom szerokie prawa samorządowe. Był jednym z najbardziej wyrazistych polityków o tragicznych losach, ambitnym mężem stanu, utalentowanym wodzem, znanym mecenasem kultury oraz protektorem ewangelików reformowanych. Janusz, odziedziczywszy zamek w Birżach, kontynuował prace nad jego umocnieniem; w tym celu zaprosił inżyniera wojskowego Adama Freytaga, specjalistę od niderlandzkiego typu zamków bastionowych, a do projektowania pałacu – architekta J. Ulricha. O trosce Janusza Radziwiłła o budowy i jego zdolnościach organizacyjnych w kwestiach budowlanych w Kiejdanach świadczy jego list z 17 grudnia 1652 r. do starosty kiejdańskiego Kochlewskiego. Z treści listu można wywnioskować ówczesne sposoby prowadzenia prac budowlanych; jest on także istotny w poszukiwaniu odpowiedzi na pytania dotyczące budowy dworu i kościoła w Wiejsiejach. Poniżej zamieszczam fragment listu – polecenia Janusza Radziwiłła w sprawie prac budowlanych w Kiejdanach:
<…> O cegłę, na Boga, o cegłę staraj się Waszmość: i w cegielniach dworskich niech Waszmość wyrabia, i u mieszczan zamawiaj, i z bliższą szlachtą kontrakty zawieraj, aby ich było jak najwięcej. O wapno się nie martwię, bo trochę jego jest. Dostarczanie kamienia: po pierwsze, aby z każdego domu w mieście dostarczyli wyznaczoną ilość; po drugie, także z włości, od domu i dymu; wreszcie po trzecie, aby każdy, kto przyjedzie wozem, wzorem Orli, jeden kamień przywiózł, czy duży, czy mały, i na rynku go porzucił. Tak będzie wiele kamienia, resztę choćby i za grosz… Cieśla wileński mógłby pracę zacząć i skończyć, gdyby tam było tak ciepło, jak tutaj u nas… Przesyłam Waszej Miłości przywilej na dobre porządki w mieście. Jeśli po nim sprawy się nie poprawią, to rzucę wszystko o ziemię i nie spojrzę więcej na to przeklęte miejsce… (Archeografičeski sbornik dokumentov, otnosiaščihsia k istorii Severozapadnoi Pysi. T. 8. Vilnia, 1870, nr 364 (nr 64); LIŠ I, s. 287).
W połowie XVII wieku (1648–1668) na Litwę spadły ciężkie czasy. W latach 1648–1654 na południowych ziemiach WKL wybuchło powstanie kozackie na Ukrainie. W 1646 r. Janusz Radziwiłł został hetmanem polnym WKL i zaczął dbać o finansowanie wojska litewskiego oraz jego koncentrację w celu powstrzymania ewentualnego rozprzestrzenienia się buntu kozackiego. Pozwoliło to Januszowi Radziwiłłowi wygrać wiele bitew i 4 sierpnia 1651 r. zająć Kijów. Osiągnięte zwycięstwa nie zostały jednak należycie wykorzystane ze względu na działania polityków polskich. Widząc rosnące zagrożenie wynikające ze zbliżenia dowództwa kozackiego z Moskwą, Janusz Radziwiłł nakłaniał króla do pokojowego rozwiązania problemu powstania. Jednak z powodu rzezi wojsk polskich urządzonej przez Kozaków pod Batohem (2–3 czerwca 1652 r.), przepadły wszelkie szanse na ugodę. W obliczu narastającego niebezpieczeństwa należało wzmocnić dowodzenie armią, lecz politycznie zaangażowane decyzje króla Jana Kazimierza Wazy udaremniły te dążenia. I choć 17 czerwca 1654 r. król mianował Janusza Radziwiłła hetmanem wielkim litewskim, to natychmiast podkopał jego władzę, mianując 18 czerwca 1654 r. hetmanem polnym stronnika królewskiego Wincentego Aleksandra Gosiewskiego i dzieląc armię litewską na części – „dywizje” – podlegające każdemu z hetmanów. W 1654 r. na Litwę wkroczyły trzy grupy wojsk moskiewskich – około 20 tysięcy żołnierzy, podczas gdy Litwa dysponowała jedynie 8 tysiącami i pod Szepielewiczami 24 sierpnia 1654 r. doznała bolesnej klęski. 8 sierpnia 1655 r. Litwa znalazła się w krytycznej sytuacji: stolica Litwy, Wilno, została zajęta przez wojska rosyjskie, które później opanowały Kowno i Grodno, natomiast Szwecja zajęła Wielkopolskę i Prusy, zbliżając się do granic Litwy (trwał potop szwedzki 1655–1660). Podstawę prawną do rokowań polityków litewskich ze Szwedami dało zezwolenie królewskie na negocjacje o rozejm z jednym z wrogów – Moskwą lub Szwedami. W takich okolicznościach Janusz wraz z innymi możnowładcami podpisał 20 października 1655 r. w Kiejdanach układ o poddaniu się pod opiekę króla Szwecji. Porozumienie ze Szwedami powstrzymało dalszy marsz wojsk moskiewskich ku morzu. Następnie, próbując przełamać opozycję panów RON, udał się na Podlasie, lecz przegrał bitwę pod Tykocinem. Będąc już ciężko chorym, schronił się w zamku w Tykocinie, gdzie zmarł 31 grudnia 1655 r. Choć negocjacje ze Szwecją rozpoczął za zgodą króla, został okrzyknięty zdrajcą, a Sejm RON skonfiskował dobra birżańskie, dubińskie, kiejdańskie, nieświeskie i Świadojskie (lit. Svėdasai), które po śmierci Janusza w 1659 r. zwrócono Radziwiłłom, przede wszystkim Bogusławowi Radziwiłłowi, który choć uczestniczył w przygotowaniu układu kiejdańskiego, nie podpisał go.
O wybitnym polityku WKL i jego gorliwym patriocie Januszu Radziwille już pisałem, lecz w historii tu i ówdzie pojawia się przypięta mu etykieta zdrajcy oraz powstają różne wersje dotyczące podziału jego majątku i ich nowych właścicieli. Spróbujmy zatem krótko przyjrzeć się ówczesnej historii.
Historycy połowę siedemnastego wieku (lata 1648–1668) nazywają latami wielkich wstrząsów i strat, inni zaś – czasami „potopu”. Na Litwę i całą Rzeczpospolitą Obojga Narodów spadły próby i nieszczęścia o niespotykanej dotąd skali. Przy wsparciu Tatarów krymskich wybuchło powstanie Kozaków ukraińskich, rozpoczęły się wojny z Moskwą i Szwecją, w które włączyły się Brandenburgia-Prusy oraz Siedmiogród. Wszystko to wstrząsnęło państwem i społeczeństwem, a wraz z głodem i panującymi epidemiami wywołało największy w historii Litwy kryzys demograficzny. Po raz pierwszy w dziejach stolica Litwy, Wilno, została 8 sierpnia 1655 r. zajęta przez wojska moskiewskie; 17 lub 18 sierpnia 1655 r. ich armia zajęła Kowno i tylko dzięki ostrzeżeniu Szwecji o roztoczeniu opieki nad niezajętym terytorium Moskale zaprzestali dalszego marszu, dzięki czemu Kiejdany nie znalazły się w ich rękach. Jeszcze przed zajęciem Wilna, nie mając wystarczających sił do jego obrony, litewscy liderzy polityczni Janusz Radziwiłł, biskup wileński Jerzy Tyszkiewicz oraz Bogusław Radziwiłł zwrócili się do Szwedów z prośbą o wsparcie. W Rydze rozpoczęły się negocjacje, lecz było już za późno, by Szwedzi mogli pomóc w obronie Wilna. Podstawę prawną do rokowań ze Szwedami dało Januszowi Radziwiłłowi królewskie pozwolenie na negocjacje w sprawie rozejmu z jednym z wrogów – Moskwą lub Szwecją – bądź na rozmowy o szwedzkiej pomocy przeciwko Moskwie. Król Jan Kazimierz Waza, przybywszy na Litwę rzekomo w celu udzielenia jej pomocy, nie tylko nie zapewnił żadnego wsparcia militarnego, lecz odwołał z powrotem do Korony polskie oddziały wsparcia. Należy również wspomnieć, że 25 lipca 1655 r. pod Ujściem bez walki skapitulowały polskie siły zbrojne zwołane przez szlachtę i uznały „opiekę” króla Szwecji, chroniąc się przed Moskwą. Działania te zdeterminowały dalsze kroki litewskiego jądra politycznego. Janusz Radziwiłł stracił zaufanie do króla. 17 sierpnia 1655 r. niedaleko Kiejdan, w Joswojniach (Josvainiai), zawarto wstępne porozumienie o poddaniu Litwy pod opiekę króla Szwecji. Deklarację tę podpisało 436 litewskich możnowładców, szlachty, duchownych i wybitnych mieszczan, a także obaj hetmani litewscy – Janusz Radziwiłł i Wincenty Aleksander Gosiewski.
W czasie zjazdu szlachty i negocjacji ze Szwedami, Moskwa wysłała do Kiejdan posła carskiego, który próbował przekonać Janusza i innych polityków do poddania się władzy cara. Janusz odrzucił tę propozycję, lecz W. A. Gosiewski dał do zrozumienia, że protekcja oferowana przez Moskwę może być lepsza od szwedzkiej. Janusz, dowiedziawszy się o kontaktach Gosiewskiego z posłem carskim w Kiejdanach, aresztował go i przekazał Szwedom. W czerwcu 1656 r. Gosiewski uciekł ze szwedzkiej niewoli i wraz z podległymi mu oddziałami stacjonującymi w Wierzbołowie, kilka dni po układzie w Joswojniach, zawiązał konfederację ogłaszającą nieposłuszeństwo wobec Janusza Radziwiłła i wierność królowi Janowi Kazimierzowi. Wojska konfederatów ruszyły na Podlasie, po drodze niszcząc dobra Janusza Radziwiłła.
Szwedzi nie byli usatysfakcjonowani układem w Joswojniach i naciskali na Janusza Radziwiłła, by przyjął surowsze warunki. 20 października 1655 r. w Kiejdanach zawarto układ „Umowy Kiejdańskiej”, na mocy którego zerwano unię państwową Wielkiego Księstwa Litewskiego z Królestwem Polskim i zawarto ją z Królestwem Szwecji. Król Szwecji został ogłoszony wielkim księciem litewskim. Litwie zagwarantowano wolności religijne – dla katolików i ewangelików reformowanych; przewidziano, że król Szwecji będzie rządził Litwą poprzez gubernatora. Traktat podpisało 1134 przedstawicieli litewskiej szlachty. Większość szlachty litewskiej z terenów Żmudzi, powiatów upickiego (z centrum w Poniewieżu) oraz wiłkomierskiego, osaczona przez Moskwę, zamiast poddać się władzy cara moskiewskiego, wybrała przyjęcie protekcji szwedzkiej. Układ kiejdański był jedyną realną próbą prawnego zerwania unii litewsko-polskiej w całym okresie 1569–1795. Unia lubelska z Polską z 1569 r., jak pokazały wydarzenia 1655 r., wcale nie gwarantowała przetrwania Litwy, a Janusz Radziwiłł starał się zachować przynajmniej ograniczoną państwowość litewską. Sejm RON skonfiskował dobra Janusza Radziwiłła, lecz w latach 1657–1659 zostały one zwrócone Bogusławowi Radziwiłłowi. Fakt konfiskaty majątków i ich szybkiego zwrotu jest oczywistym odzwierciedleniem zamętu panującego w państwie. Jednocześnie pokazuje to, że Bogusław Radziwiłł był wybitnym politykiem i zdolnym dyplomatą, potrafiącym umiejętnie włączyć się w bardzo skomplikowane procesy polityczne i militarne.
6 grudnia 1656 r. w mieście Radnot Siedmiogród (księstwo, które z czasem stało się częścią Węgier), Szwecja, Brandenburgia (księstwo – część dzisiejszych ziem Brandenburgii w Niemczech) oraz Ukraina (przedstawiciele Bohdana Chmielnickiego) podpisały traktat, który faktycznie oznaczał podział Polski i Litwy, lecz po klęsce wojsk księcia Siedmiogrodu cały ten sojusz upadł. 19 września 1657 r. w Welawie (Vėluva) i 6 listopada 1657 r. w Bydgoszczy zawarto traktaty kończące wojnę RON z Brandenburgią. Księstwo Pruskie uzyskało od RON uznanie praw suwerennych.
Sojusz z Brandenburgią-Prusami pomógł szybko wyprzeć Szwedów z Prus Królewskich, a przy wsparciu oddziałów Bogusława Radziwiłła i Brandenburgii, dywizja żmudzka wojska litewskiego wyparła Szwedów także z Kurlandii. Zakończono wyzwalanie wszystkich zajętych podczas wojny ziem Rzeczypospolitej i 3 maja 1660 r. w Oliwie pod Gdańskiem podpisano traktat pokojowy między RON a Szwecją. Księstwo Pruskie stało się samodzielnym państwem. W badanym przez nas przypadku najważniejszym punktem wspomnianych traktatów był ten ogłaszający amnestię dla Bogusława Radziwiłła i zwrot jego majątków, jednak historia związana z dobrami trwała dalej i nabrała znaczenia międzypaństwowego.
Córka Bogusława, Ludwika Karolina (ur. 27.02.1667 r. w Królewcu, zm. 25.03.1695 r. w Brzegu), miała zaledwie dwa lata, gdy 31 grudnia 1669 r. nagle zmarł jej ojciec, książę Bogusław Radziwiłł. W testamencie spisanym 27 grudnia 1668 r. cały majątek pozostawił jedynej córce i wyraził życzenie, aby poślubiła ona ewangelika. Jej wychowaniem zajmowało się aż 11 opiekunów wyznaczonych przez ojca, w tym: elektor brandenburski (książę posiadający prawo wyboru króla) z żoną, M. K. Radziwiłł, A. Potocki i inni. Do nadzoru nad dobrami i innymi majątkami Ludwiki Karoliny w WKL wyznaczono ekonomów, zarządców i administratorów. O jej wychowanie religijne dbał delegowany przez synod litewskich ewangelików reformowanych duchowny M. Minvydas. Ojciec w testamencie zakazał córce wyjazdu do ojczyzny przed zamążpójściem. Gromadzone przez wieki przez Radziwiłłów ogromne zasoby dóbr kultury zostały wywiezione do Królewca i po wyjściu Ludwiki Karoliny za mąż 7 (17) stycznia 1681 r. za syna elektora brandenburskiego, margrabiego Ludwika Leopolda, do Litwy już nie powróciły. Po śmierci jej męża, margrabiego Ludwika, w 1687 r. po raz drugi rozpoczęła się rywalizacja o rękę Ludwiki Karoliny. Oczywiście wszystkich, w tym syna władcy RON Jana III Sobieskiego – Jakuba, przyciągał przede wszystkim majątek narzeczonej. Kiedy Ludwika Karolina potajemnie (nie bez pomocy dworu brandenburskiego) wyszła za mąż za księcia neuburskiego Karola Filipa, doszło do ogromnych napięć. Małżeństwo to przekreśliło nadzieje króla polskiego Jana III Sobieskiego na przejęcie wielkich posiadłości (prawie jednej dziesiątej dymów WKL) poprzez ożenek syna Jakuba z Radziwiłłówną z linii birżańskiej.
Ludwika Karolina przez całe życie utrzymywała kontakt z kościołem ewangelicko-reformowanym w WKL, wspierała jego działalność, ufundowała 12 stypendiów dla młodzieży z Litwy na studia na uniwersytetach we Frankfurcie nad Odrą, w Berlinie i w Królewcu. Z jej funduszy w 1680 r. wydano pierwszy w WKL katechizm-elementarz w języku litewskim. Wpływy jej dworu w posiadłościach litewskich (i nie tylko) były znaczne, a po jej ślubie z synem elektora brandenburskiego Ludwikiem Leopoldem – także w samej Litwie. Mówiąc dokładniej, wpływy te realizowały się poprzez Hohenzollernów rządzących Brandenburgią i Księstwem Pruskim. Jest to stara, potężna dynastia niemieckich książąt, która w różnych okresach historycznych nosiła tytuły: margrabiów brandenburskich i Książąt Elektorów Świętego Cesarstwa Rzymskiego (1415–1701), królów pruskich (1701–1918) oraz cesarzy niemieckich (1871–1918).
Znajdujący się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, w zespole Archiwum Radziwiłłów, akt darowizny podpisany w Grodnie przez wielkiego księcia litewskiego Kazimierza Jagiellończyka świadczy, że 14 kwietnia 1455 r. Radziwiłłowi Ościkowiczowi (Radvila Astikaitis) nadano ziemie birżańskie. Syn Mikołaja Rudego, Krzysztof (1547–1603), dla ochrony swoich ziem i północnej granicy Litwy wzniósł w Birżach największą i najsilniejszą w ówczesnej Litwie twierdzę bastionową typu włoskiego (na planie kwadratu) z wałami ziemnymi, gdyż udoskonalona artyleria była bezsilna wobec bastionów ziemnych. Po śmierci ojca twierdzę dalej wzmacniał jego syn Krzysztof II (1585–1640), który często przebywał w Birżach i dbał o miasto. W 1640 r. Birże odziedziczył syn Krzysztofa, Janusz Radziwiłł (1615–1655), który zostawszy hetmanem wielkim litewskim, zaprosił inżyniera wojskowego Adama Freytaga, a do projektowania i budowy nowego pałacu – architekta J. Ulricha. Po nagłej śmierci Janusza w 1655 r., jego kuzyn książę Bogusław Radziwiłł (1620–1669) był od 1657 r. do 1669 r. gubernatorem Prus, dowodził armią pruską w walkach o jej niezależność, w 1659 r. odzyskał podupadłą twierdzę birżańską i w 1661 r. wysłał do Birż swojego architekta Teofila Krell-Spinowskiego. Przygotował on nowy plan generalny twierdzy, projekt koszar, a inżynier S. Arciszewski rozpoczął budowę. Po śmierci Bogusława zaczęły się wielkie spory o posiadłości Radziwiłłów i budowa twierdzy stanęła. Jedyna spadkobierczyni majątków Bogusława, córka Ludwika Karolina, miała zaledwie dwa lata, dlatego dobrami zarządzali książęta neuburscy. Po długich walkach i sporach twierdza birżańska i inne włości przypadły Radziwiłłom z linii nieświeskiej. Zapewne z ich inicjatywy w 1671 r., po dziesięcioletniej przerwie, wznowiono prace budowlane, które trwały jedenaście lat i w 1682 r. budowa twierdzy została ukończona. Porównując XVII-wieczny plan zamku w Birżach (zob. ryc. 12) z planem rekonstrukcji umocnień-zamku w Vainežeris z XVII–XVIII w. (zob. ryc. 13), dostrzeżemy duże podobieństwo konturów ich planów oraz powiązania z autorami projektującymi i budującymi umocnienia zamku w Birżach.
Można zatem stwierdzić, że bastionową twierdzę ziemną w Vainežeris, z polecenia hetmana wielkiego WKL Janusza Radziwiłła, prawdopodobnie projektował wybitny inżynier wojskowy budownictwa zamków bastionowych Adam Freytag, a jej budowę już po śmierci Janusza Radziwiłła prowadził inżynier Bogusława Radziwiłła, S. Arciszewski.
Idźmy dalej śladami dziedzictwa Radziwiłłów i spróbujmy wyjaśnić, dlaczego w małym miasteczku dworskim zbudowano ogromny kościół-bazylikę, kto mógł być pierwszym fundatorem wielkiego kościoła św. Jerzego, kto stworzył projekt kościoła św. Jerzego w Wiejsiejach, który swą kubaturą śmiało pretenduje do miana dostojnej bazyliki, który budowniczy go wznosił i kiedy rozpoczęto budowę?
Niezwykły monumentalizm kościoła dostrzeżono już w 1808 r. w publikacji statystycznej Księstwa Warszawskiego, w której opisano miasta departamentu łomżyńskiego; o Wiejsiejach napisano: „Wiejsieje, m. szlacheckie, podupadłe, ma 550 mk., znajduje się tu wielki pałac pański, a także kościół podobny do katedry, lecz niewykończony” (LIŠ, I, s. 388). Z przytoczonego stwierdzenia „podobny do katedry, lecz niewykończony” wyciąga się wniosek, że kościół już w 1808 r. posiadał obecne wymiary, co oznacza, że zakończono prace zewnętrzne formujące budowlę i ukształtowano jej bryłę przestrzenną, tj. wymurowano ściany i położono dach.
W drugim tomie „Lietuvos architektūros istorija” (od początku XVII w. do połowy XIX w.) historyk sztuki Klemensas Čerbulėnas (s. 73–74) podaje następujący opis kościoła: „Zbudowany w latach 1768–1817 parafialny kościół św. Jerzego w Wiejsiejach… Kościół prostokątny, o trójnawowej przestrzeni. Kompozycja prostej, płaskiej fasady głównej przypomina wileńskie bezwieżowe kościoły wczesnego baroku, a jednocześnie epatuje klasycyzmem. Początkowo fasada była dwukondygnacyjna, obie kondygnacje dzieliły pilastry doryckie. W 1848 r. część centralną wydzieliły potężne, wypukłe pilastry wielkiego porządku, łączące obie kondygnacje, jedynie w dolnej kondygnacji po bokach zachowały się małe, płaskie pilastry. Oś fasady podkreślają zdobione obramowaniami segmentowe łuki portalu i okna. Wysoką część centralną wieńczy trójkątny fronton, a jej krawędzie z niskimi nawami bocznymi łączą nie woluty, lecz wklęsłe attyki jednospadowe”.
Architekt, historyk urbanistyki, doktor nauk humanistycznych Algimantas Miškinis w swoim dziele „Lietuvos urbanistikos paveldas ir jo vertybės”, w tomie I „Užnemunės miestai ir miesteliai”, rozdz. II „Veisiejai” (s. 241–269), pisząc o początkach miasteczka, opierał się niestety na błędnej, podawanej przez historyków wersji o książętach Glińskich i słuckich jako założycielach miasta, co jednak nie podważa znaczenia jego badań urbanistycznych, które są unikatowe. We wspomnianym dziele (s. 244) A. Miškinis pisze: „Murowany kościół wznoszono bezpośrednio naprzeciwko pałacu, co zapewne świadczy o tym, że w centrum planowano stworzyć oś kompozycyjną (ryc. 302); zaplanowano na niej również mający się znajdować między oboma najważniejszymi budynkami miasteczka rynek, o którego formie i wielkości, wobec braku autentycznych materiałów, nie można powiedzieć nic konkretniejszego… Autorzy nowego centrum, podobnie jak i kościoła, nie zostali dotąd ustaleni”.
Przedstawiony schemat (ryc. 15) pozwala na wyciągnięcie wniosku, że planistyczno-przestrzenna struktura pałacu i kościoła w Wiejsiejach nie jest przypadkową relacją czy zbiegiem okoliczności, lecz dziełem biegłego architekta. Kto nim mógł być?
Historyk Jonas Reitelaitis w książce „Veisiejai” (s. 251), opierając się na protokole wizytacji kościelnej z 1875 r., pisze: „Teraz powstaje pytanie, jakie prawa do dóbr wiejsiejskich miał książę Jerzy I Słucki? W protokole wizytacji z 1875 r., w którym opisano dokument erekcyjny kościoła i sporządzono z niego wypis, powiedziano, że Jerzy był »właścicielem dóbr wiejsiejskich«… Jednak jest dla mnie niezrozumiałe, że jeśli książę słucki był właścicielem dóbr wiejsiejskich, to dlaczego fundację i uposażenie kościoła w Wiejsiejach zatwierdził król Zygmunt w Warszawie? O ile mi wiadomo z przejrzanych już dokumentów innych kościołów w Dzukii, król zatwierdzał erekcję i uposażenie tylko tam, gdzie kościół budowano w dobrach… należących do jurysdykcji królewskiej. Fundacji kościołów w dobrach prywatnych, jak choćby w Serejach czy Rumbonys, król nie zatwierdzał. W Wiejsiejach kościół książę Jerzy ufundował i uposażył w 1526 roku, a Zygmunt tę donację w tym samym roku zatwierdził. Jeśli król tak nagle musiał to zatwierdzać, wynika z tego, że dobra wiejsiejskie były własnością państwową i należały do starostwa mereckiego lub berżnickiego. Jednak nigdzie nie udało się znaleźć żadnych wiadomości, by książę Jerzy był starostą tych starostw. Zatem jeśli władał Wiejsiejami nie jako starosta, to jako właściciel. Innych praw tu być nie mogło. Szkoda, że nie posiadam początku tekstu donacji, w którym fundator określa, kim jest”.
Już wcześniej na podstawie dokumentów wykazaliśmy, że twierdzenia o posiadaniu przez książąt słuckich dóbr w Wiejsiejach i ich wkładzie w rozwój miasteczka są niezgodne z treścią dokumentów Metryki Litewskiej i są błędne. Świadczy to o tym, że nie mogli oni ufundować kościoła w Wiejsiejach w 1526 r., gdyż książę Jerzy I nie posiadał tu żadnych dóbr. W tym czasie terenem tym rządzili Radziwiłłowie. Dlaczego więc panuje takie zamieszanie wokół początków powstania kościoła?
W cytowanej już książce J. Reitelaitisa (s. 257) napisano, że Janusz i Bogusław byli kalwinami (ewangelikami reformowanymi), ewangelikami byli także niemieccy książęta i księżniczki, którzy łączyli się z Radziwiłłami więzami małżeńskimi. 2 marca 1642 r. kanclerz WKL Albrycht Stanisław Radziwiłł (1595–1656), przedstawiciel innej, nieświesko-olickiej linii Radziwiłłów, katolik, syn Stanisława Radziwiłła Pobożnego, wyjednał z akt kancelarii WKL w Warszawie odpis dokumentu fundacyjnego kościoła w Wiejsiejach. To ostatnie twierdzenie J. Reitelaitis oparł na wspomnianym odpisie znajdującym się w protokole wizytacji z 1875 r., który wraz z trzema innymi odpisami spłonął podczas pożaru w 1877 r.
Na Sejmie Konwokacyjnym Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1633 r. przyjęto ustawę zakazującą budowy nowych kościołów protestanckich w miastach państwowych, zwanych także królewskimi (L I VI, s. 277); obowiązywało także wiele innych ograniczeń. Zapewne A. S. Radziwiłł, będąc sam żarliwym katolikiem, mógł szukać dokumentów o fundacji kościoła w Wiejsiejach, gdyż zaczęła obowiązywać zasada pozwalająca na odbieranie kościołów ewangelikom reformowanym, jeśli dokumenty fundacyjne wskazywały, że zostały one założone w miejscach wcześniej należących do katolików. Tym bardziej że w 1642 r. w WKL i w Koronie wciąż trwały procesy kontrreformacyjne.
Wówczas logiczne jest przypuszczenie, że w Wiejsiejach w 1642 r., a może znacznie wcześniej, mogła istnieć wspólnota ewangelicko-reformowana, która posiadała stary drewniany kościół, być może stojący w miejscu rozpoczętej budowy kościoła murowanego, tj. w miejscu obecnej świątyni. Motywów do budowy nowego kościoła ewangelicko-reformowanego w Wiejsiejach Radziwiłłowie mieli zapewne wiele. Zarówno hetman wielki WKL Janusz Radziwiłł, jak i jego kuzyn Bogusław byli wykształconymi prawnukami wielkiego wodza WKL, wielkiego łowczego dworu królewskiego Mikołaja Radziwiłła Rudego, kontynuującymi tradycje wojskowe rodu Radziwiłłów, uczestniczącymi w działalności państwowej, mecenacie i kulturze. Dobra wiejsiejskie stanowiły jeden kompleks z serejskim centrum kalwińskim. Możliwe, że niepowtarzalne otoczenie przyrodnicze Wiejsiej, tamtejsze puszcze i dziedzictwo łowów królewskich, które przyczyniło się do powstania tu wspaniałego dwukondygnacyjnego pałacu myśliwskiego, stało się impulsem do rozpoczęcia budowy okazałej bazyliki ewangelicko-reformowanej, pretendującej do miana centrum ewangelików reformowanych na południu WKL i mającej wzmocnić potęgę władzy Radziwiłłów, a zarazem reprezentacyjność myśliwskiego dworu w Wiejsiejach.
Bogusław Radziwiłł był protestantem i dokładał wszelkich starań, by zachować prawa protestantów w WKL, które w jego czasach były bezlitośnie ograniczane: zakazywano budowy nowych kościołów protestanckich (ewangelicko-reformowanych), a w kościołach ewangelickich zbudowanych po 1632 r. zabraniano odprawiania nabożeństw i żądano ich zburzenia, wprowadzano też mnóstwo innych zakazów. Jednak Radziwiłłowie z linii na Birżach i Dubinkach na terenach swoich dóbr korzystali z prawa własności i nadal wspierali kościół protestancki. O silnym przekonaniu religijnym Bogusława Radziwiłła świadczą słowa jego testamentu, że „urodził się w prawdziwej chrześcijańskiej wierze ewangelickiej, a mianowicie – uniżonej kalwińskiej”, jednocześnie zakazał córce wyjazdu do ojczyzny przed zamążpójściem (L. Šinkūnaitė, XVII amžiaus Radvilų portretai, s. 120). Bogusław był bardzo lojalnym współtowarzyszem swojego współwyznawcy i kuzyna Janusza Radziwiłła, hetmana wielkiego WKL, jego politycznym stronnikiem, współautorem układu w Kiejdanach, uczestniczył w walkach z Rosjanami, Szwedami i bardzo przeżył stratę zmarłego w 1655 r. Janusza. Dlatego możemy twierdzić, że Bogusław Radziwiłł, gorliwy ewangelik reformowany, z powodu wszystkich doznanych strat duchowych i materialnych, mógł kontynuować budowę kościoła-bazyliki protestanckiej w Wiejsiejach, jeśli do tego czasu nie była ona ukończona.
Jego córka, księżniczka Ludwika Karolina, była żarliwą kontynuatorką wiary ojca i protektorką kościoła reformowanego. Mogła zatem zaangażować wybitnych architektów i inżynierów wznoszących twierdzę birżańską lub innych specjalistów. Po śmierci Ludwiki Karoliny Radziwiłłówny 23 marca 1695 r. rozpoczęły się walki i ogromne licytacje o jej spadek, a tym samym o przejęcie kościoła w Wiejsiejach. Wersję o fundacji kościoła w Wiejsiejach przez Radziwiłłów wzmacnia artykuł „Veisiejų istorija” (s. 280–281) autorstwa wybitnego badacza historii kościoła, ks. Rapolasa Krasauskasa, zamieszczony w XXXIII tomie „Lietuvių enciklopedija” (Encyklopedia bostońska). Przytoczę fragment wspomnianego artykułu: „Bp A. Woyna w swojej relacji z 1644 r. [sprawozdaniu-opisie – K. S.] zaznacza, że kościół w Wiejsiejach znajduje się w rękach niekatolickich [ewangelików reformowanych – K. S.] i należy go odzyskać drogą sądową”. Podana informacja oznacza, że w 1644 r. w Wiejsiejach stał już kościół, a jego fundatorami byli ewangelicy reformowani Radziwiłłowie, właściciele dóbr wiejsiejskich.
Poniżej przedstawiono zdjęcia fasad głównych kościołów w Wiejsiejach oraz w Nieświeżu (wzniesionego przez Radziwiłłów), przypominające, że fasada główna kościoła w Wiejsiejach została zmieniona około 1848 r. Jej część centralną wydzieliły potężne, wypukłe pilastry wielkiego porządku, łączące obie kondygnacje, jedynie w dolnej kondygnacji po bokach zachowały się małe, płaskie pilastry. Pomimo przeprowadzonej rekonstrukcji fasady, zachowało się niewątpliwe podobieństwo stylu obu kościołów, pozwalające przypuszczać, że jest to dzieło z tego samego okresu, stworzone przez architektów Radziwiłłów. Wiele podobieństw wykazuje także fasada główna kościoła Wszystkich Świętych w Wilnie przy ulicy Rūdninkų (1620–1631). Jest on również trójnawowy, o przestrzeni bazylikowej.
Radziwiłłowie byli wielkimi mecenasami sztuki i zgromadzili mnóstwo skarbów kultury. Przykładem ich mecenatu może być najstarszy litewski zbiór portretów graficznych – XVII-wieczny album portretów Radziwiłłów. Przygotowane do rytowania portrety graficzne odtwarzają galerię malowanych portretów należących do rodu Radziwiłłów, która obecnie jest rozproszona po świecie. Pięknie opowiada o tym Laima Šinkūnaitė w wydanym w 1993 r. albumie „XVII a. Radvilų portretų albumas” (Kaunas: Šviesa, 1993); innych albumów wydanych w tym wieku oraz we wcześniejszej historii litewskiego portretu nie posiadamy. Jest on pierwszym w historii naszej grafiki dziełem uwieczniającym wizerunki osób z jednego potężnego rodu magnackiego. W 1758 r. Michał Kazimierz Radziwiłł „Rybeńko” (1702–1762), od 1744 r. hetman wielki WKL i wojewoda wileński, wiek później wydał analogiczny zbiór portretów Radziwiłłów.
W 1592 r. wydano autorstwa Jana Radwana, poety epoki renesansu Wielkiego Księstwa Litewskiego, heroiczny epos łaciński „Radziwiliada” („RADVILIADA, arba giesmė apie gyvenimą ir garsiausius žygius amžino atminimo šviesiausiojo kunigaikščio Mikalojaus Radvilos, Jurgio sūnaus, Dubingių ir Biržų kunigaikščio, Vilniaus vaivados, LDK kariuomenės narsiausio etmono ir t. t.”). Przytoczę fragment czwartej części eposu, opisujący miłość Radziwiłłów, ich zasługi i poświęcenie dla ojczyzny:
„Radziwille, tego, co dałeś i ojczyźnie, i swemu królowi – mówili ludzie – dość, bo zwycięstw pod twoim dowództwem zdobyliśmy tyle, że ledwie zdołamy wszystkie zliczyć! Mężu, oszczędź siebie, starczy już trudów bezkresnych!”
Słowa przyjaciół nie przekonują Radziwiłła: miłość do ojczyzny zwycięża.
„Chroń mnie, potężny Olimpu królu – rzecze – przed tym! O, nie! Nie trzeba, srebrnych rzęs mi nie zamkną
– wśród wojów, nie tracąc legionów ludu, padnę raczej jako żołnierz
niż śmierć wybawi z tego ciała, w troskach o Litwę mnie pogrążonego zastawszy!
Jakże byłbym radosny i jaki spokój bym posiadł, umierając tak! <…>”
Literatura
1. Adononis, T., Čerbulėnas, Kl. 1987. Lietuvos TSR dailės ir architektūros istorija. Vilnius: Mokslas.
2. Baltų religijos ir mitologijos šaltiniai. T. I , II, IV. Sudarė N. Vėlius.
3. Banionis, E. LDK pasiuntinybių tarnyba XV–XVI a.
4. Batūra, R. Lietuvių tauta kovoje prieš Aukso ordą.
5. Beresnevičius, G. Dausos.
6. Beresnevičius, G. 2001. Trumpas lietuvių ir prūsų religijos žodynas.
7. Biachi, M. Trumpas pasakojimas apie karą su Maskva XVII a. viduryje.
8. Bliujienė, A. 2007. Lietuvos priešistorės gintaras.
9. Boockmann, H. Vokiečių ordinas.
10. Būga, K. Rinktiniai raštai, 1958–1961. T. 1–3.
11. Būtėnas, P. 1962. Jotva–Sūduva.
12. Daugnora, L., Girininkas, A. 2004. Rytų Pabaltijo bendruomenių gyvensena XI – II tūkst. pr. Kr.
13. Dini, P. U. 2000. Baltų kalbos: lyginamoji istorija.
14. Dubonis, A. 1998. Lietuvos didžiojo kunigaikščio leičiai: iš Lietuvos ankstyvųjų valstybinių struktūrų praeities. Vilnius.
15. Dusburgietis, P. Prūsijos žemės kronika.
16. Gedimino laiškai (reng. S. C. Rowell). Vilnius: Vaga, 2003.
17. Gimbutienė, M. Baltai priešistoriniais laikais.
18. Gimbutienė, M. Rytprūsių ir Vakarų Lietuvos priešistorinės kultūros apžvalga.
19. Gudavičius, E. 1989. Kryžiaus karai Pabaltijyje ir Lietuva XIII amžiuje. Vilnius.
20. Gudavičius, E. 1998. Mindaugas. Vilnius: Žara.
21. Gudavičius, E. 1999. Lietuvos istorija nuo seniausių laikų iki 1569 metų. T. I. Vilnius.
22. Hermann A. Lietuvių ir vokiečių kaimynystė.
23. Herodotas. Istorija.
24. Jablonskis, K. 1930. Praeitis. T. I. Kaunas, p. 379–383. Kritika ir referatai: „Kun. Jonas Reitelaitis. Veisiejai. K. J.“
25. Jovaiša, E. 2013. Aisčiai. Kilmė. I knyga: monografija. Vilnius: Lietuvos edukologijos univ. leidykla.
26. Jovaiša, E. 2014. Aisčiai. Raida. II knyga: monografija. Vilnius: Lietuvos edukologijos univ. leidykla.
27. Jučas, M. Lietuvos metraščiai ir kronikos.
28. Kolūpaila, S. 2006. Šešiolikto šimtmečio Pietinės Lietuvos upių ir ežerų vardai.
29. Krikščionybės Lietuvoje istorija (sud. V. Ališauskas). Vilnius: Aidai.
30. Latvis, H., Vartberbė, H. 1991. Livonijos kronika. Iš vokiečių kalbos vertė, įvadą ir paaiškinimus parašė J. Jurginis. Mokslas.
31. Lietuvos Metrika (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 1995.
32. Lukšaitė, I. 1999. Reformacija Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje ir Mažojoje Lietuvoje. XVI a. trečias dešimtmetis – XVII a. pirmas dešimtmetis. Baltos lankos.
33. Puzinas, J. Rinktiniai raštai.
34. Ragauskienė, R. 2002. Lietuvos Didžiosios kunigaikštystės kancleris Mikalojus Radvila Rudasis (apie 1515–1584 m.). Vilnius: Seimo leidykla „Valstybės žinios“.
35. Reitelaitis, J. 1928. Veisiejai. Monografija. Kaunas.
36. Rimantienė, R. 1984. Akmens amžius Lietuvoje.
37. Rimantienė, R. 1995. Lietuva iki Kristaus.
38. Sabaliauskas, A. 1986. Baltų kalbų tyrinėjimai.
39. Sabaliauskas, A. 2002. Mes baltai. Pataisytas ir papildytas leidimas.
40. Sliesoriūnas, G. 2000. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė vidaus karo išvakarėse: didikų grupuočių kova 1690–1697 m. Vilnius: L II leidykla.
41. Stakauskas, J. Lietuva ir Vakarų Europa XIII amžiuje.
42. Šinkūnaitė, L. 1993. XVII a. Radvilų portretai. Kaunas: Šviesa.
43. Valavičius, G. 1867. Girių revizija 1559 m.
44. Visuotinė lietuvių enciklopedija. T. I–XXV.
45. Volkaitė-Kulikauskienė, R. 1958. Lietuvos archeologiniai paminklai ir jų tyrinėjimai.
46. Volkaitė-Kulikauskienė, R. 1970. Lietuviai IX–XII amžiais.
47. Volkaitė-Kulikauskienė, R. 2001. Lietuva valstybės priešaušriu.
48. Zinkevičius, Z. Iki pirmųjų raštų.
49. Zinkevičius, Z. Lietuvių kalbos istorija. T. I–VI.
50. Zinkevičius, Z. Lietuvių tautos kilmė.