Kęstutis Subačius
Struktura terytorialno-społeczna Sudowii – istotne cechy w X–XIII w.
W 2022 roku obchodziliśmy 600. rocznicę długich i ciężkich walk egzystencjalnych narodu litewskiego, zakończonych traktatem pokojowym z Mełna. Na mocy tego traktatu, będącego wynikiem bitwy pod Grunwaldem, Litwie zwrócono większość etnicznych ziem Sudowii oraz Żmudź. Po raz pierwszy państwo litewskie, na szczeblu sejmu, uznało znaczenie regionu sudowskiego w historii kształtowania się państwa litewskiego, jego wpływ na rozwój języka i kultury litewskiej oraz na umacnianie tożsamości, a rok 2022 ogłoszono Rokiem Sudowii.
Naturalnie jesteśmy pod wpływem emocjonalnej i duchowej fali tamtych lat, pola emocjonalnego, co jest bardzo istotne dla podkreślenia historycznego dziedzictwa naszego narodu i ożywienia pamięci historycznej – drzewa życia narodu. Poprzez przeszłość, tworząc teraźniejszość i patrząc w przyszłość. W sensie kulturowo-duchowym dziedzictwo historyczne to bogactwa naszego narodu, które warto od czasu do czasu podnieść, przeczytać, zastanowić się nad obecnymi czasami, historią i spróbować głębiej zrozumieć realia i tendencje otaczającego nas świata. Korzystając z krótkiego, ale bardzo obrazowego i głęboko sensownego podsumowania drogi historycznej naszego narodu, przedstawionego w „Vertėjo žodis” litewskiego historyka, encyklopedysty, tłumacza Rimantasa Jasasa (1929–2002), proponuję czytelnikom spróbować poczuć skutki szalejących wiatrów i burz w historii naszego narodu:
„Bałtowie, jako jedna z europejskich grup etnicznych, w ciągu ostatnich dwóch tysięcy lat doświadczyli dwóch fundamentalnych, z niczym nieporównywalnych i nieodwracalnych w skutkach katastrof. Pierwszą z nich był w żadnych źródłach nieopisany najazd Słowian na tereny zamieszkałe przez Bałtów i Ugrofinów. Druga katastrofa – najtragiczniejsze zetknięcie się z Europą Zachodnią, z jej cywilizacją i ideologią w XI–XV w. Najwięcej krzywd wobec Bałtów i Litwy w XIII–XIV w. wyrządzili nosiciele tejże cywilizacji i ideologii – niemieckie zakony rycersko-monastyczne. Wszystko, co spotkało naród litewski później, było jedynie konsekwencją tych dwóch katastrof, wynikiem ówczesnej, ukształtowanej już, geopolitycznej sytuacji Litwy.
U schyłku I tysiąclecia, w wyniku inwazji słowiańskiej, Bałtowie ostatecznie utracili swoje ziemie, podstawę swojego istnienia na ogromnym obszarze – od górnej Dźwiny na północy do Prypeci i Desny na południu oraz na odcinku blisko tysiąca kilometrów od źródeł Wilii i Niemna na zachodzie do zbiegu dorzeczy Dniepru i Oki na wschodzie…
Rozgromienie zakonu niemieckiego w bitwie pod Grunwaldem (Žalgirisem, Tannenbergiem) w 1410 r., osiągnięte wspólnymi siłami Polski i Wielkiego Księstwa Litewskiego, nie wskrzesiło z grobów tysięcy mieszkańców Litwy, którzy zginęli w wojnie z Krzyżakami pruskimi i inflanckimi oraz ich sojusznikami w XIII–XIV w. Podobnie jak rozszerzenie WKL w XIV w. na dawne obszary bałtyckie na wschodzie nie mogło zmienić ich nowego, rosyjskiego oblicza.
Po zakończeniu wojen z zakonem niemieckim, naród litewski był całkowicie wykrwawiony, na długo pozbawiony sił życiowych i twórczych, przebrany w szaty obcych języków oraz kultur i skazany jedynie na beznadziejną walkę o przetrwanie jako naród na tym małym skrawku ziemi, który pozostawili mu nieopisanie chciwi i okrutni wielcy sąsiedzi”. (Vygandas Marburgietis „Nauja Prūsijos kronika”, rozpoczęta w 1293 r. i zakończona wydarzeniami z 1394 r., napisana w latach 1393–1394. Tłumaczył Rimantas Jasas, V., 1998: Vertėjo žodis, s. 46, 48).
Spontanicznie pojawiło się pragnienie opowiedzenia o lekcjach historii i przedstawienia kilku myśli na ten temat, autorstwa niemieckiego doktora nauk historycznych, badacza Europy Środkowej Andreasa Kosserta, wyrażonych w jego książce „Rytprūsiai. Istorija ir mitai” (napis przy ilustracji, s. 244): „Pompatyczny pomnik pod Tannenbergiem, wzniesiony w miejscu bitwy z 1914 roku w czasie I wojny światowej, w pobliżu granicy z Polską, został pomyślany jako prowokacja. Z tą jedyną zwycięską bitwą Niemcy wiązali nadzieję, że duch Tannenbergu pomoże im zrewidować warunki traktatu wersalskiego i odzyskać na wschodzie swoje dawne granice. 2 października 1935 roku szczątki byłego prezydenta Paula von Hindenburga zostały przeniesione do nowo wybudowanej kaplicy, Hitler osobiście uczestniczył w uroczystości żałobnej i nadał temu pomnikowi status pomnika o znaczeniu państwowym. W 1945 roku trumna Hindenburga została przewieziona do Marburga. Tam, w kościele św. Elżbiety, spoczywają szczątki byłego wybawcy Prus Wschodnich do dziś”. Morał jest prosty. Wystarczy zamienić nazwy i z Grunwaldu to miejsce staje się Tannenbergiem – jako moralny rewanż Niemców. Tę książkę w języku litewskim wydało wydawnictwo „Briedis” w 2021 roku.
Tradycyjnie, po tak szerokim i głębokim historycznym podsumowaniu, niemal zawsze pojawia się naturalne pragnienie, a nawet konieczność wyjaśnienia, jak wyglądał region Sudowii przed inwazją zakonu niemieckiego. Zrozumiałe jest, że należałoby zacząć od przeglądu odległych czasów historycznych kultury cywilizacyjnej, co wykraczałoby poza ramy formatu artykułu. Dlatego w dalszej części zostaną wspomniane tylko najjaśniejsze fakty z rozwoju historycznego naszego regionu, odnotowane w historiografii.
Na ziemiach zachodniobałtyjskich już w czasach środkowego neolitu (4000–3000 lat p.n.e.) rozwinęła się kultura rzucewska, w której trakcie ukształtowały się i wyłoniły plemiona Sudowów i Galindów. W kulturze materialnej i duchowej Sudowów powstały pewne różnice, które historyczka Audronė Bliujienė zaznaczyła w swoim dziele „Lietuvos archeologija, III tomas. Romėniškasis ir tautų kraustymosi laikotarpiu”, s. 31: „Kultura materialna i obrządek pogrzebowy z wczesnego okresu wędrówek ludów na obszarze Zaniemnia, Południowej i Wschodniej Litwy znacznie różnią się od pozostałych części Litwy. Dlatego materiał z kurhanów z okresu D [to jest 360–480 r. n.e. – K. S.] z tej części Litwy należy porównywać nie tylko z kulturą sudowską, ale także z materiałem z pochówków z środkowego Dunaju oraz strefy leśnej Europy Wschodniej i środkowego Dniepru”. (Bliujienė 2006b; Bliujienė, Steponaitis 2009; Bliujienė, Curta 2011; Medvedev 2010, s. 60–65).
Ptolemeuszowi Sudini-Sudowowie brali udział w procesach migracyjnych, kształtując kulturę kurhanów litewskich i rodząc plemię litewskie na jej obszarze. Sudowowie zdołali umocnić się przy północnych granicach prowincji Noricum i Pannonia Cesarstwa Rzymskiego i kontrolowali handel „Szlakiem Bursztynowym” do Rzymu prowadzony przez związek plemion Aistów. W VI–VII w. zdołali obronić swoje terytoria przed najazdami kaganatu Awarów i nawiązać współpracę z Wielkim Królem Teodorykiem z Królestwa Rzymskiego, który w liście skierowanym do posłów Aistów (523–526 r.) pisał: „[…] Od przybyłych waszych posłów zrozumieliśmy, że bardzo staracie się z nami zapoznać, abyście, żyjąc na wybrzeżach Oceanu, przyłączyli się do naszego zamysłu”.
Wspomniana przez Rimantasa Jasasa inwazja słowiańska – „w żadnych źródłach nieopisana inwazja Słowian na tereny zamieszkałe przez Bałtów…” – nie była ani pierwszą, ani ostatnią. Już od XIX w. plemię Aistów-Bałtów zaczęły atakować skandynawskie oddziały Waregów. Od końca X w. na południowe ziemie Sudowów-Jaćwingów wtargnęły oddziały książąt polskich, a później – wojska państwa polskiego. Trwały niszczycielskie wojny Księstwa Halicko-Wołyńskiego na południowych ziemiach Sudowów-Jaćwingów, opanowanie etnicznych ziem sudowskich przez książąt mazowieckich i tak dalej. W takich warunkach toczyły się wewnętrzne walki konsolidacyjne państwa litewskiego, w których aktywnie uczestniczyły sudowskie „miecze” (według E. Gudavičiusa). Jednocześnie rozpoczęła się nowa wojna zakonu niemieckiego (metaforycznie – jak zaraza) przeciwko wszystkim plemionom prusko-zachodniobałtyjskim, którą Piotr z Dusburga opisał następująco: „Tym razem nie tylko wojna była nowa, tym razem walczono nowymi środkami, ponieważ wróg jest pokonywany nie tylko materialnymi, ale i duchowymi broniami, czyli modlitwą”. (Dusburgietis, P. 1985. Prūsijos žemės kronika. Wilno, s. 79–80). Mówiąc prościej, obok siły militarnej stworzono potężną „maszynę” ideologiczną do uzasadniania celów wojny.
Uważam, że na pytanie „jak wyglądał region Sudowii przed inwazją zakonu niemieckiego na ziemie naszego kraju” może nam odpowiedzieć ten sam Piotr z Dusburga, który w „Prūsijos žemės kronika”, napisanej w latach 1326–1330, tak opisuje Sudowów: „Sudowowie, najszlachetniejsi, przewyższali innych nie tylko szlachetnością obyczajów, ale i bogactwem oraz potęgą… Każde z tych plemion miało wiele silnych grodów…” (s. 85), a dalej z rycerskim cynizmem i podstępem opowiada, jak rycerze niszczyli naszych rodaków, palili i burzyli grody, osady, domy, wtrącali ludzi w niewolę i ich rękoma budowali swoje zamki-bastiony władzy.
Zanim zacznę pisać o strukturze terytorialnej regionu, krótko wspomnę nazwy etnosów. W naszej historii istnieje wiele zamieszania dotyczącego etnonimów Sudowów i Jaćwingów, kultury tych etnosów, ich terytoriów i roli w historii pochodzenia Litwinów. Jasno na ten temat wypowiedział się polski historyk A. Kamiński w książce „Jaćwież - terytorium, ludność, stosunki gospodarcze i społeczne” (Łódź, 1953): „W Polsce dopiero w połowie XIX w. autorytaryzm Lelewela i Jaroszewicza otworzył drogę do utożsamienia Jaćwingów z Sudowią (Sudowowami), (choć) należy to podkreślić jako przykład siły tradycjonalizmu w historiografii, utrwalonego w niej dopiero w drugiej ćwierci XX w., gdy tan aksjomat stał się obowiązkowy bez zastrzeżeń” (s. 31).
Z historycznego punktu widzenia, eliminacja nazwy plemion Aistów-Bałtów, poprzez przemianowanie ich własnej kultury na inne nazwy, zamieniając dawnych Aistów w Prusów, jest okrutnym aktem, który nie mieści się w żadnych współczesnych normach moralnych. Jednak analizując z perspektywy średniowiecza, a także z perspektywy współczesnej (patrząc z zewnątrz), wydaje się to naturalne. Niemniej jednak, dla kultury bałtyjskiej i jej historii, spowodowało to ogromne szkody, przerwało naturalny bieg procesu konsolidacji narodu, zniekształciło jego chronologię – jednym słowem, utracono wielkie duchowe bogactwo. „Substytut” pojawił się dopiero w IX w., a po zniszczeniu ziem pruskich został przyjęty przez zakon niemiecki, by nazwać państwo utworzone na podbitych ziemiach pruskich. Ten krok miał polityczne cele, ale co najważniejsze – konieczne było wyeliminowanie z tych ziem substratu kultury Aistów-Bałtów.
W dzisiejszych czasach, w sensie kultury etnicznej, do regionu Sudowii dotarła także dobra wiadomość. Do użycia powraca i stopniowo umacnia się kluczowy etnonim pochodzenia narodu litewskiego – Sudowowie, a zarazem porzuca się złośliwie wdzierające się do użytku administracyjne nazewnictwo gubernialne z czasów carskich, będące podstawą pochodzenia. Historia uczy – nazwy etnosów są duchowym bogactwem narodu, należy je pielęgnować i bronić. Najlepiej może to czynić państwo, chroniąc materialne, duchowe, historyczne dziedzictwo, rozwijając kulturę, doskonaląc edukację, rozszerzając naukę i badania historyczne.
Struktura terytorialna i społeczna każdego narodu ma długą historię rozwoju i świadczy o stopniu rozwoju jego kultury, a także o politycznej i społecznej dojrzałości społeczeństwa. Uważam, że nasi historycy mogliby rozszerzyć organizacyjną strukturę plemienną wspólnoty rodowej do nazwy „kiltis” – połączenia kilku lub kilkunastu plemion, jednoczących je na podstawie językowej, terytorialnej i politycznej (obrona, handel, budowa zamków, dróg, mostów i innych obiektów). Obecnie używany w historii termin „związek plemienny” ma wiele znaczeń i nie oznacza wyższego stopnia organizacji wspólnot. Patrząc na historyczny kontekst kultury sudowsko-galindzkiej w I–II w., możemy stwierdzić, że posiadali oni dobrze rozwiniętą strukturę terytorialną, społeczną i polityczną, która pozwalała im handlować z Rzymem, posiadać ziemie nad Dunajem i skutecznie kontrolować handlowy Szlak Bursztynowy. List króla Ostrogotów Teodoryka do Aistów z lat 523–526 wzywa do krytycznego spojrzenia na terminologię historyczną.
Piotr z Dusburga zatytułował trzecią księgę „Prūsijos žemės kronika” jako „Apie Teutonų namų ordino brolių karus prieš prūsus”, a jej trzeci rozdział – „Apie prūsų susiskirstymą bei jų galybę” (s. 85). Wspomniany rozdział rozpoczyna się taką myślą: „Ziemia Pruska dzieli się na 11 części. Pierwsza – [ziemie] Chełmno i Lubowo, które przed przybyciem braci zakonu niemieckiego, można powiedzieć, zostały całkowicie spustoszone. Druga – Pomezania, w której [mieszkali] Pomezanie. Trzecia – Pogezania, w której [mieszkali] Pogezanie. Czwarta – Warmia, w której [mieszkali] Warmianie. Piąta – Natangia, w której [mieszkali] Natangowie. Szósta – Sambia, w której [mieszkali] Sambowie. Siódma – Nadrowia, w której [mieszkali] Nadrowowie. Ósma – Skalowia, w której [mieszkali] Skalowowie. Dziewiąta – Sudowia, w której [mieszkali] Sudowowie. Dziesiąta – Galindia, w której [mieszkali] Galindowie. Jedenasta – Barcja i Szara Barcja, które obecnie nazywane są Wielką i Małą Barcją, i w których mieszkali Bartowie”. Ten rozdział kroniki Piotr z Dusburga nazywa „niewinnym barankiem”, ponieważ słowo „susiskirstymas” oznacza, że nazewniczy podział strukturalny ziem dokonali sami Prusowie. Jednak oni sami nie mogli tego zrobić, ponieważ nie mieli jeszcze państwa. Proces jego tworzenia, który rozpoczął się pod koniec pierwszego tysiąclecia, przedłużał się, z powodu ciągłych najazdów sąsiednich krajów, a od XIII w. także rozpoczętych wojen, Prusowie nie zdążyli stworzyć państwa. Potwierdza to statystyka niszczycielskich wypraw na ziemie pruskie: wojska polskie od 1018 r. do 1192 r. przeprowadziły 11 ataków. Księstwo Rusi Kijowskiej atakowało w 983 r., 1038 r., 1112 r., 1113 r., 1196 r., a w 1147 r. musiano odeprzeć wspólny atak staroruskich i polskich wojsk (VLE, XIX, s. 197). P. z Dusburga był ideologiem zakonu i pisząc „Prūsijos žemės kronika” starał się przedstawić dążenia wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Wernera, znacznie mijając się z rzeczywistością.
Niemiecki historyk L. Weber uważał Piotra z Dusburga za szczególnie tendencyjnego kronikarza zakonu, który wszystko, co mogło nie pasować do celów zakonu lub im szkodzić, zmieniał lub w ogóle pomijał pewne fakty. Na początku XIII w., gdy zakon rozpoczął swój marsz na Prusy, plemiona Aistów-Bałtów zamieszkujące prawy brzeg dolnej Wisły były różnie nazywane, najczęściej od nazw zajmowanych przez nie ziem. Zamiast nazwy Aistowie, do określania tych samych zachodnich Bałtów w źródłach historycznych zaczęto używać nazwy Prusowie. Po raz pierwszy wspomniano o nich w IX w. (845 r.) przez bawarskiego geografa, który nazwał ich Bruzi. W 965 r. Prusów wspomina hiszpański podróżnik żydowski Ibrahim-ibn-Jakub, który pisał, że Prusowie mieszkają nad Morzem Bałtyckim, mają swój język i odważnie walczą ze skandynawskimi wikingami „Rus”. Uważa się, że nazwą Prusowie zaczęto najpierw określać ziemie południowo-zachodnich obszarów Pomezanii i Pogezanii, a stopniowo nazwa ta, dzięki wysiłkom zdobywców Krzyżaków, przyjęła się także na innych obszarach.
Jak wiadomo, najazdy chrześcijańskich misji, a później braci Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie – na ziemie Aistów-Bałtów rozpoczęły się po uzyskaniu błogosławieństwa papieża rzymskiego. Ściśle kontrolowano, aby nikt inny nie udawał się do tego samego kraju. 20 stycznia 1268 r. papież Klemens IV wydał bullę, w której chwali króla czeskiego, który zamierzał wyruszyć przeciwko niewiernym w Galindii, Sudowii i Litwie, pozwala na utworzenie nowej metropolii, jeśli król czeski zdoła wyrwać Litwę, Galindię i Sudowii z rąk niewiernych (tak jest w tłumaczeniu, a w źródle PUB. I–2, nr 278 (196–197) zamiast Sudowii wpisano Jaćwież). W bulli papież w ogóle nie wspomina o ziemi pruskiej, chociaż według Piotra z Dusburga dziewiąta część ziemi pruskiej to Sudowia, a dziesiąta to Galindia.
Jeszcze tego samego dnia (20 stycznia 1268 r.) papież, śpiesząc z ochroną interesów zakonu niemieckiego na Litwie, wydał inną bullę, w której zezwala królowi czeskiemu, po zajęciu Litwy, na odbudowę chrześcijańskiego królestwa litewskiego, nie naruszając interesów zakonu krzyżackiego:
„[…] poruszeni prośbami króla, za radą naszych braci, mocą tego [pisma] pozwalamy ci, abyś, jeśli kraj Litwy, w którym z autorytetu wspomnianej stolicy zostało ustanowione królestwo, za panowania świetnej pamięci Mendoga (on przyjąwszy sakrament chrztu, został koronowany na króla z autorytetu apostolskiego, później okrutnie zamordowany przez jakichś synów zagłady), za twoją pomocą i z pomocą Pana zdołał wyrwać z rąk wrogów, mógł swobodnie ustanowić tron królestwa, jak wcześniej i wyznaczyć do jego rządzenia osobę wierną i oddaną Kościołowi Rzymskiemu, jeśli ci się to wyda bardziej pożyteczne dla dobra wiernych i szerzenia wiary katolickiej. Jednak przez to nie chcemy w niczym szkodzić wspomnianym mistrzowi i braciom Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny, o ile oni posiadają ziemie, majątek i prawa im należące, lub nabyli je od innych, także niewiernych. Tak więc… nikomu itd. Jeśli ktoś itd. Przekazano w Viterbo, 13 dni przed kalendami lutowymi, w trzecim roku naszego pontyfikatu”. [PUB. I–2, nr 279 (197–198)]. W tej ostatniej bulli Galindia i Sudowia w ogóle nie są wymienione, najwyraźniej po cichu zgodzono się, że mają one przypaść zakonowi.
Przedstawię jeszcze jeden dokument Mendoga z lipca 1253 r., który pokazuje, że Nadrowia była uważana za ziemię króla litewskiego, którą on darował zakonowi za pomoc wojskową.
„Mendog, z Bożej łaski król Litwy itd., ponieważ z łaski Bożego natchnienia za radą naszych umiłowanych w Chrystusie mistrza i braci zakonu niemieckiego w Inflantach zostaliśmy wezwani z pogańskich ciemności do światła Kościoła Jezusa Chrystusa i odrodziliśmy się przez łaskę wody chrztu, a także najświętszy ojciec i nasz pan papież Innocenty Czwarty, powierzając naszą osobę, królestwo i wszystkie posiadłości przynależności i opiece Stolicy Apostolskiej, mocą swojej władzy nakazał koronować nas na króla całej Litwy i wszystkich ziem, które z Bożą pomocą już wyrwaliśmy z rąk pogan lub zdołamy wyrwać w przyszłości, aby można było dokończyć to, co rozpoczęliśmy i abyśmy mocną ręką potrafili odeprzeć tych, którzy sprzeciwiają się wierze i niszczą nasze królestwo, uznaliśmy, że potrzebna nam jest pomoc wspomnianego mistrza i braci, którą oni sami, złożonymi przysięgami, stanowczo obiecali nam udzielić, jak to szczegółowo określono w ich pismach sporządzonych w tej sprawie. I chociaż służba wspomnianych braci [tego] zakonu została ustanowiona przeciwko niszczycielom wiary i Kościoła, i oni sami są gotowi udzielić swojej pomocy raczej nam niż innym chrześcijanom, aby odeprzeć wrogów wiary, bez żadnych [naszych] zobowiązań, widząc w życiu wiecznym wystarczającą nagrodę dla siebie, to jednak, aby mogli, udzielając nam pomocy, skuteczniej wypełnić swoje zobowiązanie, które w tych nowych okolicznościach jest nam bardzo potrzebne, za zgodą swoich następców darowaliśmy ich zakonowi niżej wymienione ziemie, które swobodnie i bez przeszkód posiadaliby na wieki, pod warunkiem, że wspomniani bracia własnymi środkami i zgromadzonymi swoimi rycerzami, mieczem, pomocą i radą na wieki wspieraliby nas i prawowitych następców naszego królestwa przeciwko wrogom wiary i nas samych. Z kolei my i nasi następcy zobowiązujemy się również wobec wspomnianych braci. A nazwy ziem są następujące:
Połowa ziemi Rosienie, połowa ziemi Laukuva, połowa ziemi Betygoła, połowa ziemi Ejragoła, połowa ziemi Dajnawa, cała [ziemia] Kuleiniai, cała Karšuva, cała [ziemia] Kražiai, cała Nadrowia, cała Weyse [ziemia wiejsiejska], cała [ziemia] Vangiai. Na potwierdzenie tego zleciliśmy umocnienie tego pisma naszą pieczęcią. W uzgadnianiu tych spraw uczestniczyli: pan biskup chełmiński, wspomniany mistrz braci Andrius i jego bracia Andrius, Jonas, cześnik, Ziteras, stolnik, i Teodoryk Hazendorf, z dominikanów – brat Sinderamas, z franciszkanów – brat Adolfas i ich konfratrzy oraz wiele innych osób. Przekazano na Litwie, w naszym dworze, roku Pańskiego 1253, miesiącu lipcu”. (Tłumaczono z: PUB-2 [Preusisches Urkundenbuch. Politische Abteilung, Bd.1, H.2, hrsg. A. Seraphim, Kionisbergi. Per., 1909.], nr 39a. Z łaciny tłumaczył D. Antanavičius. Mindaugo knyga. Istorijos šaltiniai apie Lietuvos karalių. Przygotowali i na język litewski przetłumaczyli Darius Antanavičius, Darius Baronas, Artūras Dubonis (redaktor), Rimvydas Petrauskas. Wilno. Wydawnictwo LII. 2005, s. 69).
Mamy jeszcze jeden (7 sierpnia 1259 r.) dokument darowizny ziem króla Mendoga, na mocy którego zakonowi za pomoc wojskową darowane są ziemie, w tym cała Dajnawa-Jotuva, z wyjątkiem Sentanė, Dernė, Kresmeny, a także cała Skalowia i Żmudź. (Tłumaczono z: PUB-2, nr 79. Z łaciny tłumaczył D. Antanavičius. Mindaugo knyga, s. 82).
Według Vincasa Vileišisa, oprócz dokumentów darowizn Mendoga, istnieją również inne ówczesne dokumenty świadczące o tym, że terytorium Małej Litwy było rozumiane jako terytorium Litwy. Podaje on akt legata papieskiego, biskupa Modeny Wilhelma, z 1243 r. (PUB, I, nr 143), ustanawiający cztery biskupstwa na ziemiach pruskich i określający ich granice. Biskup Modeny, jako wysłannik papieski, trzykrotnie odwiedził tereny bałtyckie i był dobrym znawcą tych ziem. W akcie o granicach pisze się, że granice biskupstw (trzeciego i czwartego) biegną rzeką Pregołą, a plemiona położone na wschód od Sambii i, być może, od Natangii, były traktowane jako należące do Litwy, ponieważ ich granice z ustalonymi granicami biskupstw nazywane są granicami Litwy. (Vileišis, V. 1935. Tautiniai santykiai Mažojoje Lietuvoje ligi Didžiojo karo istorijos ir statistikos šviesoje. Kowno, s. 28–29).
Opierając się na tych dokumentach, możemy stwierdzić, że Sudowia, Skalowia, Nadrowia i Galindia nie należały do ziem pruskich, a z jedenastu ziem pruskich wymienionych przez Piotra z Dusburga pozostało tylko siedem – Chełmno, Pomezania, Pogezania, Warmia, Natangia, Sambia i Barcja. Później, po podbiciu tych ziem przez zakon niemiecki, wszystkie terytoria zaczęto nazywać ziemiami pruskimi, a kraj – Prusami. Po zwycięstwie w bitwie pod Grunwaldem udało się zmusić zakon niemiecki do podpisania 22 września 1422 r. pokoju mełneńskiego, który zwrócił i prawnie uznał za Litwę większość ziem Sudowii i niemal całą Żmudź.
Wróćmy na chwilę do XIII w. i spróbujmy wyjaśnić, pod wpływem jakich okoliczności król Mendog tak hojnie darował wspomniane wyżej etniczne ziemie Królestwa Litewskiego. Niektórzy historycy tłumaczą, że te ziemie należały do króla tylko politycznie, a nie faktycznie, dlatego łatwo się ich zrzekł. Być może częściowo jest to prawda. Możemy przypuszczać, że Mendog nie do końca rozumiał ukryte dążenia zakonu krzyżackiego i długoterminowe konsekwencje swoich decyzji, bolesne straty poniesione przez mieszkające na darowanych ziemiach plemiona, a przede wszystkim ich wodzów, oraz wynikającą z tego wrogą reakcję.
Wzrost znaczenia jednego władcy na Litwie zbiegł się z podbojami Tatarów na Rusi i powstaniem potężnego państwa Złotej Ordy. Mendog starał się wykorzystać sytuację i rozszerzał swoje posiadłości na południe, włączając w nie obszary Nowogródka, Słonima i Wołkowyska. W Nowogródku osiadł jego najstarszy syn Wojsiełk (Vaišvilkas). Jesienią 1242 r., po wybuchu powstania Prusów, Mendog, dążąc do ich wsparcia, poparł ich sojusznika – księcia Pomorza Wschodniego Świętopełka i w 1244 r. zawarł z nim tajny sojusz. Był to szczególny przypadek, gdy chrześcijański książę zawiera sojusz z poganami, ale Świętopełk ze swoim księstwem znalazł się w trudnej sytuacji. Mendog dobrze rozumiał zagrożenie, jakie dla Litwy stanowił nowy zakon krzyżacki, zbliżający się do jej granic. Zdołał wykorzystać powstanie pruskie i przejął władzę nad Skalowią, Nadrowią i Północną Sudowią, starając się wyeliminować swoich konkurentów. Wykorzystując sytuację, zajął ziemie dzieci swojego brata Dausprunga – Towtywiłła i Edywida. Następnie wysłał swoich ludzi, aby ich i ich wuja Wikinta zabili. Z tego powodu w 1249 r. wybuchła wojna domowa, która trwała do 1252 r.
Towtywiłł, Edywid i Wikint udali się do swojego krewnego Daniela – księcia halickiego. Połączyli swoje siły i podjęli odwetowe wyprawy przeciwko Mendogowi. Wikint przekupił możnych Żmudzi i Sudowii (wówczas obowiązywała metoda „kupowania mieczy”, obecnie nazywana „kupowaniem głosów”). Za pośrednictwem Daniela, Wikint w drugiej połowie 1249 r. porozumiał się z zakonem inflanckim i wyniósł Towtywiłła na tron władcy Litwy. W Rydze Towtywiłł został przyjęty z szacunkiem i uroczyście ochrzczony. Przeciwko Mendogowi stanęła potężna koalicja. Jej wojsko zaczęło pustoszyć ziemie litewskie. Mendog, wyczerpany walkami, nie odważył się na otwartą bitwę i zamknął się w swoim zamku.
Po najazdach w 1249 r., w połowie 1250 r. odbyły się jeszcze dwie wyprawy zakonu, podczas których spustoszone zostały części Żmudzi, które popierały Mendoga, oraz podbita została Semigalia. Po tych wyprawach i chrzcie Towtywiłła, Mendog znalazł się w bardzo trudnej sytuacji. Zmuszony okolicznościami, postanowił podjąć desperacki krok i rozpoczął negocjacje z mistrzem zakonu inflanckiego Andrzejem Stirlandem. Mendog wysłał do niego swoich posłów z cennymi darami, przekupił go i obiecał podwoić dary, jeśli mistrz zabije Towtywiłła. Andrzej Stirland dobrze rozumiał sytuację, wszystkie subtelności i wybrał Mendoga. Taki krok mistrza był podyktowany wspólnym dążeniem zakonu inflanckiego i zakonu krzyżackiego do podbicia ziem żmudzkich i połączenia obu zakonów, stworzenia wspólnego terytorium. Z drugiej strony, choć książę halicki obiecał zjednoczyć kościoły (katolicki i prawosławny), było to bardzo trudne zadanie, ponieważ zakon nie chciał mieć u boku silnego konkurenta, który umocniłby się na Litwie i rozszerzył wpływy Kościoła prawosławnego.
W drugiej połowie 1250 r. delegacja zakonu inflanckiego pod przewodnictwem Andrzeja Stirlanda przybyła do Mendoga i rozmawiając o usunięciu Towtywiłła, zaproponowała przyjęcie chrztu jemu samemu, z jednym warunkiem – oddania pewnych terytoriów. Za chrzest Mendog zgodził się przekazać zakonowi inflanckiemu dużą część Żmudzi. Andrzej Stirland otrzymał to, czego raczej nie uzyskałby, trzymając się doktryny krucjat. Dla Mendoga ten układ był jedynym wyjściem i szybko zrozumiał, jakie będą konsekwencje przyjęcia chrztu. Dlatego należało się spieszyć. Na początku 1251 r. – E. Gudavičius wskazuje, że mogło to być pod koniec zimy lub wiosną 1251 r. – Mendog został ochrzczony, co, zrozumiałe, oznaczało również chrzest całego jego dominium. Jednocześnie Mendog musiał zwrócić się do papieża z prośbą o uznanie chrztu za prawowity. Wymóg takiej aprobaty wskazuje, że władza papieska jest wyższa od świeckiej. Do papieża wysłano wspólną delegację zakonu inflanckiego i Litwy, Mendoga reprezentował książę ziemi Nerge Parbus. Zawiózł on papieżowi listy Mendoga. Oznacza to, że niemieccy duchowni, którzy pojawili się na Litwie, byli również skrybami Mendoga. Samego Mendoga do chrztu przygotował brat kapłan zakonu inflanckiego Krystian, który później, dzięki Mendogowi, został biskupem diecezji litewskiej.
Ówczesny papież Innocenty IV przyjął posłów w Mediolanie. 15 lipca 1251 r. bullą biskupowi chełmińskiemu nakazano zbierać dziesięcinę kościelną od Litwinów bardzo ostrożnie, ponieważ nie byli oni przyzwyczajeni do takich obowiązków i zobowiązano go do troski o wyznaczenie biskupa litewskiego i budowę katedry. Władca Litwy został uznany za władcę chrześcijańskiego i syna Kościoła. Papież zgodził się przyjąć Mendoga i jego państwo pod prawo i własność św. Piotra, podkreślając, że za państwo to uważa wszystko, co Mendog wyrwał z rąk pogan lub co zdoła wyrwać w przyszłości. Uzyskując status lennika św. Piotra, przez pewien czas łatwiej było mu bronić się przed podbojami zakonu niemieckiego.
Przyjęcie chrztu oznaczało polityczne zwycięstwo Mendoga, rozbicie koalicji wewnętrznych wrogów. Zakon inflancki stał się sojusznikiem Mendoga, jednak druga strona nie złożyła broni i nadal trwała zaciekła, niszcząca kraj walka. Towtywiłł z wojskami Daniela, ponownie przekupiwszy Żmudzinów i Sudowów-Jaćwingów, w 1251 r. zaatakował ziemie Mendoga, spustoszył je, a sam Mendog ponownie zamknął się w zamku Voruta i z pomocą zakonu inflanckiego obronił się. Inicjatywa wojny domowej w 1252 r. przeszła w ręce Mendoga, któremu udało się darami przeciągnąć na swoją stronę wielu Żmudzinów i Sudowów-Jaćwingów.
Mendog umacniał swoją pozycję jako władca i 6 lipca 1253 r. przyjął koronę królewską – został koronowany na króla Litwy. Korony, wykonane w Rydze, przywiózł z liczną eskortą Andrzej Stirland. Z polecenia papieża Innocentego IV (już w 1251 r.) koronacji dokonał biskup chełmiński Heidenryk, zachowując wszystkie formalności koronacyjne. Razem z nim koronowano również żonę Mendoga, Martę. Koronacja odbyła się w dworze Mendoga, założonym w grodzie Latava, położonym na lewym brzegu rzeki Latava, prawego dopływu rzeki Świętej, w rejonie oniksztyńskim. Jest to grodzisko odkryte latem 1997 r. przez regionalistę Raimundasa Guobisa, położone na skraju wsi Palatavis. Archeolog Gintautas Zabiela potwierdził, że jest to rzeczywiście grodzisko i za pomocą wykrywacza metali znalazł na szczycie grodziska kilka znalezisk datowanych na XIII–XIV w. (Baranauskas, T. Užmirštas karaliaus Mindaugo dvaras. Dostępne w internecie: www.DELFI.lt, 5 lipca 2007).
Mendog i cała Litwa musieli drogo zapłacić za uznanie w świecie chrześcijańskim i wywalczoną koronę królewską. Przede wszystkim musiał zrezygnować z polityki bałtyckiej – polityki jednoczącej ziemie bałtyckie. Realizując wcześniejsze porozumienia z mistrzem zakonu inflanckiego, aktem z lipca 1253 r. darował – zapisał ziemie żmudzkie: Kuleiniai, Karšuvą, Kražiai, po pół ziemi: Rosienie, Laukuva, Betygoła, Ejragoła, pół należącej do niego Dajnawy, pół Sudowii (Veisė i Wiejsieje) oraz Nadrowię. Litwa stała się lennem papieskim św. Piotra i ta darowizna musiała zostać przez niego zatwierdzona. Zakon inflancki dość operatywnie, 21 sierpnia 1253 r., uzyskał papieskie potwierdzenie donacji. To potwierdzenie dowodzi autentyczności aktu Mendoga. (Gudavičius, E. Mindaugas, s. 240; Gudavičius, E. Kryžiaus karai Pabaltijyje ir Lietuva XIII a., s. 105).
Koronacja Mendoga była dla Litwy aktem niezwykle ważnym. Otworzyła ona drzwi do europejskiego systemu politycznego, ale bynajmniej nie rozwiązała problemów zarówno wewnętrznych, jak i sąsiedzkich, których, w zasadzie, rozwiązać nie mogła. Jest to długi proces polityczny, kulturalny, ekonomiczny i społeczny. Na państwo i jego twórców czekał trudny, zmienny czas, obfitujący w zwycięstwa, walki, bolesne straty i porażki.
Region Sudowii na początku X–XIII w. zaczął być integrowany w kształtującą się terytorialną i społeczną strukturę państwa litewskiego. W tym czasie struktury wspólnotowe regionu nie były jeszcze zniszczone przez ciągłe, masowe grabieżcze najazdy zakonu krzyżackiego. Choć i przed atakiem krzyżowców region doświadczył dużej inwazji słowiańsko-polsko-ruskiej, to intensywność, skala i cele tych ataków nie dorównywały najazdom krzyżowców. Ich głównym celem było utworzenie własnego państwa na podbitych ziemiach, dlatego bezlitośnie niszczyli całą infrastrukturę, zabijali ludzi, którzy stawiali im opór. Zakon, aby zrealizować swoje plany, pilnie i umiejętnie wykorzystywał ideologiczne założenia papieży rzymskich, dążąc do powstrzymania rozprzestrzeniania się prawosławia na zachód. Papieże ogłaszali krucjaty kościołów zachodnioeuropejskich na ziemie pogańskie, zachęcając europejskich monarchów do ich zajmowania w ramach nagrody.
Najlepszym i najbardziej wiarygodnym sposobem na poznanie struktury terytorialnej regionu Sudowii, odzwierciedlającej również strukturę społeczną, zwłaszcza na początku X–XIII w., są nasze grodziska, starożytne osady i cmentarzyska. Posiadamy ogromną kronikę przeszłości Sudowii – grodziska. Zaczęto je analizować od samego początku badań archeologicznych, w pierwszej połowie XIX w. W 1909 r. nauczyciel Juozapas Radziukynas opublikował dane o 36 grodziskach znajdujących się w Sudowii (34 z nich na terytorium Litwy). Szczególnie zasłużeni badacze grodzisk naszego regionu to: Petras Tarasenka, Pranas Kulikauskas, Vytautas Daugudis, Adolfas Tautavičius, Algimantas Merkevičius i Gintautas Zabiela.
Grodziska w Sudowii nie pojawiły się od razu i nie na pustym miejscu. W drugim tysiącleciu p.n.e. archeolodzy znaleźli jedynie osady typu otwartego, w wielu aspektach podobne do tych z epoki kamienia, na przykład w Południowej Litwie w 1965 r. przebadano osadę Mergežeris 13, w rejonie orańskim, nad potokiem Derežnyčia, w latach 2006–2008 starożytną osadę Meškučiai na terenie miasta Mariampol, osadę Paveisininkai nad jeziorem Wiejsieje, w rejonie łoździejskim. W tej osadzie ludzie mieszkali już w epoce kamienia, a znajduje się ona tuż obok grodziska. Znaleziono tu krzemienne groty strzał, drapacze, odłupki krzemienne, pozostałości palenisk. Przed zbudowaniem grodziska na wzgórzu, chowano tu zmarłych. W 1962 r., podczas badań placu grodziska, odkryto 27 grobów ciałopalnych.
Oprócz wymienionych osad, w Sudowii zidentyfikowano następujące: Stanaičiai, Pietariai, Balsupiai, Nendriniai, Pažarstis, Pakalniškiai, Meškučiai – starożytne osady. Odkryte cmentarzyska wskazują, że obok nich kiedyś mieszkali ludzie i założono osady. Nieco później pojawiły się osady ze słabymi fortyfikacjami – niskie wały obronne, drewniane płoty. Do założenia takich osad wybierano naturalnie uformowane, trudniej dostępne miejsca na wzgórzach przy jeziorach, przylądkach rzek, oddzielone od reszty terenu potokami, bagnami i moczarami. Miejsca do założenia osad wybierano bardzo sprytnie, tak aby z nich było wygodnie komunikować się rzekami z innymi osadami, znaleźć pożywienie, mieć odpowiednie tereny do rolnictwa i hodowli zwierząt.
W starej osadzie urządzono dwa grodziska Norkūnai, w rejonie preńskim, nad potokami Skardupis i Mikasa, na lewym brzegu Niemna. Podczas badań dawnych osad, przy grodziskach znaleziono odłupki krzemienne, drapacze, groty strzał, co wskazuje, że ludzie mieszkali tu już w epoce kamienia.
Na terenie grodziska Warnupiany (gmina Mariampol) pierwsi ludzie mieszkali już w epoce kamienia. Udało się to ustalić na podstawie znalezisk odkrytych na samym grodzisku przy rzece Dovinė i w Liūliškis: znaleziono krzemienne odłupki, krzemienne i kamienne toporki, kamienne tłuczki i inne przedmioty.
Grodziska Sudowii są najbardziej wiarygodnymi źródłami starożytnej historii. Zaczęto je budować już w I tys. p.n.e. Spośród przebadanych grodzisk najwcześniejsze są następujące: Norkūnai nad potokiem Mikasa, Obelytė – w rejonie Olity, Kimenava-Kumelionys, Władysławów, Meškučiai i Warnupiany. Wiele grodzisk powstało w pierwszej połowie i w środku I tysiąclecia n.e.: w Norkūnai nad potokiem Skardupis, Kunigiškiai-Pojewoń, Paveisininkai, Urdomin, Žiegždriai, Bačkininkėliai, Sudargi, Žydkapiai, Kaukai i inne, w których znaleziono naczynia ceramiczne o powierzchni kreskowanej i chropowatej, gładzonej i częściowo szczypanej oraz gładkiej.
Najwyraźniejsze cechy grodzisk zbudowanych w I tys. p.n.e. i w pierwszych wiekach n.e. to: niskie wały i dość proste ogrodzenia. Jako charakterystyczny przykład badacze wskazują wspomniane już drugie grodzisko Norkūnai, położone nad potokiem Mikasa. Wał na początku I w. miał około 1,5 m wysokości od strony placu i około 2,5 m wysokości od zewnątrz. U podnóża wykopano rów obronny. W III–IV w. wał podwyższono do 2 m i pogłębiono rów.
Grodziska były przebudowywane pod koniec pierwszego tysiąclecia i na początku drugiego tysiąclecia. W ostatnim etapie ich przebudowy zwiększano place, wznoszono wyższe i strome wały, ich zbocza brukowano kamieniami, budowano nowe mury obronne, kopano lub pogłębiany i poszerzano stare rowy obronne. Takie prace zwiększające fortyfikacyjną siłę obronną grodzisk były wykonywane w Kimenavie-Kumelionys, Kaukai, Meškučiai, Piliakalniai, Radaminie, Warnupianach oraz w Sudargach: grodziska Vorpiliai i Balnakalniai.
Dla Sudowii i Litwy bardzo ważnym źródłem historycznym z okresu grodzisk jest opracowane przez archeologa Pranasa Kulikauskasa i wydane w 1982 r. (wydawnictwo „Mokslas”) dzieło „Užnemunės piliakalniai I–XIII amžiuje”. We wstępie autor zaznaczył, że nazwa terytorium nie jest tak prosta, jak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Odzwierciedla ona cały kompleks wydarzeń historycznych, zwłaszcza problemy granic i przynależności etnicznej, które rozwiązują przedstawiciele różnych gałęzi historii. Wymienione i niewymienione okoliczności sprawiły, że wybrano geograficzną nazwę regionu – Užnemunė (Zaniemnie). Swój wybór autor uzasadnił następująco: „Przez Zaniemnie rozumiemy niewielką ostatnią część, to znaczy obecne terytorium południowo-zachodniej Litewskiej SRR, położone na lewym brzegu Niemna, graniczące na południu i południowym zachodzie z Białoruską SRR i Polską Rzeczpospolitą Ludową, a na zachodzie – z obwodem królewieckim. Aby pokazać, że obszar ten jest niewielki, można by go również nazwać Sudowią lub Litewskim Zaniemniem.” (s. 3). W załączniku do książki „Užnemunės piliakalniai” P. Kulikauskas wymienił 140 grodzisk, ale z powodu błędu korekty lista kończy się na pozycji 136. Wraz z listą grodzisk przygotowano i dodano na s. 35 książki ilustrację zatytułowaną „Užnemunės piliakalnių I–XIII a. išsidėstymo schema”.
Dzięki archeologom i regionalistom lista grodzisk w naszym regionie znacznie się wydłużyła – odkrywane i rozpoznawane są nowe grodziska, a obecnie na Sudowii-Zaniemniu mamy ich 149, są one wpisane do litewskiego rejestru dóbr kultury. Stosunkowo niedawno do rejestru wpisano trzecie grodzisko Meškučiai II, znajdujące się na terenie miasta Mariampol, które odkrył archeolog, doktor nauk humanistycznych, patriota naszego miasta Algimantas Merkevičius, badając odkrytą przez siebie i częściowo przebadaną starożytną osadę Meškučiai, położoną na lewym brzegu Szeszupy, na końcu ulicy Karklų. Obecnie na terenie Litwy, na ziemi Sudowii, przebadano ponad dwadzieścia grodzisk, czyli tylko około 13,4% (na Litwie około 18%) wszystkich obecnie znanych grodzisk. To zdecydowanie za mało, aby poznać kronikę historii naszego narodu.
Patrząc na rozmieszczenie grodzisk na historycznym terytorium Sudowii w Republice Litewskiej, na mapie ich lokalizacji geograficznej, zauważamy, że grodziska są rozmieszczone, skupione w określonych grupach. Powstanie takich skupisk grodzisk było przede wszystkim wynikiem cech przyrodniczych tych terenów w tamtych wiekach, klimatu i jego zmian.
Południowo-zachodnią część Niziny Środkowolitewskiej tworzy Nizina Sudowska, nazywana przez innych Niziną Zaniemeńską, która poprzez dolny bieg Szeszupy łączy się z Pobrzeżem Żmudzkim. Cała południowa strona Niziny Środkowolitewskiej – Nizina Sudowska – to równina dawnego jeziora polodowcowego, jest prawie idealnie płaska, znacznie bardziej płaska niż część północna. Nizina Sudowska nie jest jednolita. Jej wschodnią część urozmaicają wododziały dopływów Niemna – dwa grzbiety. Jeden z nich, oddzielający Szeszupe od rzeki Jesia, to grzbiet Wejwery, o wysokości względnej około 15–20 m i bezwzględnej do 98 m, o szerokości dochodzącej do 6–7 km. Ciągnie się od Dovinė na południu do ujścia Niewiaży na północy i przechodzi przez Płutyszki, Skrawdzie, Wejwery, Pożery, Taboryszki.
Po wycofaniu się lodowca, rzeźba równiny znacznie się zmieniła, została wyżłobiona przez formujące się doliny rzeczne, na odcinkach równin limnoglacjalnych (jeziora lodowcowego) w wododziałach powstało torfowisko wysokie – torfowisko Ežerėlis. Stare, deltowe piaski strumieni lodowcowych, pokrywające równiny limnoglacjalne, zostały miejscami przeniesione przez wiatr i utworzyły wydmy lądowe, które obecnie występują w puszczy Kozłowa Ruda, koło miasta Smolniki. Na ogromnych obszarach niziny, na północ od rzeki Nova do wzgórz górnej terasy Niemna, długo rozciągały się bagna i moczary, dlatego przez długi czas pozostawały puste, nie znajdujemy tam ani jednego grodziska. Między Szeszupą a Niemnem wznoszą się wysokie wzgórza, których ciąg przy Sudargach przechodzi na prawą stronę Niemna.
Wysoczyzna Sudowska jest morenowa, powstała przed dwoma lobami lodowca. Szeroka dolina górnego biegu Szeszupy dzieli ją na dwie części o nierównej wielkości i wysokości. Zachodnia jest mniejsza, ale wyższa, nazywana Wyżyną Vištyčio-Gražiškių. Wschodnia część Wyżyny Sudowskiej, nazywana również Wyżyną Rudaminos, jest znacznie niższa i rozciąga się stopniowo zwężającym się pasem aż do Niemna. Znajduje się tu aż pięć masywów morenowych, sięgających wysokości 180–200 m: Wzgórza Trakeny, Sangruda, Urdomin, Verstaminai i Mirosław. Większa część zachodniej strony Wyżyny Sudowskiej przecina granicę litewsko-polską. Tutaj nazywa się ją obecnie Pojezierzem Suwalskim, które dolina rzeki Rospuda oddziela od Pojezierzy Mazurskich. Wyżyna Sudowska dzieli się na Północno Sudowską, na której znajduje się 13 jezior o powierzchni większej niż 200 ha, i Południowo Sudowską, na której znajduje się 14 jezior o powierzchni większej niż 245 ha. Na Pojezierzu Suwalskim skupione są duże jeziora: Duś, Wigry, Wiżajny, Metele, Żuwinta.
Zgodnie z dyslokacją-rozmieszczeniem grodzisk na terytorium Sudowii, większość z nich (około 100 grodzisk) znajduje się na południe od linii Władysławów – Pilwiszki – Ąžuolų Būda. Od tego miejsca na południe rozpoczyna się stopniowo wznoszące się przedgórze Wyżyny Sudowskiej. Około 50 kolejnych grodzisk znajduje się na północ od wspomnianej linii, w grzbiecie górnej terasy lewego brzegu Niemna. Na górnych tarasach brzegów Szeszupy skupionych jest 16 grodzisk, z czego 10 znajduje się na lewym brzegu Szeszupy.
Rzeki były jednym z najjaśniejszych i najbardziej wiarygodnych szlaków dla wędrujących myśliwych, do utrzymywania kontaktów międzyplemiennych, handlu i nie tylko, a ich wody – źródłem życia. Jednocześnie doliny rzeczne są bardzo istotnym elementem rzeźby terenu. Nasi rodacy wykazali się wyjątkowymi umiejętnościami, wybierając w dorzeczu rzek najdogodniejsze naturalne formacje do urządzenia ufortyfikowanej osady lub budowy zamku. Główna rzeka Litwy – ojciec rzek Niemen – i jej główne dopływy są kolebką pochodzenia naszego narodu. W górnym i środkowym biegu Niemna mieszkały plemiona Sudowów, które osiedlały się po obu stronach rzeki na obecnych wyżynach Dzukii i Sudowii. Szeszupa, zwana w starożytności Sesape, jest główną rzeką Sudowii, jednym z największych i najdłuższych dopływów Niemna, która dostarczała wielu darów natury i ducha ludziom, którzy tu mieszkali. Jej harmonia dźwięków płynących wód zwoływała stada ptaków całego regionu Sudowii, w tym słowików, które, jak boginie-nimfy duchy, zaczarowały Sudowów mieszkających nad rzeką, a oni zaczęli nazywać rzekę Sesape → Ses- „najśpiewniejsze ptaki z gromady słowików – Drozdy śpiewaki i słowiki”, a -ape to „upė” (rzeka). Zatem Szeszupa to rzeka Słowików.
W 2013 r. Instytut Historii i Archeologii Regionu Bałtyckiego Uniwersytetu Kłajpedzkiego wydał dzieło Audronė Bliujienė „Lietuvos archeologija, III tomas. Romėniškasis ir tautų kraustymosi laikotarpiai”. W tym dziele (s. 689–712) przedstawiono litewskie grodziska od drugiej połowy I w. do VIII–IX w. z (bez) osadami podgrodziami i fortyfikacjami obronnymi (załącznik 2.2; mapy II–VII; według Baubonis, Zabiela 2005a; 200b; 2005c; lokalizacja stanowisk archeologicznych J. Žikulinas). Zawiera ono również informacje o grodziskach Sudowii-Zaniemnia. We wspomnianej liście wymieniono 746 grodzisk z (bez) osadami podgrodziami i 3 fortyfikacje obronne, co stanowi prawie 90% wszystkich zarejestrowanych grodzisk z tego okresu. Wszystkie obiekty są podzielone na pięć okresów chronologicznych: B, C, D, E, F, z podaniem nazwy, numeru rejestracyjnego dobra kultury, lokalizacji geograficznej – współrzędnych i adresu lokalizacji. Jest to jedyne chronologicznie uporządkowane źródło grodzisk i osad podgrodzi. Na jego podstawie wybrałem dane dotyczące grodzisk Sudowii-Zaniemnia i stworzyłem ich listę. We wspomnianym źródle odnalazłem 118 grodzisk, co stanowi 81,4% wszystkich grodzisk Zaniemnia zarejestrowanych w rejestrze dóbr kultury. Według periodyzacji miejsc pochówku, osad i grodzisk (I w. p.n.e. – pierwsza połowa I w. n.e.) na terytorium Litwy, opracowanej przez doktorów nauk humanistycznych archeologów Algirdasa Girininkasa i Audronė Bliujienė, na terytorium historycznej Sudowii, geograficznie obejmującym całe litewskie Zaniemnie, w tym okresie (A3–B1a) naliczono 30 grodzisk, z czego sześć grodzisk z tego okresu znajduje się w gminie Mariampol.
Do grupy grodzisk z okresu B trafiło 30 grodzisk, które zostały założone w okresie A3 (I w. p.n.e. – 10 r. n.e.). Jak widać, niemal cała struktura grodzisk ukształtowała się do połowy II w. W I i II w. założono 75 nowych grodzisk. Później następowało naturalne doskonalenie grodzisk, czyli struktury terytorialnej regionu, a zniszczone zastępowano nowymi. Wraz ze wzrostem liczby ludności rosła liczba grodów, podgrodzi, osad podgrodzi, a były one coraz większe, około początku XIII w. ich łączna powierzchnia mogła osiągać około 140 ha.
Wraz z grodziskami w wymienionym załączniku znaleziono 78 osad podgrodzi z drugiej połowy I w. – VIII–IX w., a w innym załączniku 16 osad (załącznik 1, s. 641) z okresu chronologicznego A3 (I w. p.n.e. – 10 r.), w ten sposób na listę trafiły 94 znane osady.
Do XIII w. struktury terytorialne już się nie rozszerzały, ale, jak pokazują badania archeologiczne, były one cały czas udoskonalane zarówno fizycznie, jak i pod względem organizacji politycznej. Główną jednostką struktury terytorialno-społecznej, jeszcze w czasach przedchrześcijańskich, stały się twierdze i grody, w zależności od ich roli w strukturze społecznej. Jednocześnie stopniowo w tę strukturę wrastały osady podgrodzi, pola-wioski, dziedzińce-dwory, samotne gospodarstwa.
Wraz ze wzrostem zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych, trzeba było zwiększać obronność grodów i twierdz, przygotowywać do ich obrony wojowników (wyszkolonych ludzi). Jednak nie każdy gród był w stanie lub miał odpowiednie zasoby, aby to zrobić. Rozwój rzemiosła, podobnie jak rozwój siły obronnej, był, jak sądzę, głównymi przyczynami, które skłaniały do łączenia się w większe jednostki terytorialne – ziemie, z ukształtowanymi w nich centrami, dużymi grodami i osadami podgrodzi. Aby odeprzeć większe najazdy wrogów, zorganizować wyprawy odwetowe lub zniszczyć grody wroga i powstrzymać jego dążenia do podboju terytoriów wspólnot, oddziały ziemskie musiały łączyć się w większe formacje. Tak narodził się związek wojskowy ziem regionu z jego wybitnymi wodzami. Takie wyobrażenia z przedstawionymi wizjami struktur terytorialno-społecznych regionu powstały w kontekście walk Sudowów z zakonem krzyżackim, odnajdywanych w różnych źródłach, poziomu kultury Sudowów z tamtych czasów i jej opisu w dziełach historycznych, a także na podstawie danych publikowanych w badaniach archeologicznych.
Źródła
1. Baltų mitologijos šaltiniai, t. I, II, IV.
2. Mindaugo knyga. Istorijos šaltiniai apie Lietuvos karalių. Lietuvos istorijos institutas. Parengė ir į lietuvių kalbą išvertė Darius Antanavičius, Darius Baronas, Artūras Dubonis (atsakomasis sekretorius), Rimvydas Petrauskas. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla, 2005.
3. Lietuvos TSR istorijos šaltiniai, t. I, II. Vilnius, 1955, 1965.
4. Lenkijos–Lietuvos valstybės padalijimų dokumentai. I dalis. Sankt Peterburgo konvencijos. Sudarė Ramunė Šmigelskytė-Stukienė. Lietuvos istorijos institutas. Versus aureus, 2008.
5. Lietuva vokiečių okupacijoje Pirmojo pasaulinio karo metais 1915–1918. Lietuvos nepriklausomos valstybės genezė. Dokumentų rinkinys. Sudarė Edmundas Gimžauskas. Lietuvos istorijos institutas. Vilnius: LII leidykla, 2006.
6. Lietuvos gyventojų trėmimai 1940–1941, 1944–1953 metais. Dokumentų rinkinys, pataisytas ir papildytas. Ats. red. Antanas Tyla. Lietuvos istorijos institutas. Vilnius, 1995.
7. „Lietuvos mokykla ir pedagoginė mintis XIII–XVII a.”, in: Istorijos šaltinių antologija, t. I. Ats. red. T. Bukauskienė. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1994.
8. Lietuvos mokykla ir pedagoginė mintis: antologija, t. III: 1918–1940 m. Sudarytoja Teresė Bukauskienė. Mintis, 1996.
9. Lietuvos gyventojai. 1923 m. rugsėjo 17 d. surašymo duomenys. Lietuvos Respublika, Finansų Ministerija. Centrinis Statistikos Biuras. Kaunas.
10. Lietuvos miestų istorijos šaltiniai, Vilnius, 1988; Meilus, E. Lietuvos miestų, miestelių steigimo ir turgų bei prekymečių privilegijos (XVII a. antroji pusė – XVIII a.).
11. Kuršiai. Genties kultūra laidosenos duomenimis. Baltų archeologijos paroda. Lietuvos nacionalinis muziejus, Latvijas Nacionalais vestures muzejs. Katalogas, 2009.
12. Lietuvių mitologija, t. I, II, III. Vilnius: Mintis, 1995, 1997, 2004.
Literatūra
1. Aleksandravičius, E. Praeitis, istorija ir istorikai.
2. Aleksandravičius, E., Kulakauskas, A. Carų valdžioje. Lietuva XIX a.
3. Ališauskas, V. Krikščionybės Lietuvoje istorija.
4. Almonaitis, V. 1998. Žemaitijos politinė padėtis 1380–1410 metais. Vytauto Didžiojo universiteto leidykla.
5. Baranauskas, T. 2000. Lietuvos valstybės ištakos. Vilnius: Vaga.
6. Baranauskas, T. 2014. Žiemgalos aktai. Joniškis.
7. Baranauskas, T. 2017. Parengė, vertė ir komentavo. Kuršo aktai. Joniškis.
8. Basanavičius, J. 1970. Rinktiniai raštai.
9. Batūra, R. Lietuvių tauta kovoje prieš Aukso ordą.
10. Beresnevičius, G. Dausos.
11. Beresnevičius, G. 2001. Trumpas lietuvių ir prūsų religijos žodynas.
12. Bliujienė, A. 2007. Lietuvos priešistorės gintaras. Versus aureus.
13. Bliujienė, A. 2013. Lietuvos archeologija. III tomas. Romėniškasis ir tautų kraustymosi laikotarpiai. Klaipėda.
14. Boockmann, H. 2003. Vokiečių ordinas. Aidai.
15. Bucevičiūtė, L. 2015. „Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė XV–XVI a.: valstybės erdvės ir jos sienų samprata”, in: Mokslo monografija. Vytauto Didžiojo universitetas.
16. Būga, K. Rinktiniai raštai, 1958–1961, t. 1–3.
17. Bukantis, A. 1998. Neįprasti gamtos reiškiniai Lietuvos žemėse XI –XX amžiuose. Vilnius.
18. Butrimas, A., Žulkus, Vl. ir kt. Sudarytojas Alvydas Nikžentaitis. 1997. Žemaitijos istorija. Vilnius.
19. Čepienė, I. 2008. Lietuvių etninė kultūra: raidos įžvalgos.
20. Daugnora, L., Girininkas, A. 2004. Rytų Pabaltijo bendruomenių gyvensena XI –II tūkst. pr. Kr.
21. Daukantas, S. 1988. Būdas senovės lietuvių kalnėnų ir žemaičių. Vilnius.
22. Daukantas, S. 1995. Istorija Žemaitiška, I, II . Vilnius: Vaga.
23. Daukantas, S. 1996. Laiškai Teodorui Narbutui: epistolinis dialogas. Parengė Reda Griškaitė. Mokslo ir enciklopedijų leidykla.
24. Dubonis, A. 1998. Lietuvos didžiojo kunigaikščio leičiai: iš Lietuvos ankstyvųjų valstybinių struktūrų praeities. Lietuvos istorijos institutas, Vilnius.
25. Dubonis, A. 2009. Traidenis. LII leidykla.
26. Dundulienė, P. Duona lietuvių buityje ir papročiuose.
27. Dundulienė, P. Senovės lietuvių mitologija ir religija.
28. Dundulienė, P. Pagonybė Lietuvoje.
29. Dundulienė, P. Lietuvių liaudies kosmologija.
30. Dundulis, B. 1960. Lietuvių kova dėl Žemaitijos ir Užnemunės XV amžiuje. Vilnius.
31. Dundulis, B. 1982. Normanai ir baltų kraštai IX –XI a. Vilnius.
32. Dundulis, B. Lietuva laisvės kovų sūkuriuose (IX –XIX a.).
33. Dundulis, B. 1977. Švedų feodalų įsiveržimas į Lietuvą XVII –XVIII a.
34. Dusburgietis, P. Prūsijos žemės kronika.
35. „Eiliuotoji Livonijos kronika”, in: Mindaugo knyga: antroji dalis, 2005.
36. Gedimino laiškai. Lietuvos istorijos institutas, rengėjas S. C. Rowell. Vaga, 2003.
37. „Gediminaičiai”, in: Enciklopedinis žinynas, 2005.
38. Gelžinis, M. 1996. Mūsų gimtinė Mažoji Lietuva. Vilnius.
39. Gimbutienė, M. 1985. Baltai priešistoriniais laikais. Vilnius.
40. Gimbutienė, M. Senoji Europa.
41. Gimbutienė, M. Rytprūsių ir Vakarų Lietuvos priešistorinės kultūros apžvalga.
42. Gimbutienė, M. 2002. Senovės lietuvių deivės ir dievai.
43. Girininkas, A. 2009. Lietuvos archeologija. I.
44. Girininkas, A., Lukoševičius, O. 1997. Lietuvos priešistorė.
45. Gliožaitis, A. A. 2008. Lietuvos administracinis suskirstymas žemėlapiuose. Nuo seniausių laikų iki XXI amžiaus pradžios. Vilnius: Gairės.
46. Grigaravičienė, E. Žalvario ir ankstyvasis geležies amžius Lietuvoje.
47. Gudavičius, E. 1989. Kryžiaus karai Pabaltijyje ir Lietuva XIII amžiuje. Vilnius.
48. Gudavičius, E. 1998. Mindaugas. Lietuvos istorijos institutas. Vilnius: Žara.
49. Gudavičius, E. 1999. Lietuvos istorija nuo seniausių laikų iki 1569 metų, t. I. Vilnius.
50. I storijos šaltinių tyrimai. Sudarė Darius Antanavičius, Darius Baronas. Vilnius: LII leidykla, 2008. Lietuvos istorijos institutas. Vilniaus universitetas.
51. Ivinskis, Z. 1962. Grigalius Valavičius ir Lietuvos didžiųjų girių sunykimo priežastys.
52. Ivinskis, Z. Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties. Roma, 1978. Vilnius, 1991.
53. Ivinskis, Z. Vytautas Didysis.
54. York, M. 2008. Pagoniškoji teologija. Vilnius: Asveja.
55. Janulaitis, A. 1989. Praeitis ir jos tyrimo rūpesčiai. Vilnius: Mokslas.
56. Jovaiša, E. 2013. Aisčiai. Kilmė, I.
57. Jovaiša, E. 2014. Aisčiai. Raida, II .
58. Jučas, M. Lietuvos ir Lenkijos unija.
59. Jučas, M. 1991. Žūstančios valstybės testamentas. MG, Nr. 5, p. 4.
60. Jučas, M. Lietuvos metraščiai ir kronikos.
61. Jučas, M. Žalgirio mūšis.
62. Jučas, M., Lukšaitė, I., Merkys, V. Lietuvos istorija: nuo seniausių laikų iki 1917 metų.
63. Jurginis, J. 1964. Lietuvių karas su kryžiuočiais. Vilnius.
64. Jurginis, J. 1984. Istorija ir kultūra. Vilnius.
65. Jurginis, J., Šidlauskas, A. 1988. Kraštas ir žmonės.
66. Jurginis, J. Lietuvos krikštas.
67. Kabailienė, M. Gamtinės aplinkos raida Lietuvoje per 14 000 metų.
68. Kerautret, M. 2013. Prūsijos istorija. Žara.
69. Kossert, A. 2021. Rytprūsiai. Istorija ir mitai. Vilnius: Briedis.
70. Kraštas ir žmonės. Lietuvos geografiniai ir etnografiniai aprašymai (XI V– XIX a.). Parengė prof. Juozas Jurginis ir doc. Algirdas Šidlauskas. Vilnius: Mokslas, 1988.
71. Krikščionybės Lietuvoje istorija. Sudarytojas Vytautas Ališauskas. Vilnius: Aidai, 2006.
72. Kučinskas, A. Kęstutis. 1988. Vilnius: Mokslas.
73. Lasickis, J. 1969. Apie žemaičių dievus. Vaga.
74. Latvis, H., Vartbergė, H. 1991. Livonijos kronikos. Vilnius.
75. Lietuvių etnogenezė. Vilnius, 1987.
76. Lietuvos architektūros istorija, t. I, II, III. Vilnius, 1987–2000.
77. Lietuvos istorija, t. I, II, III, IV, V, VI, VII I, VIII dalis. Baltos lankos. 2005– 2015. Lietuvos istorijos institutas.
78. Lietuvos piliakalnių atlasas, t. I, II, III. Sudarytojai: Zenonas Baubonis, Gintautas Zabiela. Vilnius, 2005.
79. Lukšaitė, I. 1999. Reformacija Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje ir Mažojoje Lietuvoje (XVI a. trečias dešimtmetis – XVII a. pirmas dešimtmetis). Baltos lankos.
80. Lukšienė, M. 1970. „Lietuvos švietimo istorijos bruožai XIX a. pirmoje pusėje”, in: Pedagogikos darbai IV. Kaunas: Šviesa.
81. Mackavičius, A. [sudarė A. Baliulis] 2003. Žemaitijos valsčių surašymas 1537–1538 m. Parengė Konstantinas Jablonskis. Lietuvos istorijos institutas. Vilnius: LII leidykla.
82. Merkienė, R. 1989. Gyvulių ūkis XVI a. – XX a. pirmoje pusėje. Vilnius: Mokslas.
83. Mickevičius, A. 2004. Normanai ir baltai IX –XII a.: monografija. Vilnius: Versus aureus.
84. Pakarklis, P. 1987. Popiežių bulės dėl kryžiaus žygių prieš prūsus ir lietuvius XIII a. Vilnius.
85. Pėteraitis, V. 1992. Mažoji Lietuva ir Tvanksta. Vilnius.
86. Pficneris, J. 1989. Vytautas kaip politikas. Vilnius: Mintis.
87. Pichel, Ch. L. 1991. Žemaitija. Kaunas.
88. Senovė. I. Humanitarinių mokslų fakulteto leidinys. Red. L. Kursavinas. Kaunas, 1935.
89. Sliesoriūnas, G. 2000. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė vidaus karo išvakarėse: didikų grupuočių kova 1620–1697 m. Vilnius: LII leidykla.
90. Stakauskas, J. 2004. „Lietuva ir Vakarų Europa XIII amžiuje”, in: Aidai mmiv. 1934 m. perspaudas.
91. Šneidereitas, O. 1989. Prūsai. Vilnius: Mintis.
92. Urban, W. 2005. Kryžiaus karas Žemaitijoje. Vilnius.
93. Užmirštieji prūsai: archeologija, istorija, padavimai ir turistiniai maršrutai. Vilnius: Mintis, 1999.
94. Varakauskas, R. 1982. Lietuvos ir Livonijos santykiai XIII –XVI a. Vilnius: Mokslas.
95. Vėlius, N. 1983. Senovės baltų pasaulėžiūra. Vilnius: Mintis.
96. Visuotinė lietuvių enciklopedija, t. I, XI, XII, XIX. Vilnius.
97. Visuotinė lietuvių enciklopedija. Vilnius, 2007.
98. Vitkūnas, M., Zabiela, G. 2017. Baltų piliakalniai. Nežinomas paveldas. Lietuvos archeologijos draugija.
99. Vytautas Didysis, 1350–1430. Redaktorius P. Šležas. Vyr. enciklopedijų leidykla, 1988.
100. Volkaitė-Kulikauskienė, R. 2001. Lietuva valstybės priešaušriu. Vaga.
101. Zabiela, G. 1995. Lietuvos medinės pilys. Vilnius.
102. Zembrickis, J. 2002, 2004. Klaipėdos karališkojo Prūsijos jūrų ir prekybos miesto istorija, t. I, II. Klaipėda.
103. Zinkevičius, Z. 2005. Krikščionybės ištakos Lietuvoje.
104. Zinkevičius, Z. 2008. Mažosios Lietuvos indėlis į lietuvių kultūrą.
105. Zinkevičius, Z. Lietuvių kalbos istorija, t. I–VI.
106. Žulkus, V. 1997. „Lietuvos valstybė XII–XVIII a.”, in: Baltų visuomenė ankstyvaisiais viduramžiais. Vilnius, p. 13.
107. Žulkus, V. 2002. Viduramžių Klaipėda. Miestas ir pilis, archeologija ir istorija. Vilnius: Žara.
108. Žulkus, V. 2004. Kuršiai Baltijos jūros erdvėje: monografija. Vilnius: Versus aureus.
109. Žulkus, V., Klimka, L. 1989. Lietuvos Pajūrio žemės viduramžiais. Vilnius: Mokslas.