Sigitas Birgelis
Sudawski poeta K. Sokołowski-Vanagėlis
W 2013 roku obchodziliśmy 150. rocznicę urodzin Ksawerego Sokołowskiego-Vanagėlisa, „aušrininkasa”, pisarza, pracownika prasy, nauczyciela i działacza społecznego z Sudowii. Słowo upamiętniamy moglibyśmy ująć w cudzysłów, ponieważ nigdy nie słyszałem, by z okazji rocznicy odbyło się jakiekolwiek wydarzenie, ani by pisały o nim litewskie media. Choć Sokołowskiego-Vanagėlisa można nazwać naszym rodakiem, dla wielu, zwłaszcza młodych ludzi, nazwisko pisarza jest niemal obce.
Kim był K. Sokołowski-Vanagėlis?
K. Sokołowski jest niewątpliwie znaczącym autorem litewskiej poezji, wierszy dla dzieci, bajek i innych gatunków literackich przełomu XIX i XX wieku (muzykę do jego wierszy komponowali tacy kompozytorzy jak J. Naujalis), a także człowiekiem szlachetnego ducha, który przez całe życie gorliwie i niestrudzenie pracował dla swoich rodaków i Litwy. Ojczyzna była dla niego największym obowiązkiem i wyzwaniem.
Urodził się w czasie powstania (1863) we wsi Koleśniki, parafia Simno. Jego matka zmarła wcześnie w 1869 r., a on i jego brat Aleksander zostali osieroceni. Jego rodzice byli rolnikami, a rodzina mówiła po polsku. Nie jest to zaskakujące, biorąc pod uwagę ówczesne realia. Do nauczania dzieci zatrudniono polskiego nauczyciela. Mały Ksawery nauczył się litewskiego, obcując z wiejskimi dziećmi. Jego świadomość narodowa zaczęła się kształtować w Simnie, Wyłkowyszkach, Naumiestis i Krakopolu, gdzie był podatny na wzorce do naśladowania.
W 1878 r. K. Sokołowski zapisał się do Seminarium Nauczycielskiego w Wejwerach, które było ważnym ośrodkiem kultury litewskiej w Sudowii. Uczucia patriotyczne ożywiali tu litewscy nauczyciele T. Žilinskas i J. Kairiūkštis. K. Sokołowski szybko zrozumiał, czym jest powołanie nauczyciela i jaki jest jego obowiązek wobec narodu. Stał się aktywnym promotorem i propagatorem tożsamości litewskiej wśród kolegów z roku. Pod opieką Ksawerego i innych seminarzystów wydawana była podziemna gazeta „Laimės valanda”. Uczniowie seminarium pilnie czytali „Aušrę”. Dr J. Basanavičius i inni współtwórcy tej publikacji wydawali się Ksaweremu „ludźmi wielkiego ducha”, którzy w patriotyzmie i poświęceniu dorównywali bohaterom wierszy Adama Mickiewicza.
Pod wpływem patriotycznych nastrojów Sokołowski rozpoczął pracę jako nauczyciel w swojej ojczyźnie. W 1884 r. był nauczycielem w szkole luterańskiej w miejscowości Pojewoń, a rok później w Berżnikach koło Sejn. Podczas pracy w Berżnikach i nieco wcześniej Ksawery zaczął wypowiadać się w litewskiej prasie. W 1885 r. pisał w gazecie „Aušra”: „Pomyślmy nad naszym powołaniem; niech nie powstanie wśród nas mord duchowy tylko z powodu naszego lenistwa; niech zginie wśród nas niegodziwość i zacznijmy służyć całej ludzkości, pracując dla naszych ciemniejszych braci. Nie narzekajmy na nasze 120 rubli, które otrzymujemy za krwawy pot na rok, ale cierpliwie uczmy naszych biednych, będąc duchowo i cnotliwie sobą na obraz […]” (Aušra, 1885, nr 10/11).
Działalność K. Sokołowskiego w Berżnikach została zauważona i należycie doceniona przez carskich urzędników. W 1888 r. poeta został zesłany do Łomży „za zasługi”. Tam kontynuował pracę oświatową, współpracuje z prasą litewską i zajmuje się jej kolportażem. W 1905 r. Sokołowski wraz z litewskim proboszczem ks. V. Aleksandravičiusem, założył Stowarzyszenie Litwinów w Łomży. Algimantas Katilius pisze o założeniu tej organizacji i jej celach (Terra Jatwezenorum, 2012). „Celem Towarzystwa „Pagalba” jest pomoc jego członkom w poprawie materialnych i duchowych warunków ich życia, a także zapewnienie im i ich rodzinom rozrywki umysłowej i fizycznej w miarę możliwości. W tym celu zapewnia zasiłki i nieoprocentowane pożyczki swoim członkom i ich rodzinom; pomaga członkom w znalezieniu zatrudnienia i miejsca pracy; pomaga członkom w uzyskaniu pomocy medycznej i zakupie leków bezpłatnie lub po obniżonej cenie; oraz pomaga członkom w zakupie różnych artykułów konsumpcyjnych i gospodarstwa domowego po obniżonej cenie […]”.
W 1905 r. Litwini z guberni łomżyńskiej wybrali przedstawicieli na Wielki Sejm Wileński. Zostali nimi K. Sokołowski i ks. V. Aleksandravičius.
W 1906 r., po zniesieniu zakazu wydawania prasy, K. Sokołowski zbierał podania o prace w guberni kowieńskiej litewskich nauczycieli zesłanych przez rząd carski w głąb Polski i zanosił je do guberni kowieńskiej. Gubernator Lebedincevas zezwala na przeniesienie się tylko kilku Litwinom. K. Sokołowskiemu nie tylko odmawia się pozwolenia, ale zostaje on przeniesiony jeszcze dalej od ojczyzny - do Warszawy.
Poeta spędza w tym mieście mimowolnie trzy dekady. Jest aktywny w litewskim życiu kulturalnym i społecznym, przewodniczy Towarzystwu Kulturalnemu Litwinów, współpracuje z litewskimi gazetami i pisze podręczniki dla dzieci. Jego dom jest otwarty dla rodaków. Odwiedzają go Litwini z okolic Suwałk, Sejn i Puńska, w tym agronom Jonas Pajaujis, student Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Poeta często zaprasza go na obiad, pytając, co nowego w regionie Puńska i Sejn.
Będąc uczynnym i życzliwym, gdy otrzymuje prośby od historyków z Litwy o znalezienie antykwarycznych książek o historii Litwy, natychmiast udaje się do wszystkich antykwariatów w Warszawie i pożycza pieniądze na zakup żądanych książek. Zaprzyjaźnia się z historykiem Ignasem Jonynasem, również pochodzącym z okolic Simna, który pomaga K. Sokołwskiemu, gdy ten zostaje przytłoczony przez dług.
K. Sokołowski-Vanagėlis umiera 15 czerwca 1938 roku w Warszawie. Jego trumnę wyniesiono z mieszkania, w którym odprawiono litewską Mszę św., duży litewski tłum towarzyszy mu do Dworca Centralnego w Warszawie. Trumna jest pokryta wieńcami, z których najbardziej ozdobny, wykonany przez litewskiego wysłannika do Warszawy Kazysa Škirpę, jest wykonany z liści dębu i ozdobiony wstążkami i różami w barwach narodowych.
Nekrologi prasowe Sokołowskiego-Vanagėlisa subtelnie wspominają, że jako „aušrininkas” nie powrócił do niepodległej Litwy. Z tego powodu w 1925 r. został zaatakowany przez „Šešupės bangos” mieszkańców Suwałk. Juozas Tumas-Vaižgantas, publikując swoje „Lietuvių literatūros paskaitas”, również obwiniał Sokołowskiego za jego obecność w Polsce.
K. Sokołowski-Vanagėlis marzył o powrocie do ojczyzny. Świadczy o tym jego list z 10 sierpnia 1923 r. do językoznawcy Kazimierasa Būgi, w którym pisze: „W Polsce uzyskałem status emeryta i tam mam zapewniony kęs chleba aż do śmierci. Moje serce zawsze ciągnie do Litwy i przyjechałem do ojczyzny przed dwoma laty, w zeszłym roku i w tym roku, przynajmniej na lato, przyjadę. Mam już za sobą 60 lat życia i 40 lat pracy na rzecz odrodzenia Litwy; gazety wspominały o tych rocznicach. Mam jeszcze trochę zdrowia, ale jestem stary; nie wiem, czy byłbym przydatny na Litwie; nie chciałbym obciążać sobą mojej ukochanej Ojczyzny, gdybym, nie mogąc dobrze pracować, jadł jej chleb. Proszę Pana o naradzenie się z naszymi bohaterami, a gdyby zechcieli wyznaczyć mi miejsce odpowiednie do mych sił, zrzekłbym się i emerytury polskiej, i dobrego mieszkania w Warszawie i wróciłbym służyć własnemu krajowi, pisać nazwy rzek, jezior, pagórków, dolin, bagien, sosnowych lasów, ogrzewać serca ludu i wschodzącego pokolenia…”.
18 czerwca 1938 r. K. Sokołowski-Vanagėlis został pochowany na wileńskim Cmentarzu Na Rossie
Twórczość
K. Sokołowski-Vanagėlis przez całe życie pozostawał prawdziwym „aušrininkasem” w najprawdziwszym tego słowa znaczeniu. Początki jego twórczości sięgają wydania „Aušry” J. Basanavičiusa. Publikacja ta opublikowała jego najlepsze wiersze. Później publikował swoje utwory w „Šviesa”, „Apžvalga”, „Lietuvos laikraštis”, „Šaltinis”, „Viltys” itp. W 1995 r. ukazał się zbiór jego utworów „Kur banguoja Nemunėlis”.
Spuścizna twórcza pisarza jest różnorodna: wiersze, obrazy, opowiadania, bajki, wiersze i opowiadania prozą. Jego twórczość jest jednolita w swoich celach i intencjach, dostosowana do ówczesnej sytuacji, potrzeb społeczeństwa i wrażliwa na środowisko. U jej podstaw leżało zamiłowanie do muzyki i talent pedagogiczny. Warto zauważyć, że Vanagėlis był najbardziej muzykalnym poetą „Aušry”. Niektóre ze swoich wierszy drukował dopiero po stworzeniu do nich melodii. Jego najpiękniejszy utwór „Iš tolimos šalies” został napisany w 1883 r. i po raz pierwszy opublikowany (z muzyką J. Naujalisa) w „Šviesa” dopiero w 1887 r. Vanagėlis, starając się uczynić tekst pisany śpiewnym, zachęcił do powstania gatunku pieśni w poezji litewskiej pod koniec XIX wieku. Oczywiście poezja śpiewana przytępia intelekt, ale zmusza do poddania się zmysłowości. Jest bardziej zrozumiała i dostępna dla niewykształconej publiczności.
Analizując twórczość Vanagėlisa, należy zauważyć, że jego utworom często brakuje poetyckości, wewnętrznego niepokoju i naturalności doświadczenia. Uderzające są sentymentalne obrazy romansów i „sztampy emocjonalnej mowy”. Juozas Tumas-Vaižgantas nie szczędził Vanagėlisowi krytyki za prostotę jego wierszy. Z drugiej strony, prostota wierszy poety sprawiła, że stały się one popularne wśród ludzi.
Jeden z najlepszych utworów Vanagėlisa, „Kur banguoja Nemunėlis…”, przypomina (późniejsze) wiersze Maironisa („Mano gimtinė”, „Kur bėga Šešupė”). Na przełomie XIX i XX w. litewscy poeci wykorzystywali takie utwory do komunikowania się z ludem i rozbudzania jego uczuć patriotycznych.
Gdzie faluje Niemen,
Gdzie rzeka Szeszupa płynie miła, -
Tam Litwa jest mi droga,
Tam serce me zawsze do niej ciągnie.
Tam piwonie w ogródkach
I dziewczęta jak lilie,
Tam kraj o wiele lepszy,
Ciemny chleb tam smaczniejszy.
Vanagėlis dba o swoją ojczyznę. Cieszy się jej krajobrazem, szanuje ojczysty język, pieśni i religię, cieszy się z uczciwych ludzi. Jest przekonany, że wolność i dobrobyt kraju można osiągnąć dzięki nauce i edukacji.
K. Sokołowski jest znany jako autor utworów dla dzieci. Ciekawe, że sam pisarz nie rozróżniał wierszy dla dzieci od wierszy dla dorosłych. W obu przeważają tendencje edukacyjne. Krytycy literaccy zauważają, że poezja Vanagėlisa jest edukacyjna, kształci uczucia patriotyczne, ale niestety jest patetyczna, często zamieniając się w publicystykę i deklarację. Jednak w swoich najlepszych utworach, zwłaszcza w poezji dziecięcej, K. Sokołowskiemu-Vanagėlisowi udaje się uniknąć dydaktyzmu.
Bajki Vanagėlisa są interesujące, ponieważ charakteryzują się oryginalnością fabuły, ciekawymi morałami i barwnym opowiadaniem („Genys ir dagilis”).