﻿УДК 94(47).05 37(091)
37(092)
DOI: 10.51255/2311-603X_2023_4_234
S.W. Własow, L.W. Moskowkin
Eliasz Kopiiewicz (Kopijewski) – gramatyk czasów Piotra Wielkiego
Wstęp
Wśród dwudziestu podręczników stworzonych przez Eliasza Kopiiewicza (Kopijewskiego) na przełomie XVII i XVIII wieku, szczególne miejsce zajmują dwa: „Gramatyka łacińska”, opublikowana w 1700 roku w Amsterdamie (Holandia) [fn: Kopijewitz E. Latina grammatica in usum scholarum celeberrimae gentis Sclavonico-Rosseanae adornata. Studio atque opera Elia Kopijewitz seu de Hasta Hastenii. Amstelodami, 1700.], oraz „Przewodnik po gramatyce słowiano-ruskiej, czyli moskiewskiej…”, wydany w 1706 roku w Stolzenbergu (Prusy) [fn: Kopijewitz E. Руковедение в грамматыку во Славянороссийскую или Московскою ко оутреблению оучащихся Языка Московскаго = Manuductio in grammaticam in Sclavonico Rosseanam seu Moscoviticam in Usum discentium linguam Moscoviticam / Per Eliam Kopijewitz. Stolzenbergii, 1706.]. „Gramatyka łacińska” została napisana na zamówienie Piotra I i przeznaczona była dla szkół świeckich, które car planował założyć w Rosji. Był to pierwszy drukowany podręcznik łaciny adresowany do uczniów rosyjskich. „Przewodnik” Kopijewicza, stworzony prawdopodobnie z jego osobistej inicjatywy, był drugim, po gramatyce H.W. Ludolfa [fn: Ludolf H.W. Henrici Wilhelmi Ludolfi Grammatica Russica quae continet non tantum praecipua fundamenta Russicae linguae, verum etiam Manuductionem quandam ad Grammaticam Slavonicam. Oxonii, 1696.], drukowanym podręcznikiem języka rosyjskiego jako obcego. To właśnie czyni obie te książki interesującymi, stymulując poszukiwanie odpowiedzi na pytania o to, jak powstawały, na jakich dziełach opierał się Kopijewicz przy ich tworzeniu, oraz jak można scharakteryzować go jako gramatyka.
Zainteresowanie Kopijewicza podręcznikami do różnych języków nie było przypadkowe: był poliglotą. Według badaczy [fn: Пекарский П.П. Наука и литература при Петре Великом. Т. 1. СПб., 1862. С. 11–25; Быкова Т.А., Гуревич М.М. Описание изданий, напечатанных кириллицей: 1689 — январь 1725 г. М.; Л., 1958; Зарецкий Ю. Илья Федорович Копиевский (Жизнь и судьба одного просветителя петровского времени) // Вивлioѳика: E-Journal of Eighteenth-Century Russian Studies. 2021. Vol. 9. P. 32–68.], urodził się w 1651 roku na Białorusi, wchodzącej wówczas w skład Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w rodzinie drobnego szlachcica wyznania reformowanego. Od dzieciństwa władał nie tylko językiem ruskim (w wariancie południowo-zachodnim), ale także polskim. W 1660 roku, podczas wojny polsko-rosyjskiej, został zabrany do Rosji i uczył się w szkole w Moskwie. To tam opanował język cerkiewnosłowiański i rosyjski (w wariancie wielkoruskim). 
W 1666 roku Kopijewicz wrócił w rodzinne strony i uczył się w Gimnazjum Kalwińskim w Słucku, gdzie studiował łacinę, a następnie przez kilka lat służył w tejże szkole jako nauczyciel klas młodszych. Później, najprawdopodobniej w latach 80. XVII wieku, Kopijewicz wyemigrował do Holandii, gdzie służył jako pastor-kandydat w kalwińskim kościele w Amsterdamie. Tam też nauczył się języka niderlandzkiego i w pewnym stopniu niemieckiego. Wszystko to pozwoliło mu korzystać z podręczników opublikowanych w tych językach jako źródeł przy opracowywaniu podręczników dla szkół rosyjskich. 
Kopijewicz uczył języków nie tylko w Słucku, ale także w Amsterdamie, gdzie nauczał niderlandzkiego i łaciny Rosjan przybywających do Holandii. Był niewątpliwie dobrze zaznajomiony z pedagogiką swoich czasów, z głównymi innowacjami metodycznymi, co znalazło odzwierciedlenie w jego podręcznikach do łaciny i rosyjskiego. Ich analiza i rekonstrukcja procesu ich tworzenia pozwalają scharakteryzować Kopijewicza jako gramatyka czasów Piotra Wielkiego.
Slawiści interesowali się „Gramatyką łacińską” i „Przewodnikiem” Kopijewicza, przy czym badali głównie „Przewodnik”. Jeśli chodzi o „Gramatykę łacińską”, to z wyjątkiem H. Keiperta [fn: Keipert H. Die “Manuductio in grammaticam in Sclavonico Rosseanam” von E. Kopijewitz // Slavistische Forschungen. 1990. Bd. 60. S. 381–394.] prawie nie przyciągała uwagi badaczy. W badaniach nad „Przewodnikiem” za najważniejsze można uznać pytanie o to, czym jest słowiano-ruski język Kopijewicza – czy to język rosyjski, czy cerkiewnosłowiański? [fn: Unbegaun B.O. Russian Grammars before Lomonosov // Oxford Slavonic Papers. Vol. VIII. 1958. P. 98–116; Успенский Б.А. Доломоносовские грамматики русского языка (итоги и перспективы) // Slavica Suecana. 1992. Series B — Studies. Vol. 1. С. 63–169.] Drugi aspekt badań wiązał się z poszukiwaniem źródeł „Przewodnika” [fn: Cocron F. Morphologische Betrachtungen zu den russischen Grammatiken H. W. Ludolfs und E. Kopiewitz’ // Wiener Slavistisches Jahrbuch. XIII. Bd. Graz; Köln, 1966. S. 114–122; Мечковская Н.Б. Ранние восточнославянские грамматики. Минск, 1984; Keipert H. Die “Manuductio in grammaticam in Sclavonico Rosseanam” von E. Kopijewitz.]. Natomiast kwestia źródeł „Gramatyki łacińskiej” nie była dotychczas przez nikogo rozpatrywana.
Metodologia badania
Cel niniejszego badania: zidentyfikowanie cech tworzenia podręczników łaciny i rosyjskiego Eliasza Kopijewicza, pozwalających scharakteryzować go jako gramatyka.
Materiał badawczy: „Gramatyka łacińska” i „Przewodnik” Kopijewicza, słowiańska gramatyka Melecjusza Smotryckiego [fn: Смотрицкий М. Грамматики славенския правилное синтагма // Грамматики Лаврентия Зизания и Мелетия Смотрицкого / Сост. Е. А. Кузьминова. М., 2000. С. 129–470.], rosyjska gramatyka H.W. Ludolfa, gramatyki neolacińskie, słowniki tematyczne i rozmówki z XVI–XVII wieku, które mogły posłużyć jako źródła prac gramatycznych Kopijewicza.
Metody badawcze: identyfikacja tekstowych zbieżności pozwalających ustalić źródła podręczników Kopijewicza, rekonstrukcja procesu ich tworzenia.
Wyniki badania
1. Tworzenie „Gramatyki łacińskiej”. Rekonstrukcja procesu tworzenia „Gramatyki łacińskiej” wymagała poszukiwania jej źródeł, które prowadzono w dwóch kierunkach: analizowano gramatyki neolacińskie opublikowane w Polsce, z którymi Kopijewicz mógł być zaznajomiony (uczył się, a następnie nauczał w szkole w Słucku), oraz gramatyki dla szkół holenderskich, z którymi mógł się zapoznać w Amsterdamie.
Analiza gramatyk wydanych w Polsce wskazuje na możliwość pewnych zapożyczeń w „Gramatyce łacińskiej” z gramatyk znanych krakowskich uczonych Walentego Widawskiego [fn: Vidavius V. Cathechesis grammaticae Latinae, Nunc denum diligentius recognitae et auctae. Cracoviae, 1581.] i Łukasza Piotrowskiego [fn: Piotrowski L. Grammaticarum institutionum. Libri IV. Cracoviae, 1634.], jednak znacznie więcej zbieżności tekstowych u Kopijewicza występuje z łacińskimi gramatykami dla szkół holenderskich autorstwa Ludolfa Lithocomusa (zgrecizowana wersja nazwiska Steenhouwer) [fn: Lithocomus L. Grammatica latina: Nova, & ad captum puerilem accomodatiore methodo disposita. Middelburgi, 1631.] i Gerharda Johannesa Vossiusa [fn: Vossius G.J. Gerardi Joannis Vossii Grammatica latina in usum scholarum adornata; multis quidem in locis Lud. Lithocomi verbis, quibus scholae adsueverant, reservatis: sed erroribus... emendatis; inutilibus resectis; pluribus... suppletis; et omnibus meliori ordine dispositis.Editio quinta. Lugduni Batavorum, 1644.].
Ludolf Lithocomus, przedstawiciel holenderskiej rodziny Steenhouwerów, w latach 80. XVI wieku nauczał ortografii w szkole łacińskiej w Lejdzie. Tam też napisał i w 1584 roku opublikował „Nową gramatykę łacińską”, która była sześciokrotnie wznawiana (szóste wydanie w 1631 roku) i przez wiele lat służyła do nauczania łaciny w szkołach holenderskich [fn: Aa A.J. van der. Biographisch woordenboek der Nederlanden. Deel 11. Haarlem, 1865. P. 526–527.]. Następnie opublikowano gramatykę łacińską Vossiusa, opartą na gramatyce Lithocomusa [fn: Rademaker C.S.M. Life and Work of Gerardus Joannes Vossius (1577–1649). Assen, 1981.] i również kilkakrotnie wznawianą. Była ona tak poszukiwana, że wydawano ją także później, na przykład w XIX wieku, a także jako pomnik historii myśli lingwistycznej w XX wieku.
Kopijewicz zapożyczył z gramatyki Lithocomusa rozdziały dotyczące ortografii i prozodii, rzeczownika i zaimka, dodając do nich własne przykłady. Z gramatyki Vossiusa zapożyczył sekcję o składni figuratywnej, której brakowało u Lithocomusa, definicje różnych rodzajów spółgłosek, podział czasowników na posiłkowe, wołacze i przymiotnikowe, kategorie przysłówków, przyimków, spójników i wykrzykników. Wszystkie figury syntaktyczne i ich definicje również zostały dosłownie zapożyczone z łacińskiej gramatyki Vossiusa.
W rozdziałach dotyczących czasownika, imiesłowu, przysłówka, przyimka i spójnika wykorzystano także inne źródła. Na przykład jego definicja imiesłowu („Est nomen verbale, significans tempus” — „Jest imię słowa, oznaczające czas”) odpowiada definicji imiesłowu w łacińskiej gramatyce Filipa Melanchtona: „Participium est nomen verbale, significans tempus” [fn: Melanchthon Ph. Grammatica Philippi Melanchthoni recognita et locupletata. Vitebergae, 1576. P. 289.].
Po skompilowaniu tekstu łacińskiego Kopijewicz całkowicie przetłumaczył go na język rosyjski. Przy tym wykorzystał terminologię Smotryckiego, ale w niektórych przypadkach dodawał także własne terminy. Następnie połączył tekst łaciński z jego tłumaczeniem, przekształcając swoje dzieło w gramatykę łacińsko-rosyjską, wpisującą się w kontekst dwujęzycznych gramatyk XVII–XVIII wieku i umożliwiającą nie tylko Rosjanom naukę łaciny, ale także wszystkim, którzy znają łacinę, naukę języka rosyjskiego.
2. Tworzenie „Przewodnika”. W przeciwieństwie do podręcznika gramatyki łacińskiej, „Przewodnik” Kopijewicza zakłada naukę nie tylko gramatyki rosyjskiej, ale także leksyki, a także opanowanie czytania i mowy, co pozwala traktować go jako praktyczny podręcznik do początkowego etapu nauki języka rosyjskiego jako obcego. Praktyczny charakter odzwierciedla się w strukturze „Przewodnika”, składającego się z trzech części:
1. „Quaedam Vocabula” – lista słów rosyjskich z tłumaczeniem na łacinę i niemiecki;
2. krótki zarys gramatyczny;
3. rozmówki (dialogi).
Struktura ta jest podobna do struktury „Gramatyki rosyjskiej” H.W. Ludolfa i być może została z niej zapożyczona.
Źródłem sekcji „Quaedam Vocabula” był opracowany przez samego Kopijewicza trzyjęzyczny „Nomenklator” – tematyczny słownik łacińsko-rosyjsko-niemiecki [fn: Kopijewitz E. Номенклятор, на русском, латинском и немецком языке = Nomenclator in Lingua Latina, Germanica et Russica. Amstelodami, 1700.], stworzony, jak wcześniej przez nas udowodniono [fn: Власов С.В., Московкин Л.В. Из истории создания учебников русского языка как иностранного: «Номенклатор…» (1700) и «Руковедение…» И.Ф. Копиевского // Мир русского слова. 2009. № 4. С. 80–85.], na podstawie łacińsko-niemiecko-polskiego słownika tematycznego Piotra Artomiusza. „Quaedam Vocabula” stanowi skróconą wersję „Nomenklatora” Kopijewicza z pewnymi dodatkami. Wybór słów z „Nomenklatora” obejmuje niewielkie leksykalno-tematyczne grupy: jedzenie, drzewa i ich owoce, zioła i zboża, ptaki, zwierzęta, części ciała itp.
Lista czasowników została zapożyczona z łacińskiej gramatyki Kopijewicza. Przedstawia ona najczęściej używane czasowniki rosyjskie, ale ułożone są one według nie dwóch słowiano-ruskich, lecz znanych wykształconym cudzoziemcom czterech koniugacji łacińskich. W takim przedstawieniu materiału dydaktycznego widać dążenie Kopijewicza do ułatwienia cudzoziemcom nauki rosyjskich czasowników z oparciem na znanych im już popularnych czasownikach łacińskich.
Sekcja gramatyczna „Przewodnika” rozpoczyna się od słowiańskiego alfabetu i zasad skracania słów cerkiewnosłowiańskich. Następnie znajduje się rozdział oparty na materiale z rozdziału „O imieniu” z gramatyki Smotryckiego (u Kopijewicza jest on bez tytułu). Przy tym, w odróżnieniu od Smotryckiego, Kopijewicz nie podaje definicji i klasyfikacji kategorii gramatycznych, a także ogranicza liczbę terminów gramatycznych i przykładów. Jednocześnie zachowuje reguły, nazywane we współczesnej lingwodydaktyce regułami-instrukcjami, na przykład podaje reguły określania rodzaju rzeczownika na podstawie ostatniej samogłoski lub wymawianej spółgłoski.
Źródłem rozdziałów o zaimku, czasowniku, przysłówku, przyimku i spójniku nie jest gramatyka Smotryckiego, lecz rosyjskie tłumaczenie „Gramatyki łacińskiej” Kopijewicza. Na przykład w „Przewodniku” przedstawiono 45 przyimków, ale są one ułożone w kolejności alfabetu łacińskiego i w tej samej kolejności, co w „Gramatyce łacińskiej” Kopijewicza, tzn. zgrupowane zgodnie z przypadkami, którymi rządzą w języku łacińskim, a nie w rosyjskim. Ten materiał został przeniesiony bez przeróbek z „Gramatyki łacińskiej” do „Przewodnika”. Listy przysłówków również zostały zapożyczone poprzez odwrotne tłumaczenie (zamianę miejscami) z „Gramatyki łacińskiej” Kopijewicza. Potwierdza to wniosek H. Keiperta, że sekcja gramatyczna w „Przewodniku” opiera się nie tyle na gramatyce Smotryckiego, ile na własnej „Gramatyce łacińskiej” Kopijewicza [fn: Keipert H. Die “Manuductio in grammaticam in Sclavonico Rosseanam” von E. Kopijewitz. P. 384.]. Być może Kopijewicz uważał, że opisując język rosyjski na wzór łaciny, ułatwia uczniom znającym łacinę opanowanie języka rosyjskiego. Jednakże przy tym nieuchronne jest niedocenienie specyfiki języka rosyjskiego.
Trzeci rozdział „Przewodnika” zawiera dialogi na tematy codzienne, obejmujące formuły etykiety językowej na różne pory dnia, frazy używane podczas przygotowywania do posiłku, zasady zachowania przy stole. Dialogi zawierają części rosyjską, łacińską i niemiecką, przy czym części łacińska i niemiecka, jak ustaliła S. Sverdrup Lunden [fn: Sverdrup Lunden S. The Source of Kopijewitz’ Rozgovori // Scando-Slavica. 1971. T. XVII. P. 199–204.], zostały zapożyczone z „Przykładów dziecięcych rozmów” Sebastiana Heydena [fn: Heyden S. Formulae puerilium colloquiorum. Augsburg, 1530.]. Część rosyjska natomiast została przetłumaczona przez Kopijewicza.
3. Słowiano-rosyjski język Kopijewicza. Rosyjska część „Gramatyki łacińskiej” i „Przewodnika” napisane są językiem, który Kopijewicz nazwał słowiano-rosyjskim, czyli moskiewskim. W „Przewodniku” jest to język docelowy (język-obiekt), w „Gramatyce łacińskiej” – metajęzyk, ale jest to ten sam język, w którym występują słowa i formy rosyjskie i cerkiewnosłowiańskie.
Obecność słów i form gramatycznych języka rosyjskiego i cerkiewnosłowiańskiego w dziełach Kopijewicza była celowa, co potwierdza sam termin „słowiano-rosyjski język”. Być może autor uważał, że jeśli cudzoziemcy będą uczyć się języka rosyjskiego, to będzie im niezbędne opanowanie również elementów języka cerkiewnosłowiańskiego. Nie można też wykluczyć, że Kopijewicz uważał język rosyjski i cerkiewnosłowiański za odmiany (wysoki i niski styl, wariant książkowy i potoczny) jednego języka słowiano-rosyjskiego.
Ponadto w podręcznikach Kopijewicza występują słowa i formy nie tylko języka moskiewskiego (wielkoruskiego), ale także języka rosyjskiego Rusi Południowo-Zachodniej, co odzwierciedla cechy jego idiolektu.
Zakończenie
1. Przy tworzeniu „Gramatyki łacińskiej” Kopijewicz opierał się głównie na znanych w Holandii szkolnych gramatykach Lithocomusa i Vossiusa. Na ich podstawie skompilował tekst własnej gramatyki, zmieniając szereg przykładów. Następnie przetłumaczył ten tekst na język rosyjski, używając terminologii Smotryckiego i w niektórych przypadkach dodając własne terminy.
2. W przeciwieństwie do „Gramatyki łacińskiej”, „Przewodnik” stanowi praktyczny podręcznik języka rosyjskiego, zawierający nie tylko zarys gramatyczny, ale także słownik tematyczny i dialogi. Jego źródłami były „Nomenklator” Kopijewicza, gramatyka Smotryckiego, „Gramatyka łacińska” Kopijewicza oraz dialogi Heydena. Zawarte w nim słowa i formy cerkiewnosłowiańskie oraz dialektalne poszerzały krąg potencjalnych rosyjskich rozmówców cudzoziemców uczących się rosyjskiego z tego podręcznika.
3. Przy tworzeniu podręczników Kopijewicz podążał tą samą drogą, co inni gramatycy. Kompilował i przetwarzał źródła, tworząc na ich podstawie tekst swojego podręcznika, a następnie tłumaczył go na język zrozumiały dla uczniów. Uznając rolę gramatyki łacińskiej jako wzoru do pisania gramatyk innych języków, w niektórych przypadkach nie uwzględniał specyfiki języka rosyjskiego, opisując go na wzór łacińskiego. Być może uważał, że w ten sposób ułatwia uczniom znającym łacinę zrozumienie języka rosyjskiego. Jednocześnie obie gramatyki charakteryzują Kopijewicza jako osobę zaznajomioną z innowacjami pedagogicznymi swoich czasów.
REFERENCES
AA A.J. van der. Biographisch woordenboek der Nederlanden. Deel 11. Haarlem, 1865. P. 526–527.
BYKOVA T.A., GUREVICH M. M. Opisanie izdanij, napechatannyh kirillicej: 1689 — janvar‘ 1725 g. [Description of publications printed in Cyrillic: 1689 — January 1725. In Russ.]. Moscow; Leningrad, 1958.
COCRON F. Morphologische Betrachtungen zu den russischen Grammatiken H. W. Ludolfs und E. Kopiewitz’ // Wiener Slavistisches Jahrbuch / Hrsg. vom Institut für Slavische Phililogie an der Universität Wien durch J. Hamm und G. Wytrens. XIII. Bd., H. Böhlaus Nachf. Graz; Köln, 1966. S. 114–122.
HEYDEN S. Formulae puerilium colloquiorum. Augsburg, 1530.
KEIPERT H. Die “Manuductio in grammaticam in Sclavonico Rosseanam” von E. Kopijewitz // “Tgolí chole Mêstró”: Gedenkschrift für Reinhold Olesch / Hrsg. von Renate Lachmann et al. Köln; Wien: Böhlau, 1990. S. 381–394. (Slavistische Forschungen; Bd. 60).
KOPIJEWITZ E. Latina grammatica in usum scholarum celeberrimae gentis Sclavonico-Rosseanae adornata. Studio atque opera Elia Kopijewitz seu de Hasta Hastenii. Amstelodami (Amsterdam), 1700.
KOPIJEWITZ E. Nomenkljator, na russkom, latinskom i nemeckom jazyke. Nomenclator in Lingua Latina, Germanica et Russica. Amstelodami, 1700.
KOPIJEWITZ E. Rukovedenie v grammatyku vo Slavjanorossijskuju ili Moskovskoju ko outrebleniju ouchashhihsja Jazyka Moskovskago = Manuductio in grammaticam in Sclavonico Rosseanam seu Moscoviticam in Usum discentium linguam Moscoviticam / Per Eliam Kopijewitz. Stolzenbergii, 1706.
LITHOCOMUS L. Grammatica latina: Nova, & ad captum puerilem accomodatiore methodo disposita. Middelburgi, 1631.
LUDOLF H.W. Henrici Wilhelmi Ludolfi Grammatica Russica quae continet non tantum praecipua fundamenta Russicae linguae, verum etiam Manuductionem quandam ad Grammaticam Slavonicam. Oxoni, 1696.
MECHKOVSKAJA N.B. Rannie vostochnoslavjanskie grammatiki [Early East Slavic grammars. In Russ.]. Minsk, 1984.
MELANCHTHON Ph. Grammatica Philippi Melanthoni recognita et locupletata. Vitebergae, 1576.
PEKARSKIJ P.P. Nauka i literatura pri Petre Velikom [Science and literature under Peter the Great. In Russ.]. T. 1. St. Petersburg, 1862. P. 11–25.
PIOTROWSKI L. Grammaticarum institutionum. Libri IV. Cracoviae, 1634.
RADEMAKER C.S.M. Life and Work of Gerardus Joannes Vossius (1577–1649). Assen, 1981.
SMOTRYTSKY M. Grammatiki slavenskija pravilnoe sintagma // Grammatiki Lavrentija Zizanija i Meletija Smotrickogo [Grammars by Lawrence Zizaniy and Meletius Smotrytsky. In Church Slavonic] / Sost. E.A. Kuz’minova. Moscow, 2000. P. 129–470.
SVERDRUP LUNDEN S. The Source of Kopijewitz’ Rozgovori // Scando-Slavica. 1971. T. XVII. P. 199– 204.
UNBEGAUN B. O. Russian Grammars before Lomonosov // Oxford Slavonic Papers. 1958. Vol. VIII. P. 98–116.
USPENSKIJ B.A. Dolomonosovskie grammatiki russkogo jazyka (itogi i perspektivy) [Dolomonosov grammars of the Russian language (results and prospects). In Russ.] // Slavica Suecana. 1992. Series B — Studies. Vol. 1. P. 63–169.
VIDAVIUS V. Cathechesis grammaticae Latinae, Nunc denum diligentius recognitae et auctae. Cracoviae, 1581.
VLASOV S. V., MOSKOVKIN L. V. Iz istorii sozdanija uchebnikov russkogo jazyka kak inostrannogo: “Nomenklator…” (1700) i “Rukovedenie…” I. F. Kopievskogo [From the history of the creation of textbooks of Russian as a foreign language: “Nomenclature…” (1700) and “Guide…” by I. F. Kopevsky. In Russ.] // Mir russkogo slova. 2009. No. 4. P. 80–85.
VOSSIUS G.J. Gerardi Joannis Vossii Grammatica latina in usum scholarum adornata; multis quidem in locis Lud. Lithocomi verbis, quibus scholae adsueverant, reservatis: sed erroribus… emendatis; inutilibus resectis; pluribus… suppletis; et omnibus meliori ordine dispositis. Editio quinta. Lugduni Batavorum, 1644.
ZARECKIJ Ju. Il’ja Fedorovich Kopievskij (Zhizn’ i sud’ba odnogo prosvetitelja petrovskogo vremeni) [Ilya Fedorovich Kopievskiy (The Life and Fate of an Enlightener of the Time of Peter the Great). In Russ.] // Vivlioѳika: E-Journal of Eighteenth-Century Russian Studies. 2021. Vol. 9. P. 32–68.
DLA Cytowania
S.W. Własow, Ł.W. Moskowkin. Elias Kopijewicz (Kopijewski) — gramatyk epoki Piotra Wielkiego // Peterburskij istoriczeskij żurnał. 2023. № 4. S. 234–242.
Streszczenie: Artykuł poświęcony jest analizie podręczników języka łacińskiego i rosyjskiego, stworzonych przez Eliasa Kopijewicza (1651–1714). Celem badania jest określenie specyfiki ich powstawania, co pozwoli scharakteryzować Kopijewicza jako gramatyka. Materiał badawczy obejmuje podręczniki łacińskiego i rosyjskiego Kopijewicza, gramatykę słowiańską M. Smotryckiego, podręcznik języka rosyjskiego G.W. Ludolfa, gramatyki neolacińskie, słowniki tematyczne i rozmówki z XVI–XVII wieku, które mogły posłużyć jako źródła prac Kopijewicza. Metody badawcze to identyfikacja zbieżności tekstowych, pozwalających na ustalenie źródeł podręczników Kopijewicza, oraz rekonstrukcja procesu ich tworzenia. W toku badania ustalono, że podczas tworzenia „Gramatyki łacińskiej” (1700) Kopijewicz opierał się głównie na znanych w Holandii szkolnych gramatykach L. Litokomusa i G.I. Fossa. Na ich podstawie skompilował tekst własnej gramatyki, zmieniając szereg przykładów. Następnie przetłumaczył ten tekst na język rosyjski, wykorzystując terminologię Smotryckiego, choć w niektórych przypadkach dodawał również własne terminy. Drugi podręcznik Kopijewicza – „Руковедение в грамматику во Славянороссийскую или Московскую…” (1706) – to praktyczny podręcznik języka rosyjskiego, zawierający oprócz zarysu gramatycznego, słownik tematyczny i dialogi. Jego źródłami były „Nomenklator” Kopijewicza, gramatyka Smotryckiego, „Gramatyka łacińska” Kopijewicza oraz dialogi Z. Heydena. Zawarte w nim formy cerkiewnosłowiańskie i dialektalne poszerzały krąg potencjalnych rosyjskich rozmówców dla cudzoziemców uczących się rosyjskiego z tego podręcznika. Tworząc swoje podręczniki, Kopijewicz podążał tą samą drogą, co inni gramatycy. Kompilował i przetwarzał źródła, tworząc na ich podstawie nowy tekst, który następnie tłumaczył na język zrozumiały dla uczących się. Uznając rolę gramatyki łacińskiej jako wzoru do pisania gramatyk innych języków, w niektórych przypadkach nie uwzględniał specyfiki języka rosyjskiego, opisując go według wzoru łacińskiego. Obie gramatyki charakteryzują Kopijewicza jako osobę zaznajomioną z nowatorstwem pedagogicznym swoich czasów.
Słowa kluczowe: XVIII wiek, podręczniki, język łaciński, język rosyjski, gramatyki, rozmówki, słowniki tematyczne, E. Kopijewicz, L. Litokomus, G.I. Foss, M. Smotrycki, G.W. Ludolf, Z. Heyden.
FOR CITATION
S.V. Vlasov, L.V. Moskovkin. Elias Kopijewitz — a grammarian of the Petrine era // Petersburg historical journal, no. 4, 2023, pp. 234–242
Abstract: The article is devoted to the textbooks of Latin and Russian languages created by Elias Kopijewitz (1651–1714). The purpose of the study is to identify the features of their creation, which make possible to characterize Kopijewitz as a grammarian. Research materials are textbooks of Latin and Russian languages by Kopijewitz, Slavonic grammar by M. Smotrytsky, Russian language textbook by H.W. Ludolf, neo-Latin grammars of the 16th–17th centuries, thematic dictionaries and phrase books that could serve as sources for Kopijewitz’s works. Research methods are identification of text matches that allow to establish the sources of Kopijewitz’s textbooks, reconstruction of the process of their creation. In the course of the study, it was found that when creating the Latin grammar, Kopijewitz relied mainly on the well-known school grammars of L. Lithocomus and G.J. Vossius in Holland. Based on them, he compiled the text of his own grammar, changing a number of examples. Then he translated this text into Russian, using the terminology of Smotrytsky, but in some cases adding his own terms. Unlike the Latin grammar, his Russian language textbook is a practical guide, containing not only the grammatical essay, but also the thematic dictionary and dialogues. His sources were Kopijewitz’s Nomenclator, Smotrytsky’s grammar, Kopijewitz’s Latin grammar, and S. Heyden’s dialogues. The Church Slavonic and dialectal forms included into it expanded the range of possible Russian interlocutors for foreigners who studied Russian using this textbook. When creating his textbooks, Kopijewitz followed the same path as other grammarians. He compiled and revised sources, creating a new text based on them, which he then translated into a language understandable to students. Recognizing the role of Latin grammar as a model for writing grammars of other languages, in some cases he did not take into account the specific features of the Russian language, describing it on the model of Latin. At the same time, both textbooks characterize Kopijewitz as a person familiar with the pedagogical innovations of his time.
Key words: 18th century, textbooks, Latin, Russian, grammars, phrasebooks, thematic dictionaries, E. Kopijewitz, L. Lithocomus, G.J. Vossius, M. Smotrytsky, H.W. Ludolf, S. Heyden.
Autor: Własow, Siergiej Wasiljewicz — kandydat nauk filologicznych, docent, Uniwersytet Petersburski.
Author: Vlasov, Sergey Vasilievich — Candidate of Philological Sciences, Associated Professor, Saint Petersburg State University. 
E-mail: vlasovsv7@gmail.com
ORCID: 0000-0001-6639-4928
Autor: Moskowkin, Leonid Wiktorowicz — doktor nauk pedagogicznych, profesor, Uniwersytet Petersburski.
Author: Moskovkin, Leonid Viktorovich — Doctor of Pedagogical Sciences, Professor, Saint Petersburg State University.
E-mail: moskovkin.leonid@yandex.ru
ORCID: 0000-0002-4818-1205