﻿УДК 94(47+57) «1941/45»+930(476)
DOI: 10.51255/2311-603X_2022_3_64
W.W. Zdanowicz
Historia codzienności na okupowanym przez nazistów terytorium Białorusi w pracach historyków białoruskich
Pod koniec XX wieku historia codzienności stała się jednym z kierunków badań zagranicznych naukowców, w tym także rosyjskich. Problem ten, choć w mniejszym stopniu, znalazł również odzwierciedlenie w pracach historyków białoruskich. Według A.W. Kurjanowicza: „historia codzienności nie ogranicza się do zwykłego stwierdzenia – dla niej ważne jest ujawnienie złożonej ewolucji i logiki rozwoju wewnętrznego świata człowieka – tego centrum ludzkiej specyfiki, aktywności, indywidualności i motywacji jego działalności, rozważenie możliwości, sił napędowych, tendencji samodoskonalenia/upadku człowieka, a także charakteru stworzonego przez niego bytu, tzn. zrekonstruowanie życia codziennego” [fn: Курьянович А.В. История повседневности: особенности подхода, цели и методы // История в XXI веке: историко-антропологический подход в преподавании и изучении истории человечества (Материалы международной интернет-конференции, проходившей 20.03–14.05.2001 г. на информационно-образовательном портале www.auditorium.ru) / Под общ. ред. В. В. Керова. М.: Моск. обществ. науч. фонд, 2001. C. 35–44.].
Szczególnym przedmiotem zainteresowania badaczy białoruskich jest okres Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, który doprowadził do poważnych zmian w życiu codziennym człowieka, a także w psychologicznym postrzeganiu świata i zachowaniu. Historia codzienności pozwala szczegółowo, w najdrobniejszych detalach, zbadać życie człowieka na terytoriach okupowanych poprzez system jego interakcji z innymi osobami, ukazując wpływ czynników politycznych, społeczno-geograficznych, religijnych i innych, które determinowały specyfikę światopoglądu. W związku z tym uzasadnione jest rozpatrywanie reżimu okupacyjnego przez pryzmat historii społecznej. „W tym celu – jak słusznie zauważa białoruski historyk E.A. Hrebień – „konieczne jest możliwie pełne zrekonstruowanie ogólnego «tła» okupacji, ukazanie sytuacji społeczno-ekonomicznej i społeczno-politycznej, scharakteryzowanie przedstawicieli lokalnej administracji, z którymi cywilna ludność bezpośrednio stykała się w swoim życiu codziennym, zrekonstruowanie społeczno-bytowych warunków życia obywateli, ujawnienie źródeł ich egzystencji i przetrwania” [fn: Гребень Е.А. Гражданское население Беларуси в условиях немецкой оккупации (1941–1944 гг.). Минск: БГАТУ, 2016. С. 5, 6.].
W historiografii problematyki codzienności wyróżnia się następujące okresy: pierwszy – sowiecki (1941 – koniec 1991 r.); drugi – białoruski (od końca 1991 r. do czasów obecnych). Każdemu z tych okresów odpowiadały różne warunki historyczne, konkretne zadania, formy i metody organizacji badań naukowych, stan bazy źródłowej, dostępność kadr badawczych oraz poziom wiedzy o faktach, wydarzeniach i zjawiskach wojennych w danym okresie.
Główne kierunki badań nad codziennością na okupowanym terytorium Białorusi
Polityka nazistowskich władz niemieckich wobec ludności białoruskiej dotykała różnych sfer życia: gospodarki, edukacji, opieki zdrowotnej, kultury i religii. Jednakże, pomimo że problem życia codziennego ludności w warunkach okupacji pozwala na głębszą ocenę globalnych procesów i ich transformacji na poziomie lokalnym, temat ten nie stał się priorytetowym kierunkiem w badaniach historyków okresu sowieckiego, a poruszany był jedynie częściowo i dotyczył głównie opisu realizacji nazistowskiego „nowego ładu” oraz planu „Ost” na konkretnym terytorium.
Historycy sowieccy skupiali główną uwagę na zbrojnym oporze wobec okupantów. Jednak w wojnie partyzanckiej i walce podziemnej nie mogła uczestniczyć cała ludność; znaczna liczba obywateli sowieckich nadal żyła pod cudzoziemskim panowaniem. Jednocześnie, pomimo że historiografia sowiecka nie używała pojęcia „historia codzienności” i nie stawiała sobie specjalnie zadań jej badania, poszczególne aspekty problemu znalazły odzwierciedlenie w pracach historyków tego okresu. Ogólne zmiany w poziomie życia ludności, jej materialno-bytowe położenie znajdowały odzwierciedlenie w pracach poświęconych gospodarce oraz w uogólniających zbiorowych opracowaniach dotyczących historii Wielkiej Wojny Ojczyźnianej.
Zgodnie z wytycznymi partyjnymi, życie różnych kategorii ludności na okupowanym terytorium było w sowieckiej literaturze historycznej przedstawiane jako codzienna walka z wrogiem. Przykładem takiego podejścia są prace A.I. Zaleskiego, poświęcone życiu chłopów w latach Wielkiej Wojny Ojczyźnianej [fn: Залескі А.І. Быт беларускіх сялян у партызанскім краі. Мінск: Беларусь, 1960; Залесский А.И. 1) В партизанских краях и зонах: патриотический подвиг советского крестьянства в тылу врага (1941–1944 гг.). М.: Соцэкгиз, 1962; 2) Героический подвиг миллионов в тылу врага (помощь населения партизанских зон народным мстителям). Минск: Беларусь, 1970; 3) Советский патриотизм крестьянства в услових немецкофашистской оккупации Белоруссии (1941–1944 гг.): Автореф. дис. … д-ра ист. наук. Минск, 1963.]. Tak, w pracy „Bohaterski czyn milionów na tyłach wroga” Zaleski w szczególności zauważa: „Masowy udział wzięła ludność w słynnej «wojnie na torach»… Mieszkańcy stref partyzanckich działali razem z mścicielami ludowymi – rozbierali tory, rozciągali podkłady, przekopywali nasypy kolejowe. W wielu miejscach w «wojnie na torach» brała udział prawie cała dorosła ludność. Stała i rosnąca pomoc ludności dla mścicieli ludowych zbliżała naród do partyzantów, wciągała go w aktywną walkę, coraz bardziej jednoczyła ludzi wokół partyzantów. Stąd liczne rezerwy partyzanckie, kosztem których uzupełniano szeregi uzbrojonych oddziałów i brygad… Mścicielom ludowym pomagały na różne sposoby miliony (wyraźnie zaznaczone przez A.I. Zaleskiego. – W. Z.) sowieckich patriotów” [fn: Залесский А.И. Героический подвиг миллионов в тылу врага (помощь населения партизанских зон народным мстителям). С. 160, 161.].
Rozpowszechnienie i publikacji dokumentów archiwalnych dotyczących historii reżimu okupacyjnego, a co za tym idzie, rozszerzenia bazy źródłowej, pojawienie się nowych podejść koncepcyjnych i kierunków badań stworzyło nowe możliwości dla badań nad historią codzienności, czyli „ludzkiego wymiaru” wojny. Jednakże, również w najnowszej historiografii białoruskiej temat ten pozostaje na razie słabo zbadany. Niemniej jednak temat codzienności w warunkach okupacji na terytorium Białorusi zaczyna znajdować się w polu zainteresowania krajowych badaczy.
Przedmiotem badań krajowych historyków w okresie białoruskim stała się praca przymusowa obywateli Białorusi na okupowanym terytorium. Jak słusznie zauważa S.E. Nowikow: „tragedia obywateli białoruskich, którzy znaleźli się na okupowanym terytorium Białorusi, przez długie lata polegała na tym, że w imię zachowania dalszego życia samych siebie i swoich bliskich, zajęcia określonej pozycji w społeczeństwie sowieckim, trzeba było przemilczeć wiele faktów z czasów wojny, w tym fakty z historii codzienności pracy w okresie nazistowskiej okupacji” [fn: Разняволеная памяць. Прымусовая праца беларускіх грамадзян на акупаванай тэрыторыі Беларусі (1941–1944 гг.). С. 134.].
W polu uwagi historyków znalazły się formy i metody przymusu, położenie materialne i prawne ludności, rola lokalnej kolaboracji w procesie wywozu mieszkańców Białorusi do państw nazistowskich. Położenie wywiezionych obywateli Białorusi, polityka władz sowieckich wobec repatriantów, zostały przedstawione w zbiorze dokumentów i materiałów „Białoruscy ostarbeiteři. Wywóz ludności Białorusi na roboty przymusowe do Niemiec (1941–1944)” [fn: Белорусские остарбайтеры. Репатриация (1945–1951): док. и материалы. Минск: НАРБ, 1998. Кн. 3: В 2 ч.; Белорусские остарбайтеры. Угон населения Беларуси на принудительные работы в Германию (1941–1944): док. и материалы: В 2 кн. Минск: НАРБ, 1996. Кн. 1 (1941–1942); Минск: НАРБ, 1997. Кн. 2 (1943–1944).].
W ramach białorusko-niemieckiego projektu „Doświadczenie pracy przymusowej obywateli białoruskich w latach II wojny światowej” przygotowano zbiór artykułów „Rozgrzeszona pamięć. Praca przymusowa obywateli białoruskich na okupowanym terytorium Białorusi (1941–1944)” oraz monografię „Powrót do niewoli: praca przymusowa ludności Białorusi 1941–1945”, które wniosły znaczący wkład w badanie słabo zbadanych aspektów historii Wielkiej Wojny Ojczyźnianej: „…historii codzienności pracy, pozostawionej przez mieszkańców białoruskich miast, osiedli i wsi, robotników przedsiębiorstw przemysłowych, zatrudnionych w rolnictwie, urzędników, a także kobiety, jeńców wojennych, więźniów obozów i gett, dzieci: to znaczy wszystkich, którzy byli faktycznym podmiotem historii codzienności pracy na okupowanym terytorium Białorusi w latach 1941–1944” [fn: Разняволеная памяць. Прымусовая праца беларускіх грамадзян на акупаванай тэрыторыі Беларусі (1941–1944 гг.): Зб. навук. арт.; пад рэд. А. М. Літвіна. Мінск: Медысонт, 2010. С. 12.]. Jeden z autorów zbioru, A.M. Litwin, słusznie rozróżnia pojęcia „obowiązek roboczy (przymusowy)” i „praca przymusowa”. „Obowiązek przymusowy – zauważa badacz – rozciągał się na większość ludności okupowanych terytoriów w wieku produkcyjnym, która była zobowiązana do zarejestrowania się w urzędzie pracy zgodnie ze swoją specjalnością. W pewnym stopniu dawało to możliwość wyboru miejsca pracy i otrzymania wynagrodzenia… Praca przymusowa to praca z przymusu, bez prawa wyboru: praca więźniów obozów koncentracyjnych, obozów pracy, więzień jenieckich, praca ostarbeiters, praca ludności cywilnej, zmobilizowanej przez niemieckie siły zbrojne do wykonywania różnorodnych prac w przedsiębiorstwach wojskowych, pracujących na potrzeby armii, jak również przy rozwiązywaniu bieżących problemów wojskowych” [fn: Літвін А.М., Грэбень Я.А., Новікаў С.Я. Вяртанне ў рабства: прымусовая праца насельніцтва Беларусі (1941–1945 гг.). Мінск: Тэсей, 2010. С. 51, 52.].
Problem codziennego życia mieszkańców miast i wsi Białorusi podczas okupacji nie został pominięty przez autorów zbiorowego dzieła „Białoruś w latach Wielkiej Wojny Ojczyźnianej”. Charakteryzując położenie ludności wiejskiej, historycy podkreślają, że z jednej strony „mieszkańcy białoruskich regionów, znajdując się pod kontrolą okupantów, w takiej sytuacji, naturalnie, starali się przeżyć, w jakikolwiek sposób zapewnić niezbędne środki do utrzymania swoich rodzin. To w wielu przypadkach zmuszało do podporządkowania się wymogom zdobywców, pracy dla nich, płacenia podatków, realizacji dostaw itp.” [fn: Беларусь в годы Великой Отечественной войны: 1941–1945 гг. Минск: БелТА, 2005. C. 325.]. Z drugiej strony, „masowe było również nieposłuszeństwo, sabotaż, które w różnych miejscach Białorusi przeradzały się w otwartą walkę z wrogiem” [fn: Tamże.].
Znaczące miejsce w badaniu poświęcono charakterystyce polityki gospodarczej okupantów, wywozowi ludności białoruskiej do Niemiec i innych krajów bloku niemieckiego. Badacze poruszyli również tak bolesny problem, jak wykorzystywanie miejscowej ludności jako bezpłatnej siły roboczej. Uznając sam fakt pracy przymusowej, historycy nie udzielają jednak odpowiedzi na główne pytanie: ilu obywateli białoruskich wykonywało obowiązek roboczy na okupowanym terytorium republiki, a ograniczają się do ogólnego wniosku, że „o liczbie nieujętych rąk do pracy, które były wykorzystywane w latach okupacji niemieckiej w najróżniejszych pracach, można mówić jedynie warunkowo” [fn: Там же. С. 131.].
Szczegółowa charakterystyka życia codziennego mieszkańców Białorusi w warunkach okupacji niemieckiej została przedstawiona przez E.A. Hrebenia w monografii „Ludność cywilna Białorusi w warunkach okupacji niemieckiej (1941–1944)”, która ukazała się w 2016 roku. „Konsekwencją okupacji nazistowskiej – konstatuje autor – stało się gwałtowne pogorszenie sytuacji materialnej zdecydowanej większości obywateli. Brakowało najbardziej podstawowych rzeczy do życia. Problemem stało się nie tylko wyżywienie, ale także odzież, obuwie, sól i inne artykuły pierwszej potrzeby… Dodatkowym czynnikiem wpływającym na sytuację materialną obywateli była eksploatacja przez Niemców ich zasobów materialnych… Zmuszeni do współistnienia z nową władzą, większość ludzi dostosowywała się do niej, ale nie uznawała jej za swoją, nie uważała za hańbę oszukiwania tej władzy… Dostosowując się do sytuacji, obywatele unikali płacenia podatków lub starali się je minimalizować, dokonywali manipulacji z kartkami, uchylali się od powinności, aby zachować siły do przetrwania… Oprócz fizycznej eksterminacji, ludność cywilna Białorusi spotkała się z realną groźbą śmierci na tle ekstremalnych warunków społeczno-ekonomicznych. Konsekwencje takiego rozciągniętego w czasie ludobójstwa objawiały się stopniowo, ale w pełni odpowiadały duchowi Generalnego Planu «Ost». Bohaterstwem było samo życie w warunkach okupacji, ponieważ zachowanie go, przetrwanie dla przyszłości, było niezwykle trudne” [fn: Гребень Е.А. Гражданское население Беларуси в условиях немецкой оккупации (1941– 1944 гг.). Минск: БГАТУ, 2016. С. 222, 491, 492, 493.].
„Wprowadzone przez władze okupacyjne normy żywieniowe – zauważają autorzy monografii „Powrót do niewoli: praca przymusowa ludności Białorusi 1941–1945” – nie mogły utrzymać ludzkiego istnienia biologicznego w należytym stanie, nie mówiąc już o konieczności pracy”. Dowodem na ten wniosek są oceny w zakresie żywienia zarówno ze strony administracji niemieckiej, jak i ze strony partyzantów, które, nawiasem mówiąc, ogólnie się pokrywają. Tak, niezwykle niskie normy żywieniowe odnotowuje się w doniesieniach Einsatzgruppe A, niskiej była również jakość produktów. Według danych wywiadu partyzanckiego, które przytaczają autorzy monografii, do chleba dodawano około 30% mąki owsianej i 20–25% trocin [fn: Літвін А.М., Грэбень Я.А., Новікаў С.Я. Вяртанне ў рабства. С. 174.].
Życie mieszkańców miast i wsi Białorusi na okupowanym terytorium zostało omówione w osobnym paragrafie „Życie ludności w latach okupacji” w 6-tomowej „Historii Białorusi”. Wprowadzone do obiegu naukowego przez W.I. Kuźmienkę nowe dokumenty Narodowego Archiwum Republiki Białorusi potwierdzają wniosek innych badaczy, że codzienne życie człowieka w warunkach okupacji należałoby trafniej nazwać „przetrwaniem”. „Sytuacja materialna, poziom życia ludności – pisze historyk – bardzo niski już przed wojną, gwałtownie spadł w ciągu trzech lat okupacji faszystowskiej. W warunkach stałego ucisku podatkowego najeźdźców, faktycznego rabunku, ludność wiejska została bardzo szybko doprowadzona na skraj całkowitej nędzy… Jeszcze gorsza była sytuacja mieszkańców miast. Nawet ci, którzy pracowali, egzystowali na wpół głodni… Głodnych ludzi okupanci zmuszali do pracy po 16–18 godzin na dobę. Nierzadko zdarzały się przypadki, gdy wyczerpani robotnicy tracili przytomność przy maszynach… Ruina, głód, prześladowania okupantów pędziły ludzi z miasta na wieś. Wraz ze stratami wynikającymi z faszystowskiego ludobójstwa, wywozów do Niemiec, a także z ewakuacją i mobilizacją do jednostek wojskowych, było to przyczyną tego, że do lata 1944 roku w obwodzie witebskim pozostało 27%, w poleskim – 29%, w mohylewskim – 35% przedwojennej ludności miejskiej” [fn: Гісторыя Беларусі: У 6 т. Мінск: Экаперспектыва, 2006. Т. 5: Беларусь у 1917–1945 гг. С. 522, 523.].
Wniosek, że człowiek w warunkach okupacji nie żył, lecz przetrwał, popiera również Z. Szybieka. Uważa on jednocześnie, że sytuacja na zachodzie Białorusi znacznie różniła się od sytuacji na wschodzie. „Chłopi z zachodu, za milczącą zgodą nowych gospodarzy, rozwiązali nieliczne kołchozy i wrócili do indywidualnego gospodarowania… Na wschodzie po bolszewickich i nazistowskich rekwizycjach ludzie żyli pod groźbą głodu, zwłaszcza w miastach… Kołchozy zachowano. Za najmniejszą sympatię do Armii Czerwonej i władzy sowieckiej ludzi karano, torturowano, a nawet wieszano lub zabijano” [fn: Шыбека З. Нарыс гісторыі Беларусі. Мінск: Энцыклапедыкс, 2003. С. 314, 315.]. Sytuacja pogorszyła się szczególnie w 1943 roku. „Miasta – podkreśla autor – przypominały obozy koncentracyjne, zwłaszcza w strefie frontowej… Pracować w przedsiębiorstwach wojskowych trzeba było po 14–15 godzin na dobę. A zarobki były czterokrotnie-sześciokrotnie niższe niż u robotników z Niemiec. W Mińsku dzienne zarobki wystarczały na kilogram ziemniaków” [fn: Tamże.]. Sytuacja na wsi była znacznie lepsza. Jak zauważa Z. Szybieka, „nowi gospodarze byli zainteresowani uruchomieniem produkcji rolnej na potrzeby frontu. Rodziny chłopskie otrzymywały na własność do hektara pod zagrodę i do siedmiu hektarów ziemi polowej w tymczasowe użytkowanie. Pozwalano im mieć nieograniczoną liczbę zwierząt domowych, co było zabronione za władzy sowieckiej. Aby wesprzeć zubożałych chłopów wschodniej Białorusi, Niemcy latem 1942 roku zapewniali im materiał siewny, przywozili z Niemiec pługi, naprawiali traktory, dawali konie” [fn: Тamże. С. 318.]. Tworzy się wrażenie, że naziści byli prawdziwymi zbawicielami białoruskiego chłopstwa, a ich głównym celem była troska o poprawę położenia mieszkańców białoruskiej wsi. Ale, jak pisze sam autor, prawdziwym celem okupantów było zapewnienie niemieckiej armii wszystkiego, co niezbędne.
Potwierdzenie tego znajdujemy w osobnym rozdziale rozprawy doktorskiej W.A. Biełozorowicza. Jak słusznie zauważa autor, najeźdźcy traktowali zachodni region BSRR jako rolniczo-surowcowe zaplecze Niemiec. Obowiązkowe dostawy produktów rolnych na potrzeby armii niemieckiej w połączeniu z ekspedycjami karnymi i represjami, kolonizacja terytorium przez przesiedleńców z Niemiec i Holandii doprowadziły do masowego zubożenia zachodniobiałoruskiej wsi [fn: Белозорович В.А. Аграрные преобразования в западных областях Беларуси в 1939–1952 годах: Автореф. дис. … канд. ист. наук. Минск, 1999.].
Życie codzienne w poszczególnym mieście zostało przedstawione w wydawnictwie dokumentalnym „Brześć w latach 1941–1944. Okupacja. Dokumenty i materiały”, przygotowanym wspólnymi siłami pracowników Brzeskiego Archiwum Państwowego i wykładowców Brzeskiego Uniwersytetu Państwowego im. A.S. Puszkina. Tak, w rozdziale 3 „Zaopatrzenie miasta w żywność” zamieszczono materiały dokumentalne, ukazujące problem zaopatrzenia miasta w żywność. Odwołanie do tych dokumentów pozwala zauważyć fakt, że od 1 września 1941 roku wprowadzono system kartkowy na chleb i inne artykuły spożywcze oraz normy zaopatrzenia żywnościowego mieszkańców miasta. Kartki miały charakter osobisty i były wydawane we wszystkich punktach sprzedaży na podstawie ogólnych list sporządzonych przez dział meldunkowy zarządu miasta według miejsca zamieszkania, z przedstawieniem dokumentów osobistych. System kartkowy był przede wszystkim ukierunkowany na wykrywanie osób uchylających się od obowiązku pracy. Według danych przedstawionych przez pełniącego obowiązki kierownika wydziału żywnościowego zarządu miasta, na 1 lipca 1942 roku ustalone normy zaopatrzenia żywnościowego obejmowały 28 028 osób, podzielonych na cztery grupy bez ich szczegółowego opisu. Taki opis szczegółowy znajduje się w raporcie wydziału żywnościowego z 10 listopada 1943 roku: „…dzieci do 14 lat (K. 1/2), zwykły niepracujący konsument (Gr. 1), rodziny ludzi, którzy pracują w interesie Niemiec (Gr. 2), pracujący w interesie Niemiec (Gr. 3), robotnicy zatrudnieni przy szczególnie ciężkich pracach (Gr. 4)” [fn: Брест в 1941–1944 гг. Оккупация. Документы и материалы. Брест: Альтернатива, 2016. С. 133.]. Liczby podane w tej samej tabeli pokazują, że w najlepszej sytuacji znajdowali się przedstawiciele 3. i 4. grupy. Do kategorii pracujących w interesie Niemiec zaliczano pracowników niemieckich i lokalnych przedsiębiorstw leśnych, spożywczych, przemysłowych i innych. Do 4. grupy włączono specjalistów przedsiębiorstw wojskowych i kolei, pracowników kopalni i kamieniołomów [fn: Tamże. С. 129.].
W związku z tym, że część ludności Białorusi została powołana do Armii Czerwonej, część eksterminowana, a część wstąpiła do partyzantki, większość ludności stanowiły kobiety. To właśnie one stały się główną siłą roboczą na okupowanym terytorium. Na wykorzystanie pracy kobiet ukierunkowana była również polityka władz niemieckich, które uważały, że „kobiety tego kraju mogą być wykorzystywane jako pełnowartościowa siła robocza, t[ak] j[ak] przywykły do ciężkich męskich prac, ale są również znacznie pilniejsze od mężczyzn” [fn: Козак К.И. Женщины Германии и Беларуси в войне: социализация образа и его восприятие // Жанчыны ў Другой сусветнай вайне: гісторыя барацьбы і выжывання: матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 4 сак. 2005 г. Мінск, 2006. С. 34.]. Jak zauważa K.I. Kozak: „pozostając w większości na okupowanym terytorium, kobiety mimo to stawały się zakładnikami niemal wszystkich okoliczności. I jeśli niemieckie organy podejmowały decyzje dyrektywne, to wykonywać je musiały kobiety. A z drugiej strony, działania sił partyzanckich przeciwko niemieckim okupantom wywoływały jako kontrargument – akcje karne. Tak, najbardziej masowe było palenie białoruskich wsi wraz z ich mieszkańcami. Po trzecie, pozostając bezbronnymi, w każdej chwili mogły zostać pociągnięte do odpowiedzialności, zwłaszcza za lojalność wobec systemu sowieckiego lub partyzantów, żołnierzy Armii Czerwonej itp.” [fn: Tamże. С. 51.]. Słuszny i uzasadniony jest również wniosek historyka, że „na barki kobiet spadły najstraszniejsze doświadczenia. To i liczne, spalone wraz z zamieszkującymi tam, wsie; przymusowy wywóz na obczyznę w niewolę; wymuszony obowiązek pracy w celu zapewnienia wyżywienia walczącym stronom. Samo macierzyństwo wymagało poświęcenia w imię obrony dzieci i rodziny” [fn: Tamże. С. 55.].
Wraz z dorosłymi na okupowanym terytorium pozostały dzieci. Najpełniej we współczesnej historiografii białoruskiej położenie dzieci na okupowanych ziemiach białoruskich zostało ukazane w pracach W.J. Bezdzel. Według danych przedstawionych przez badaczkę, z Białorusi ewakuowano na tyły zaledwie około 15% dzieci w wieku do 16 lat [fn: Бездзель В.Я. Становішча дзяцей і іх удзел у народнай барацьбе супраць акупантаў на тэрыторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны: Аўтарэф. дыс. ... канд. гіст. навук. Мінск, 2011. С. 1.].
W warunkach wojennych do sowieckiego zaplecza nie zdążono ewakuować ponad 100 domów dziecka [fn: Паўлаў У.П. Дзеці ліхалецця: Дак. нарысы. Мінск: Паліграфкамбінат імя Я. Коласа, 2005. С. 6.]. W czasie okupacji stały się one miejscem prawdziwego ludobójstwa dorastającego pokolenia. Faszystowska administracja postawiła sobie za zadanie nie udzielać żadnego wsparcia domom dziecka i innym podobnym instytucjom. Typowymi zjawiskami były tam głód, zimno, brak higieny, co prowadziło do różnych chorób i wysokiej śmiertelności wśród dzieci. Codzienną praktyką stały się wyprawy dzieci z domów dziecka w poszukiwaniu żywności, żebranie. Według wspomnień M. Kuzniecowa, byłego wychowanka domu dziecka, zaspokojenie głodu stawało się głównym sensem istnienia [fn: Кузнецов М.Т. Это тоже наша история. Национал-социализм глазами малолетнего узника. Исповедь о пережитом. Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2004. С. 87.]. Do jedzenia używano surowych ziemniaków i obierek ziemniaczanych, zepsutych produktów, niedojrzałych zbóż z pól. Jednocześnie placówki dziecięce musiały rozwiązać szereg problemów, które stanęły przed hitlerowcami w wyniku krachu planu „Barbarossa” i przedłużających się działań wojennych. Po pierwsze, były one traktowane jako źródło taniej siły roboczej, a także jako baza dawców dla niemieckich żołnierzy. Na terytorium Białorusi utworzono pięć dziecięcych obozów koncentracyjnych dla dawców, w tym we wsi Skobrówka w rejonie Puchawickim, Krasny Brzeg w rejonie Żłobińskim i in. Do dawstwa wybierano dzieci w wieku od 8 do 14 lat, narodowości słowiańskiej, wyłącznie z pierwszą grupą krwi i pozytywnym czynnikiem Rh. Aby krew nie krzepła podczas pobierania, robiono specjalny zastrzyk. Zastosowano niezwykle okrutną metodę: dzieci wieszano za pachy, ściskano klatkę piersiową, skórę na stopach odcinano, robiono na nich głębokie nacięcia, a cała krew spływała do szczelnych wanien. Po całkowitym pobraniu krwi ciała były niszczone. Po drugie, nie mniej ważne dla okupantów było podważenie potencjału biologicznego narodu białoruskiego i źródła uzupełniania oddziałów partyzanckich. W tym celu prowadzono politykę germanizacji dorastającego pokolenia. Już we wrześniu 1942 roku Reichsführer SS Himmler ogłosił program asymilacji dzieci słowiańskich: „Uważam, że naszym obowiązkiem będzie zabrać ich dzieci, aby usunąć je z niepożądanego otoczenia i, jeśli to konieczne, nawet po prostu wykraść lub odebrać dzieci siłą. Albo zdobędziemy dobrą krew, którą będziemy mogli wykorzystać i damy jej miejsce wśród naszego narodu, albo zniszczymy tę krew… Będziemy wychowywać ich dzieci tak, jak sami chcemy” [fn: Коршук В.К., Романовский И.Ф. Их детство украла война // Беларуская думка. 2018. № 1. С. 60.].
Istniały specjalne domy dziecka i obozy, do których zbierano dzieci w celu wysłania ich do Niemiec. Działały one w Brześciu, w rejonach żłobińskim, dziatłowskim i krasnosielskim, we wsi Łuczyce w rejonie petrykowskim, we wsi Pogość Zagorodzki w rejonie pińskim i in. Tylko z ośrodka szkoleniowego „Krasny Brzeg” w rejonie żłobińskim wywieziono 1990 dzieci. Łącznie zniszczono 166 885 dzieci. Sierotami pozostało ponad 138 tys. osób, prawie 33 tys. młodych mieszkańców republiki wywieziono do Niemiec [fn: Жылінскі М.Г. Адукацыя на акупіраванай тэрыторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.). Мінск: БДПУ, 2006. С. 59, 107, 108.].
Aby zapewnić ustanowiony przez okupantów porządek, wszyscy mieszkańcy musieli zarejestrować się na policji i nie opuszczać miejsca stałego zamieszkania bez specjalnego zezwolenia, ściśle przestrzegać wszystkich dekretów i rozporządzeń strony niemieckiej. Jakiekolwiek naruszenie było surowo karane. Świadczą o tym fakty przedstawione przez autorów zbioru „Brześć w latach 1941–1944. Okupacja. Dokumenty i materiały” w rozdziale 6.1 „Praca przymusowa, wywóz ludności do Niemiec”. Tak, 24 listopada 1941 roku komisarz miejski wydał zarządzenie, którym zabroniono dobrowolnego opuszczania miejsca pracy. Niewykonanie tego było traktowane jako sabotaż, a „ci, którzy nie będą przestrzegać tego zarządzenia, mogą na wniosek wydziału pracy zostać ukarani przez komisarza miasta – grzywną w nieograniczonej wysokości; skierowaniem do obozu pracy przymusowej; w cięższych przypadkach nawet więzieniem lub ciężkim więzieniem” [fn: Брест в 1941–1944 гг. Оккупация. Документы и материалы. Брест: Альтернатива, 2016. С. 214.]. 13 grudnia 1941 roku wydano rozkaz komisarza okręgowego w Brześciu, potwierdzony 28 czerwca 1942 roku, dotyczący obowiązku pracy, zgodnie z którym przeprowadzono ogólną rejestrację osób płci męskiej i żeńskiej w wieku od 14 do 65 lat. Za uchylanie się od rejestracji przewidziano karę pieniężną lub karę pozbawienia wolności, w zależności od przyczyny niestawiennictwa na rejestracji [fn: Tamże. С. 218.]. Władze okupacyjne stosowały również ostrzejsze środki kary niż grzywna czy pozbawienie wolności. Tak, zgodnie z rozkazem komendanta twierdzy, generała porucznika Schellera z 6 kwietnia 1944 roku: „Osoby uchylające się od rejestracji i niestawiające się na czas w wyznaczonym miejscu pracy, samowolnie opuszczające pracę lub sabotujące pracę, zostaną skierowane do obozu pracy przymusowej, a w przypadku poważnych naruszeń będzie stosowana Kara Śmierci (wyróżniono w dokumencie. – W. Z.). Rodziny tych, którzy uchylają się od pracy, zostaną ewakuowane z Brześcia, jeśli ich udział w sabotażu nie zasłużył na cięższą karę” [fn: Tamże. С. 221.]. Jak widać, kara rozciągała się nie tylko na sprawcę rozkazu, ale także na członków jego rodziny.
Jednak te ograniczenia nie opisywały wszystkich zakazów, które nałożono na miejscowych mieszkańców. Na przykład, można było zostać rozstrzelanym za odważenie się podejść do studni, z której pili wodę Niemcy. Wydano rozkaz rozstrzeliwania przebranych żołnierzy, których rzekomo można było rozpoznać po specyficznym krótkim cięciu. Bez ostrzeżenia strzelano do każdego, kto szedł w kierunku linii frontu; za podejrzenie o szpiegostwo lub partyzantkę – rozstrzelanie.
W dziedzinie medycyny główną zasadą była przydatność danego pracownika dla Niemiec. Dlatego wszystkie wysiłki medyków były ukierunkowane na jak najszybsze przywrócenie zdolności do pracy człowieka. Ponadto usługi medyczne były bardzo drogie. Koszt badania lekarskiego pacjenta wynosił 8 rubli, wezwanie lekarza do domu pacjenta – 15 rubli z transportem na koszt klienta, leczenie w szpitalu kosztowało 10 rubli na dobę, przy czym chory musiał mieć własne produkty żywnościowe i bieliznę, usługi porodówki – 1 tys. rubli plus własne wyżywienie i bielizna, podczas gdy maksymalne miesięczne wynagrodzenie wysoko wykwalifikowanego robotnika w Mińsku nie przekraczało 600 rubli, pracowników edukacji w zależności od stażu, kwalifikacji, liczby uczniów w klasie – 240–400 rubli (dane BShPD na październik 1943 r.) [fn: Літвін А.М., Грэбень Я.А., Новікаў С.Я. Вяртанне ў рабства. С. 174, 181.].
Jak świadczą materiały rozprawy doktorskiej I.E. Jeleńskiej, działania władz okupacyjnych były ukierunkowane na ochronę zdrowia ludności tylko w zakresie niezbędnym do utrzymania stabilnej sytuacji medyczno-epidemiologicznej i ochrony przed konsekwencjami związanymi z rozwojem masowych chorób. Obejmowało to kontrolę sanitarną, organizację działań ochronno-sanitarnych, udzielanie minimalnej pomocy medycznej mieszkańcom Białorusi [fn: Еленская И.Э. Документы немецко-фашистских оккупационных органов управления и учреждений как исторический источник (по материалам Госархива Брестской области): Автореф. дис. … канд. ист. наук. Минск, 1999.].
Zniesienie klauzuli tajności z funduszy okupacyjnych zaowocowało pojawieniem się prac naukowych, które omawiają kwestie organizacji edukacji szkolnej na okupowanym terytorium Białorusi. Przeprowadzona przez M.G. Żylińskiego analiza procesów edukacyjnych, które miały miejsce w latach Wielkiej Wojny Ojczyźnianej na całym terytorium Białorusi, stała się kolejnym dowodem na to, że proces dydaktyczno-wychowawczy, zorganizowany przez cywilne władze okupacyjne, miał charakterystyczne zabarwienie narodowo-propagandowe, nazistowską istotę i był ukierunkowany głównie na przygotowanie niezbędnych okupantom kadr wojskowo-ekonomicznych [fn: Жылінскі М.Г. Адукацыя на акупіраванай тэрыторыі Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны (чэрвень 1941 — ліпень 1944 г.). Мінск: БДПУ, 2006.].
Należy zaznaczyć, że w różnych okręgach administracyjnych proces edukacyjny miał swoje specyficzne cechy. Tak, charakterystyczną cechą polityki szkolnej władz okupacyjnych na terenie okręgów brzeskiego i pińskiego, wchodzących w skład Reichskommissariatu „Ukraina”, była ukrainizacja szkoły. Pierwszym krokiem w przestawieniu szkół na język ukraiński było wprowadzenie go jako przedmiotu do programów szkolnych, skrócenie, a nawet zakaz nauczania w języku rosyjskim. Jednak ten zakaz był bardziej formalny niż faktyczny. Tak, według tygodniowego planu lekcji na rok szkolny 1942/1943 w szkole było 10 godzin, przy czym na język ukraiński przeznaczono 16 godzin w 1. i 4. klasie, a na język rosyjski 24 godziny [fn: Брест в 1941–1944 гг. Оккупация. Документы и материалы. Брест: Альтернатива, 2016. С. 175.]. Taka sytuacja była spowodowana brakiem wykwalifikowanych nauczycieli.
Wśród głównych kierunków polityki oświatowej było zapewnienie kształcenia zawodowego nauczycieli oraz rzemieślników, co wynikało z ostrego niedoboru wykwalifikowanej siły roboczej. Jednakże, pomimo wszelkich wysiłków władz, zadanie ukrainizacji szkół brzeskich nie zostało w pełni zrealizowane. Na przykład, według stanu na październik 1942 r., w Brześciu funkcjonowało 13 szkół podstawowych: 3 ukraińskie (394 uczniów), 3 rosyjskie (681 uczniów), 6 polskich (1716 uczniów) i 1 białoruska (57 uczniów). W mieście znajdowała się 1 szkoła średnia z ukraińskim językiem nauczania (300 uczniów), Ukraińska 3-letnia Państwowa Szkoła Techniczna (290 uczniów), Ukraińska Szkoła Rzemieślnicza dla chłopców (60 uczniów), Ukraińska Żeńska Szkoła Rzemieślnicza (60 uczniów), Polska Prywatna 3-letnia Szkoła Rzemieślnicza (303 uczniów), prywatne polskie kursy mechaniczne (120 uczniów) oraz polska prywatna szkoła muzyczno-dramatyczna (95 uczniów). Łącznie w brzeskich szkołach było 107 klas, 4076 uczniów i 171 nauczycieli [fn: Tamże.].
Materiał przedstawiony przez badaczy świadczy o tym, że głównym celem niemieckich i pomocniczych okupacyjnych organów władzy były potrzeby niemieckiej gospodarki wojennej oraz zapewnienie bezpieczeństwa na tyłach Wehrmachtu. „Publiczna retoryka niemieckich urzędników… – podkreślają autorzy 5-tomowej „Historii państwowości białoruskiej” – znajdowała się w bezpośredniej sprzeczności z ideologią zaborczą, skrajnym szowinizmem i agresywno-terrorystycznym charakterem niemieckiego nazizmu” [fn: История белорусской государственности: В 5 т. Т. 4: Белорусская государственность накануне и в период Великой Отечественной войны и послевоенного восстановления (1939–1953 гг.). Минск: Беларуская навука, 2019. С. 223.]. Potwierdzeniem tego są fakty zawarte w zbiorach dokumentów i materiałów, przygotowanych przez białoruskich archiwistów [fn: Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Витебская область: Сборник архивных документов и материалов. Минск: НАРБ; М.: Историческая память, 2020; Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Гомельская область: Сборник архивных документов и материалов. Минск: НАРБ; М.: Историческая память, 2021; Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Могилевская область: Сборник архивных документов и материалов. Минск: НАРБ; М.: Историческая память, 2021; Хатынь. Трагедия и память: док. и материалы. Минск: НАРБ, 2009; Трагедия белорусских деревень 1941–1944: Док. и материалы. Минск — М.: Историческая память, 2011; «Коттбус». Нацистская карательная операция в Беларуси, май — июнь 1943 г.: документы и материалы. Минск: НАРБ, 2018.].
Wniosek, że reżim okupacyjny na terytorium republiki miał bardziej surowy charakter w porównaniu z innymi regionami ZSRR, popiera również B. Chiari, który jako jeden z pierwszych historyków niemieckich rozpoczął badania nad historią Białorusi w okresie okupacji niemieckiej w latach 1941–1944. „Na Białorusi od samego początku okupacji niemieckiej – zauważa badacz – dominującym czynnikiem stało się ludobójstwo, głód, terrorystyczna w swej istocie niemiecka polityka strukturalna… Kraj był przerażającym przykładem tego, jak ściśle przeplatały się gospodarka wojenna, produkcja rolna i możliwości zaopatrzenia w żywność z celem niemieckiej kampanii wojennej, rasistowskiej wojny na wyniszczenie” [fn: К’яры Б. Штодзённасць за лініяй фронту: акупацыя, калабарацыя і супраціў у Беларусі (1941–1944 гг.). Мінск: Беларус. гіст. агляд, 2008. С. 14.].
Szczególną stroną w historii życia codziennego ludności na okupowanym terytorium Białorusi są wzajemne relacje mieszkańców i partyzantów. Jak podkreśla E.Ja. Pawłowa w artykule „Wielowymiarowość walki powszechnej. Stosunki partyzantów z miejscową ludnością”, „warunki stworzone przez hitlerowców pozostawiały miejscowej ludności terenów okupowanych niewiele opcji: współpracować z najeźdźcami, wyjechać jako Ostarbeiterzy do Niemiec albo pójść do lasu do partyzantów. W stosunku do obywateli, którzy wyczekiwali, pozycja nazistów była bezwzględna: albo współpraca z władzami okupacyjnymi, albo ich likwidacja jako zwolenników ustroju sowieckiego. Kręgom narodowym i miejscowej inteligencji naziści również nie ufali zbytnio” [fn: Павлова Е. Многогранье всенародной борьбы. Отношения партизан с местным населением // Беларуская думка. 2014. № 2. С. 84.]. Zauważając, że stosunki partyzantów z ludnością były w dużej mierze determinowane przez skład osobowy oddziałów i brygad, które badaczka podzieliła na lokalnych ludowych mścicieli (powstańców), dywersantów i zwiadowców (profesjonalistów), E. Pawłowa dochodzi do uzasadnionego, opartego na materiałach archiwalnych wniosku: „…dokumenty zawierają przykłady zarówno ich ścisłej współpracy, jak i sprzeciwu. Wojna zaostrzyła problemy i konflikty, które istniały przez poprzednie dziesięciolecia, a nawet stulecia. Sukcesy ludowych mścicieli zależały bezpośrednio od wsparcia ludności cywilnej. Większość konfliktów miała lokalne, niepolityczne pochodzenie. Dlatego im bardziej partyzanci uwzględniali uzasadnione potrzeby i interesy miejscowych mieszkańców, tym większe było ich wsparcie” [fn: Tamże. С. 91.].
Zakończenie
Przeprowadzona analiza historiograficzna świadczy o tym, że temat życia codziennego w warunkach okupacji na terytorium Białorusi był przedmiotem zainteresowania białoruskich badaczy. Przedstawienie problemu w okresie sowieckim i białoruskim ma swoje specyficzne cechy. Historycy sowieccy postrzegali życie różnych kategorii ludności jako codzienną walkę z wrogiem.
Wraz z rozpadem Związku Radzieckiego i uzyskaniem niepodległości przez republikę, historycy uzyskali możliwość rewizji wielu aspektów badań nad reżimem okupacyjnym, w tym problemu życia codziennego ludności wiejskiej i miejskiej w okresie wojennej zawieruchy. Przedmiotem badań naukowych w białoruskiej historiografii stała się polityka pracy przymusowej, realizowana przez niemieckie władze okupacyjne na terytorium Białorusi. Historycy zwrócili uwagę również na problem wzajemnych relacji mieszkańców i partyzantów. Przedmiotem dyskusji naukowej stała się kwestia wykorzystania pracy kobiet – głównej siły roboczej na okupowanym terytorium. Materiał zawarty w pracach białoruskich badaczy pozwala stwierdzić, że polityka władz okupacyjnych charakteryzowała się antyhumanitarnym podejściem do wykorzystania zasobów ludzkich na zajętym terytorium. Wskutek tego robotnicy i chłopi badanego obszaru byli zmuszeni egzystować w skrajnie ciężkich warunkach, stale zależni od samowoli władz. Życie codzienne człowieka w warunkach okupacji w dużej mierze nabrało charakteru walki o przetrwanie.
Jednocześnie badaczom nie udało się stworzyć wszechstronnego i spójnego, historycznie wiarygodnego obrazu złożonych procesów życia codziennego, które miały miejsce na Białorusi w omawianym okresie. Niezbędna jest dalsza praca nad badaniem wydarzeń Wielkiej Wojny Ojczyźnianej przez pryzmat historii społecznej, humanitarnego i obywatelskiego wymiaru wojny. Zadaniem historyków jest przeprowadzenie fundamentalnych, kompleksowych badań, zawierających materiał i analizę porównawczą życia codziennego różnych kategorii ludności okupowanej Białorusi, ich wzajemnych relacji z niemieckimi organami administracyjnymi i instytucjami w różnych strefach okupacyjnych.
REFERENCES
Belarus during the Great Patriotic War: 1941–1945. Minsk: BelTA, 2005.
Belarusian ostarbeiters. Repatriation (1945–1951): doc. and materials. Minsk: NARB, 1998. Book 3: in 2 parts. Part 1; Part. 2.
Belarusian ostarbeiters. The deportation of the population of Belarus for forced labor in Germany (1941–1944): Doc. and materials: in 2 books. Minsk: NARB, 1996. Book 1 (1941–1942); Minsk: NARB, 1997. Book. 2 (1943–1944).
BELOZOROVICH V. A. Agrarian reforms in the western regions of Belarus in 1939–1952: Thes. dis. … cand. of hist. Minsk, 1999.
BEZDZEL V. Ya. The condition of children and their participation in the people’s struggle against the occupiers in Belarus during the Great Patriotic War: Thes. dis. … cand. of hist. Minsk, 2011.
Brest in 1941–1944. An occupation. Documents and materials. Brest: Alternative, 2016.
“Cottbus”. Nazi punitive operation in Belarus, May — June 1943: documents and materials. Minsk: NARB, 2018.
Freed memory. Forced labor of Belarusian citizens in the occupied territory of Belarus (1941–1944): Coll. of scient. art.; ed. A. M. Litvina. Minsk: Madison, 2010.
GREBEN E. A. The civilian population of Belarus under the German occupation (1941–1944). Minsk: BSATU, 2016.
History of Belarus: in 6 vols. Minsk: Ekaperspektyva, 2006. Vol. 5: Belarus in 1917–1945.
History of Belarusian statehood: In 5 vols. Vol. 4: Belarusian statehood on the eve and during the Great Patriotic War and post-war reconstruction (1939–1953). Minsk: Belarusskaya Navuka, 2019.
Khatyn. Tragedy and memory: Doc. and materials. Minsk: NARB, 2009.
KORSHUK V. K., ROMANOVSKY I. F. Their childhood was stolen by the war // Belarusian Dumka. 2018. No. 1. P. 56–62.
KOZAK K. I. Women of Germany and Belarus in the war: the socialization of the image and its perception // Women in World War II: A History of Struggle and Survival: Materials of the International scientific-practical conf., Minsk, 4 March 2005. Minsk, 2006. P. 7–56.
KURYANOVICH A. V. History of everyday life: features of the approach, goals and methods // History in the 21st century: a historical and anthropological approach in teaching and studying the history of mankind (Materials of the international Internet conference held on March 20–14, 2001 on the information and educational portal www.auditorium. ru) / Under the general ed. V. V. Kerova. Moscow: Mosc. Social scientific fund, 2001. Р. 35–44.
KUZNETSOV M. T. This is also our history. National Socialism through the Eyes of a Young Prisoner. Confession about the experience. Mogilev: MSU named after A. A. Kuleshova, 2004.
K’YARY B. Everyday life along the front line: occupation, collaboration and resistance in Belarus (1941–1944). Minsk: Belarus. Hist. Review, 2008.
LITVIN A. M., GREBEN’ Ya. A., NOVIKAV S. Ya. Return to slavery: forced labor of the population of Belarus (1941–1945). Minsk: Tesey, 2010.
No statute of limitations. Belarus: the crimes of the Nazis and their accomplices against the civilian population in the occupied territory of the BSSR during the Great Patriotic War. Vitebsk region. Collection of archival documents and materials. Minsk: NARB; M.: Historical Memory Foundation, 2020.
No statute of limitations. Belarus: the crimes of the Nazis and their accomplices against the civilian population in the occupied territory of the BSSR during the Great Patriotic War. Gomel region. Collection of archival documents and materials. Minsk: NARB; M.: Historical Memory Foundation, 2021.
PAVLOV U. P. Children of adversity: doc. essays. Minsk: Ya. Kolas Polygraphy Factory, 2005.
PAVLOVA E. The many-sided struggle of the people. Relations between partisans and the local population // Belarusian Dumka. 2014. No. 2. P. 82–91.
SHYBEKA Z. Essay on the history of Belarus. Minsk: Entsyklapedyks, 2003.
The tragedy of Belarusian villages 1941–1944: doc. and materials. Minsk — Moscow: Historical Memory Foundation, 2011.
YELENSKAYA I. E. Documents of the Nazi occupation authorities and institutions as a historical source (based on the materials of the State Archive of the Brest Region): Thes. dis. … cand. of hist. Minsk, 1999.
ZALESSKY A. I. Life of Belarusian peasants in the partisan region. Minsk: Belarus, 1960.
ZALESSKY A. I. In partisan territories and zones: the patriotic feat of the Soviet peasantry behind enemy lines (1941–1944). Moscow: Sotsekgiz, 1962.
ZALESSKY A. I. The heroic feat of millions behind enemy lines (assistance of the population of partisan zones to the people’s avengers). Minsk: Belarus, 1970.
ZALESSKY A. I. Soviet patriotism of the peasantry under the conditions of the Nazi occupation of Belarus (1941–1944): Thes. dis. … Dr. of History Sciences. Minsk, 1963.
ZALESSKY A. I. The heroic feat of millions behind enemy lines (assistance of the population of partisan zones to the people’s avengers). Minsk: Belarus, 1970.
ZHYLINSKY M. G. Education in the occupied territory of Belarus during the Great Patriotic War (June 1941 — July 1944). Minsk: BSPU, 2006.
DLA CYTOWANIA
W.W. Zdanowicz. Historia życia codziennego na okupowanym przez nazistów terytorium Białorusi w pracach historyków białoruskich // Sankt-Petersburski Rocznik Historyczny. 2022. Nr 3. S. 64–79.
Abstrakt: Artykuł analizuje prace białoruskich historyków poświęcone historii życia mieszkańców miast i wsi Białorusi w latach okupacji niemieckiej (1941–1944). Przeprowadzona analiza wskazuje, że w okresie sowieckim, zgodnie z wytycznymi partyjnymi, życie różnych kategorii ludności na okupowanym terytorium było przedstawiane w sowieckiej literaturze historycznej jako codzienna walka z wrogiem. Charakterystyczną cechą okresu białoruskiego (tj. po upadku ZSRR i powstaniu niepodległej Białorusi – przyp. tłum.) stało się zgłębianie nowych kierunków w badaniach problemu, szczegółowe przedstawianie różnorodnych aspektów reżimu okupacyjnego, których omówienie w historiografii sowieckiej było zwięzłe. Wśród słabo zbadanych tematów autor wyróżnia historię życia mieszkańców miast i wsi Białorusi w latach okupacji niemieckiej. Przedmiotem badań naukowych w historiografii białoruskiej stała się политика принудительного труда, prowadzona przez niemieckie władze okupacyjne na terytorium Białorusi, a także formy i metody przymusu, sytuacja materialna i prawna ludności. Przedmiotem naukowej dyskusji stał się również temat wykorzystania pracy kobiet, stanowiących główną siłę roboczą na okupowanym terytorium. Historycy zwrócili także uwagę na problem wzajemnych relacji między mieszkańcami a partyzantami.
Słowa kluczowe: Wielka Wojna Ojczyźniana, historiografia, periodyzacja, okupacja, życie codzienne, praca przymusowa, wzajemne relacje mieszkańców i partyzantów.
FOR CITATION
V.V. Zdanovich. The history of everyday life in the Nazi-occupied territory of Belarus in the works of Belarusian historians // Petersburg historical journal, 2022, no. 3, pp. 64–79
Annotation: The article analyzes the works of Belarusian historians devoted to the life history of urban and rural residents of Belarus during the Nazi occupation in 1941–1944. The analysis carried out shows that in the Soviet period, according to the party guidelines, the life of different categories of the population in the occupied territory was considered in Soviet historical literature as a daily battle with the enemy. A characteristic feature of the Belarusian period was the development of new directions in the study of the problem, detailed coverage of various aspects of the occupation regime, the consideration of which in Soviet historiography was determined by brevity. Among the little-studied plots, the author singles out the life story of urban and rural residents of Belarus during the Nazi occupation. The subject of scientific research in Belarusian historiography was the policy of forced labor, which was carried out by the German occupation authorities on the territory of Belarus, the forms and methods of coercion, the financial and legal status of the population. The subject of scientific discussion was the topic of the use of women’s labor — the main labor force in the occupied territory. Historians also paid attention to the problem of the relationship between residents and partisans.
Key words: Great Patriotic War, historiography, periodization, occupation, everyday life, forced labor, relations between residents and partisans.
Zdanowicz, Władimir Wasiljewicz — profesor, doktor nauk historycznych, Brzeski Uniwersytet Państwowy im. A. S. Puszkina.
Author: Zdanovich, Vladimir Vasilievich — Professor, Doctor of Historical Sciences, Brest State University named after A. S. Pushkin.
E-mail: zvv2003@tut.by