Konstytucja – podstawa rozwoju państwa
Najważniejszym dokumentem prawnym w państwie jest konstytucja. Ona określa charakter ustroju państwowego, zasady działalności organów władzy, prawa i obowiązki państwa, społeczeństwa i obywateli, jednoczy społeczeństwo wokół wspólnego systemu politycznych wartości. Opierają się na niej inne ustawy. Konstytucja działa, z reguły, w ciągu długotrwałego okresu. Właściwa łacińska nazwa ustawy zasadniczej constitutio, co znaczy „ustrój, ustanowienie”, świadczy o pewnej długotrwałości działania tego dokumentu. Chociaż zmiana układu sił politycznych i społecznych w państwie najczęściej w efekcie doprowadza do nowelizacji konstytucji.
W historii ludzkości są znane fakty, gdy funkcję konstytucji pełniły oddzielne ustawy czy nawet teksty religijne. Jednak z podziałem władzy, rozgałęzieniem systemu ustawodawczego i wprowadzeniem demokratycznych zasad działalności organów władzy powstaje potrzeba konstytucji współczesnego typu. Wśród pierwszych dokumentów takiego rodzaju wskazywane są angielskie Wielka Karta Swobód (Magna Charta Libertatum, 1215 r.) i Deklaracja praw (Bill of Rights, 1689), które – co ciekawe - do dnia dzisiejszego zachowują moc prawną. Podobnie rzecz się ma z Konstytucją USA, która weszła w życie w 1787 r. i uważana jest za pierwszą oficjalną konstytucję w świecie. Aktywny proces konstytucyjny odbywał się również we Francji w okresie rewolucji w latach 1789-1799.
Ukraina i Polska w procesie konstytucyjnym były wśród liderów. W Europie przyjmuje się jako pierwszą oficjalną konstytucję - Konstytucję 3 Maja, uchwaloną w Rzeczypospolitej w 1791 r. Zrównała ona w prawach mieszczan i szlachtę i postawiła chłopów pod ochronę państwa. O wadze tej konstytucji świadczy między innymi fakt, że Katarzyna II w pośpiechu zakończywszy wojnę z Turkami wydała rozkaz wprowadzenia wojska do Polski. Niestety dla zwolenników nowego aktu prawnego tzw. „wojna w obronie Konstytucji” skończyła się „rozejmem” z Rosjanami, który przyśpieszył drugi podział Polski i ustrój pańszczyźniany.
Za pierwszą konstytucję ukraińską uznawany jest dokument „Pakty i Konstytucja praw i wolności wojska zaporoskiego”, która jest znana również jako Konstytucja Pyłypa Orłyka z 1710 r. Dokument ten określił ustrój wewnętrzny i stosunki zewnętrzne państwa kozackiego, jednak był w mocy tylko na Ukrainie Prawobrzeżnej i tylko w ciągu czterech lat.
Konstytucja 3 Maja i Konstytucja Pyłypa Orłyka są pomnikami światowej myśli politycznej, prawniczej i filozoficznej i częścią procesu konstytucyjnego, który trwa do dnia dzisiejszego. Ich uchwalenie przyczyniło się do zmiany mentalności w podejściu do kształtowania podstaw prawnych państwa, były one świadectwem odpowiedniego poziomu intelektualnego elity politycznej. Jednak, w Polsce 3 maja - Dzień konstytucji - jest jednym z najważniejszych świąt narodowych, podczas gdy Konstytucja Pyłypa Orłyka jest mało znana i nie doceniona tak przez elitę, jak i przez obywateli Ukrainy.
Najważniejsze polskie konstytucje to: Konstytucja 3 Maja 1791 r., Konstytucja Księstwa Warszawskiego 1807 r., Konstytucja Królestwa Polskiego 1815 r., tzw. Mała Konstytucja 1919 r., Konstytucja Marcowa 1921 r., Konstytucja Kwietniowa 1935 r., Mała Konstytucja 1947 r., Konstytucja PRL 1952 r., Mała Konstytucja 1992 r. i będąca obecnie w mocy Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.
Lista ukraińskich dokumentów konstytucyjnych też nie jest krótka. Oprócz Konstytucji Pyłypa Orłyka można wskazać Konstytucję Ukraińskiej Republiki Ludowej 1918 r., Konstytucję Ukrainy 1919 r., Konstytucję Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej 1924 r., Tymczasową Konstytucję Ukrainy Karpackiej 1939 r., Konstytucje Radzieckiej Ukrainy 1937 r. i 1978 r. Warto jednak zauważyć, że ukraińskie konstytucje w swojej większości zostały uchwalone wówczas, gdy niepodległe państwo ukraińskie nie istniało. Konstytucja niepodległej Ukrainy została uchwalona 28 czerwca 1996 r., ale proces konstytucyjny nie skończył się.
Doskonalenie konstytucji jest procesem naturalnym i permanentnym. Jednak częste zmiany w konstytucji dokonywane są dlatego, że staje się ona narzędziem w walce o władzę. Zwłaszcza idea reformowania ustawy zasadniczej nie sprzyja zjednoczeniu polityków ukraińskich, ponieważ istnieje kilka konkurencyjnych projektów potencjalnych zmian w konstytucji.
Właśnie od stabilności konstytucji zależy, czy konsekwentnie będzie rozwijać się państwo i czy jego obywatele będą znali i przestrzegali prawa. Konstytucja musi być podstawą dla kształtowania społeczeństwa obywatelskiego. Głównym elementem na drodze do społeczeństwa obywatelskiego jest ustawienie stabilnego systemu administracji państwowej. Konstytucja jest więc podstawą. Rodzi się zatem pytanie czy jeżeli będzie się często rozchwiewać podstawę, to nie rozsypie się to, co jest na niej wybudowane?
Natalia DENYSIUK 