Historia łuckich szkół w XVII – na początku XX wieku
Wzmianki pisemne o szkołach w Łucku pojawiają się w materiałach źródłowych od co najmniej XVII wieku. Wielokulturowość miasta i jego przynależność w kolejnych okresach historycznych do różnych państw wywarły wpływ na rozwój łuckiego szkolnictwa.
Historyk i etnograf Tadeusz Stecki utrzymywał, że założenie pierwszych szkół wyższych na Wołyniu na początku XVII wieku należy przypisać jezuitom. «Kolegium i Szkoły gramatykalne z retoryką otworzył w Łucku rektor Obricius w latach 1608–1611 (…). Szkoły mieściły się w domu przy dzwonnicy, darowanym przez biskupa Szyszkowskiego, który nadał Jezuitom monopol nauczania w Łucku» – czytamy w książce dr. Adama Wojnicza «Łuck na Wołyniu. Opis historyczno-fizjograficzny», która ukazała się w 1922 r. Rozdział «Szkolnictwo w dawnym Łucku» Wojnicz napisał w oparciu o manuskrypt profesora Jana Marka Giżyckiego z Krakowa pt. «Niektóre materiały do przeszłości szkół polskich w Łucku».
Według Wojnicza szkoły jezuickie były prowadzone z programem większym lub mniejszym. Wstępowała do nich młodzież ze Lwowa, Ostroga i Kijowa, ponieważ w Łucku uczono lepiej i bezpłatnie, ale szkoły te często na jakiś czas były zamykane z powodu pożarów, epidemii albo wojen.
W 1614 r. jezuici założyli w Łucku początkową szkółkę ruską, gdzie uczyli czytać i pisać po rusku oraz rachować.
Po kilku latach – w 1617 r. (według innych danych w 1619 r.) – dzięki przywilejowi króla Zygmunta III w Łucku założona została szkoła bracka. «Ze szkolnego statutu tej szkoły z 1624 r. widać, że wykładano w niej gramatykę, poezję, retorykę, dialektykę i inne części filozofii początkowej i arytmetykę; z nauk duchownych: czytanie i śpiew cerkiewny, paschał, pismo św. (…)» – pisał Adam Wojnicz. Szkoła Bractwa Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Łucku działała ponad 100 lat. Jak zaznaczył Wojnicz «pragnący wstąpić do niej powinien w ciągu trzech dni zaznajomić się z porządkiem i trybem jej i jeśli mu dogadza, powinien zgłosić się do przełożonego i złożyć do kasy szkolnej 4 gr.». W szkole tej pracował m.in. hieromonach Iow Kondzelewicz, słynny wołyński malarz ikon.
W 1773 r. rozwiązano Zakon Jezuitów. Ze względu na to, że w Rzeczypospolitej od wielu lat edukacją początkową i średnią opiekowali się właśnie jezuici, likwidacja tego zakonu mogła doprowadzić do katastrofy w szkolnictwie. Z tego właśnie powodu w 1773 r. polskie władze powołały do życia Komisję Edukacji Narodowej, którą, patrząc na wykonywane przez nią funkcje, można porównać do współczesnego ministerstwa edukacji. Komisja zaopiekowała się również szkolnictwem w Łucku, zamierzała nawet założyć w mieście wyższą szkołę wydziałową, ale w realizacji tych planów przeszkodził wielki pożar w 1774 r. Z powodu klęski uszkodzeń doznały gmachy jezuickie, Komisja ograniczyła się więc tylko do założenia szkoły podwydziałowej (szkoła średnia obejmująca trzy klasy z sześcioletnim okresem nauczania – red.). Na ten cel, jak pisał Wojnicz, przekazano cztery pokoje w gmachu pojezuickim odnowionym po pożarze. W 1784 r. do szkoły uczęszczało tylko 40 uczniów. Wkrótce Komisja Edukacji założyła w Łucku jeszcze kilka szkół podwydziałowych. Na początku uczyli w nich byli jezuici, ponieważ świeckich nauczycieli prawie nie było.
Po rozbiorach Polski w łuckich szkołach podczas nauki historii więcej uwagi zaczęto poświęcać dziejom Rosji. W programie zajęć szkolnych znalazł się również język rosyjski, który na początku, jak i francuski, mógł zostać wybrany przez ucznia. Wykładano również gramatykę, matematykę, fizykę, język niemiecki, retorykę, prawo, geografię i rysunek.
W pierwszej połowie XIX wieku szkoły powiatowe na Wołyniu, a więc i w Łucku, tylko nieznacznie różniły się swoim programem od gimnazjów. Składały się zwykle z czterech klas, lecz klasy III i IV miały dwuletni kurs, co na ogół równało się sześcioklasowemu gimnazjum. Ukończenie takich szkół dawało prawo wstępowania na uniwersytet. Od 1825 r. gimnazja i szkoły powiatowe coraz bardziej różniły się sposobem wykładania i na uniwersytety dopuszczano tylko te osoby, które ukończyły gimnazjum.
Do znacznych zmian w systemie edukacji doszło po powstaniu listopadowym (1830–1831). Najprawdopodobniej, jak napisał Adam Wojnicz, od 1831 r. w Łucku już nie było polskich szkół.
Ukazem carskim z 12 stycznia 1831 r. wszystkie szkoły w guberniach wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej weszły w skład Okręgu Naukowego Charkowskiego, zaś ukazem z 21 sierpnia 1831 r. wszystkie szkoły polskie na południowo-zachodnich ziemiach ówczesnego Imperium Rosyjskiego zamknięto i zreorganizowano.
6 grudnia 1832 r. w Łucku zostało otwarte siedmioklasowe gimnazjum. Znajdowało się ono przy ul. Katedralnej w gmachu byłego klasztoru szarytek, gdzie wcześniej mieściła się szkoła powiatowa. W 1833 r. do gimnazjum uczęszczało 212 uczniów. Z czasem zaczęło ich przybywać, a miejsca brakowało, więc w 1834 r. gimnazjum z Łucka zostało przeniesione do Klewania, do zamku księcia Konstantego Czartoryskiego, zaś szkołę powiatową z Klewania przesunięto do Łucka. Gdy i w Klewaniu dla gimnazjum było mało miejsca, dzięki księciu Lubomirskiemu w 1839 r. przeniesiono je do Równego.
Szkoła powiatowa w Łucku w 1859 r. została zreformowana i do 1869 r. istniała jako Szlachecka Szkoła Powiatowa. Po jej zamknięciu w Łucku otworzono dwuklasową szkołę miejską dla chłopców i dziewcząt z klasą wstępną.
1895 r. w Łucku zostało otwarte czteroklasowe progimnazjum filologiczne, które po kilku latach przekształciło się w pełne ośmioklasowe gimnazjum. Mieściło się w budynku wcześniej należącym do klasztoru bernardynów (obecnie znajduje się tu Wołyńska Obwodowa Biblioteka dla Młodzieży) i było utrzymywane z funduszów dra Jana Lerneta.
W 1902 r. dzięki wysiłkom Anny Kolenko w Łucku założono progimnazjum żeńskie, zreorganizowane w następnym roku w gimnazjum. Mieściło się ono w gmachu zajmowanym obecnie przez Prokuraturę Obwodu Wołyńskiego przy ul. Wynnyczenki.
Przed I wojną światową w Łucku działało także kilka szkół społecznych. Najbardziej znana wśród nich – szkoła społeczności żydowskiej Talmud-Tora, ufundowana została przez najbogatsze rodziny żydowskie na początku XX wieku. Była to religijna szkoła elementarna dla chłopców z najuboższych rodzin żydowskich. Wykładano w niej język hebrajski, arytmetykę i nauki religijne, przygotowywano dzieci do dojrzałości oraz do nauki w wyższej szkole talmudycznej – Jesziwie. Gmach Talmud-Tory w Łucku znajdował się na terenie sztetlu Mokry Łuh, na współczesnej ulicy Romaniuka.
Wiktor LITEWCZUK
1. Klasztor szarytek, w którym w różnych okresach mieściły się gimnazjum, Szlachecka Szkoła Powiatowa, szkoła miejska. Pocztówka, 1908 r. 2. Progimnazjum żeńskie Anny Kolenko. Pocztówka, 1902. 3. Gimnazjum w Łucku. Pocztówka, 1916 r. 4. Sześcioklasowe progimnazjum w Łucku. Pocztówka, 1902–1903. 5. Gimnazjum żeńskie. Pocztówka, 1916 r. 6. Świadectwo ukończenia gimnazjum żeńskiego. Ukraińska Republika Ludowa, 1918 r.