Andrius Jurkevičius
Ruskie dokumenty kancelaryjne Wielkiego Księcia Litewskiego Aleksandra Jagiellończyka w aspekcie paleograficznym
Słowa kluczowe: Aleksander Jagiellończyk, dokumenty ruskie, paleografia.
Wstęp
Okres panowania wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka (1492–1506) wiąże się z gwałtownym rozwojem kancelarii władcy [fn: O kancelarii wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka szerzej zob.: K. Pietkiewicz, Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka. Studia nad dziejami państwa i społeczeństwa na przełomie XV i XVI wieku, Oświęcim, 2014, s. 19–53; А. I. Груша, Канцылярыя Вялікага княства Літоўскага 40-х гадоў XV – першай паловы XVI ст., Мінск, 2006; Idem., Кризис доверия? Появление и утверждение правового dokumenta в Великом Княжестве Литовском (конец XIV–первая треть XVI в.) (Mediaevalia: средневековье как историко-культурный феномен, составител А. К. Гладков), Москва–Санкт-Петербург, 2019, s. 270–289.] i rozwojem ruskiego piśmiennictwa fachowego, co było uwarunkowane komplikującym się systemem zarządzania Wielkim Księstwem Litewskim (dalej – WKL). Rosnące potrzeby w zakresie prowadzenia dokumentacji miały wpływ na wykorzystanie materiałów i narzędzi pisarskich w ruskich dokumentach kancelarii wspomnianego władcy, na formy graficzne znaków pisarskich, system abrewiacji oraz zdobnictwo liter. Wszystkie te aspekty, opisujące ruską paleografię [fn: Opieramy się na definicji paleografii litewskiego historyka Edvardasa Gudavičiusa, zamieszczonej w „Visuotinė lietuvių enciklopedija”: https://www.vle.lt/straipsnis/paleografija/ [dostęp: 03.11.2023].], stanowią przedmiot niniejszego artykułu.
Współczesna historiografia wyróżnia trzy typy pisma ruskiego: ustaw (устав), półustaw (полуустав) oraz skoropis (скоропись). [fn: S. Pamerneckis, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos rusėniškoji paleografija. Mokomoji knyga, Vilnius, 2012, s. 21–26; K. Pietkiewicz, Paleografia ruska (Nauki Pomocnicze Historii. Seria nowa, pod redakcją A. Rachuby i S. Gorzyńskiego), Warszawa, 2015, s. 222–290.] Współczesny litewski uczony Stanislovas Pamerneckis w swojej wydanej w 2012 r. książce dydaktycznej, poświęconej ruskiej paleografii WKL, twierdzi, że „ruski skoropis (скоропись) w kancelarii władcy WKL ugruntował się na przełomie XV i XVI wieku”. [fn: S. Pamerneckis, op. cit., s. 23.] Twierdzenie to należy jednak uznać za zbyt ogólne i uproszczone. Przykładowo, inni litewscy naukowcy, Stasys Lazutka i Edvardas Gudavičius, którzy przeprowadzili analizę paleograficzną i tekstologiczną zachowanych odpisów I Statutu Litewskiego z 1529 r., w swojej pracy wydanej w 1983 r. zwrócili uwagę na umowność terminu „skoropis” i podkreślili, że we wspomnianych odpisach, podobnie jak w aktach kancelarii wielkiego księcia litewskiego z XVI wieku, „w zasadzie (choć w znacznie uproszczonej formie) zachowany zostaje styl półustawu, a litery wcale lub prawie wcale nie są łączone”. [fn: Pirmasis Lietuvos Statutas = Первый Литовский Статут, t. I, cz. 1: Paleografinė ir tekstologinė nuorašų analizė, S. Lazutka, E. Gudavičius, Vilnius, 1983, s. 149.] Należy zatem mówić nie o nagłym ugruntowaniu się skoropisu w ruskiej dyplomatyce kancelarii wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka, lecz o stopniowym zanikaniu cech półustawu i upowszechnianiu się cech skoropisu, co trwało również po śmierci tego władcy. To właśnie relację między tymi dwoma typami pisma w ruskich dokumentach kancelarii Aleksandra Jagiellończyka poddamy analizie.
Można stwierdzić, że prace naukowe badające ruską paleografię WKL, które ukazały się w ciągu ostatnich 40 lat, w sposób reprezentatywny usystematyzowały i znacząco uzupełniły wcześniejsze badania na ten temat. Oprócz wspomnianych prac litewskich uczonych, należy wyróżnić wydaną w 2006 r. książkę dydaktyczną współczesnego białoruskiego naukowca Aliaksandra Hruszy, poświęconą ruskiej paleografii WKL [fn: А. І. Груша, Беларуская кірылічная палеаграфія: Вучэбны дапаможнік для студэнтаў гістарычнага факультэта, Мінск, 2006.], a także pracę współczesnego polskiego uczonego Krzysztofa Pietkiewicza z 2015 r., poświęconą tej samej tematyce [fn: K. Pietkiewicz, Paleografia ruska…].
Warto również poświęcić kilka słów terminologii używanej w niniejszym artykule. Można zauważyć, że w litewskiej historiografii do tej pory nie wypracowano jednolitej praktyki nazywania dwóch pierwszych z wymienionych wyżej typów pisma ruskiego. S. Pamerneckis używa określeń „ustavas” i „pusustavis”, natomiast S. Lazutka i E. Gudavičius zamiast terminu „pusustavis” stosują określenie „pusiaunuostatas”. W niniejszym badaniu wybieramy chronologicznie nowszą terminologię zaproponowaną przez S. Pamerneckisa. Przyznajemy jednak, że określenia „nuostatas” i „pusiaunuostatas” również mogą być stosowane w pracach naukowych.
Główne dane o ruskich dokumentach Aleksandra Jagiellończyka
Do badań wykorzystujemy 17 ruskich dokumentów Aleksandra Jagiellończyka, przechowywanych na Litwie [w Dziale Rękopisów Biblioteki im. Wróblewskich Litewskiej Akademii Nauk (dalej – LMAVB RS), w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (dalej – VUB RS)) oraz w Polsce (w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie (dalej – AGAD), w Bibliotece Książąt Czartoryskich w Krakowie (dalej – BCzart.) oraz w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie (dalej – WBP)]. Poniżej podajemy: a) datę wystawienia i indykcję każdego dokumentu (pogrubione); b) miejsce wystawienia dokumentu; c) nadany przez nas tytuł dokumentu; d) miejsce przechowywania oraz sygnaturę dokumentu. Dokumenty zestawiono w porządku chronologicznym; dane niewymienione w dokumentach lub niejasne, lecz znane z innych źródeł, podano w nawiasach kwadratowych:
1. a) [1495 r.] [fn: W dokumencie nie wskazano roku jego napisania. Rok ustalono na podstawie podanej w dokumencie indykcji oraz lat panowania wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka (1492–1506).] 24 czerwca, indykcja 13; b) Wilno; c) komunikat Aleksandra Jagiellończyka dla namiestnika witebskiego księcia Michaiła Iwanowicza [Zasławskiego-Mścisławskiego]; d) LMAVB RS, f. 43 (zbiory Kapituły Wileńskiej), b. 23207, ark. 1–1v.
2. a) [1495 r.] [fn: W dokumencie nie wskazano roku jego napisania. Rok ustalono na podstawie podanej w dokumencie indykcji oraz lat panowania wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka (1492–1506). Ten sam rok podano w publikacji dokumentu: K. Pietkiewicz, Cyrylica. Skrypt do nauki odczytywania pisma staroruskiego i rosyjskiego dla studentów archiwistyki, Poznań, 1996, s. 29.] 18 sierpnia, indykcja 13; b) Wilno; c) komunikat Aleksandra Jagiellończyka dla mieszkańców wsi Bobrok; d) AGAD, Archiwum Radziwiłłowskie, dz. XI, nr 10, k. 11.
3. a) 7004 [= 1495] r. 4 października, indykcja 14; b) Grodno; c) przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla pisarza hospodarskiego, namiestnika żyżmorskiego Fedora Januszkowicza; d) LMAVB RS, f. 1 (Zbiór pergaminów B1) (dalej – f. 1), b. 30.
4. a) [1496 r.] [fn: W dokumencie nie wskazano roku jego napisania. Rok ustalono na podstawie podanej w dokumencie indykcji oraz lat panowania wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka (1492–1506). Ten sam rok podano w publikacji dokumentu: A. Baran, Dokumenty króla Aleksandra Jagiellończyka dotyczące miasta Łucka w zbiorach Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie, w: Bibliotekarz Lubelski, 2018, rok LXI, s. 106.] [15 marca] [fn: W cyfrowej kopii oryginału dokumentu (opublikowanej: A. Baran, op. cit., s. 95) miejsce na karcie, w którym wskazano miesiąc i dzień napisania dokumentu, zasłania pieczęć. Datę 15 marca podano w publikacji dokumentu (A. Baran, op. cit., s. 106–107).], indykcja 14; b) Berszty; c) przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla starosty łuckiego, marszałka ziemi wołyńskiej księcia Siemiona Jurewicza [Holszańskiego]; d) WBP, Dział Zbiorów Specjalnych, rkps sygn. 1205, k. 1–1v.
5. a) [7006 = 1498 r. 5 czerwca, indykcja 1] [fn: W cyfrowej kopii oryginału dokumentu (opublikowanej: A. Baran, op. cit., s. 96) miejsce na karcie, w którym wskazano datę napisania dokumentu i indykcji, jest zagięte i nieczytelne. Jednak data napisania dokumentu i indykcji zostały podane w publikacji dokumentu (A. Baran, op. cit., s. 107–108).]; b) [Wilno] [fn: W cyfrowej kopii oryginału dokumentu (opublikowanej: А. Baran, op. cit., s. 96) miejsce na karcie, w którym wskazano miejsce napisania dokumentu, jest zagięte i nieczytelne. Jednak miejsce napisania dokumentu podano w publikacji dokumentu (A. Baran, op. cit., s. 107–108).]; c) przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla hetmana wielkiego WKL, namiestnika bracławskiego, zwinogrodzkiego i winnickiego księcia Konstantego Iwanowicza Ostrogskiego; d) WBP, Dział Zbiorów Specjalnych, rkps sygn. 1209, k. 1–1v.
6. a) [1499 r.] [fn: W dokumencie nie wskazano roku jego napisania. Rok ustalono na podstawie podanej w dokumencie indykcji oraz lat panowania wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka (1492–1506).] 25 maja, indykcja 2; b) Wilno; c) dokument potwierdzający ugodę zawartą między Szczepanem Einarovičiusem a Dauniusem Daševičiusem z Olity, wystawiony przez Aleksandra Jagiellończyka; d) LMAVB RS, f. 16 (Kolekcja rękopisów B2) (dalej – f. 16), b. 22, ark. 1–1v.
7. a) [7008 = 1500 r.] [fn: Miejsce na karcie, w którym wskazano rok napisania dokumentu według tradycji bizantyjskiej, jest częściowo wyblakłe i nieczytelne. Można dostrzec jedynie liczebnik 7000. Rok ustalono na podstawie podanej w dokumencie indykcji oraz lat panowania wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka (1492–1506).] 27 maja, indykcja 3; b) Wilno; c) przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla pisarza hospodarskiego, namiestnika żyżmorskiego Fedora Januszkowicza; d) LMAVB RS, f. 1, b. 507.
8. a) [1501 r.] [fn: W dokumencie nie wskazano roku jego napisania. Rok ustalono na podstawie podanej w dokumencie indykcji oraz lat panowania wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka (1492–1506).] 3 stycznia, indykcja 4; b) Wilno; c) komunikat Aleksandra Jagiellończyka dla ludzi przypisanych do dworu Pieniany, należącego do jego żony Heleny, wraz z ich ziemiami; d) LMAVB RS, f. 16, b. 22, ark. 4–4v.
9. a) 7009 [= 1501] r. 1 sierpnia, indykcja 4; b) Troki; c) przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla pani Mikołajowej Ilinczowej; d) AGAD, z. 1 (Zbiór dokumentów pergaminowych) (dalej – z. 1), sygn. 7432.
10. a) 7010 [= 1501] r. 26 września, indykcja 5; b) Mielnik; c) dokument potwierdzający ugodę pisarza hospodarskiego, namiestnika skirstymońskiego Fedora Januszkowicza z mieszczanami brzeskimi ruskimi i duchownymi prawosławnymi, wystawiony przez Aleksandra Jagiellończyka; d) LMAVB RS, f. 1, b. 36.
11. a) [1502 r.] [fn: W dokumencie nie wskazano roku jego napisania. Rok ustalono na podstawie podanej w dokumencie indykcji oraz lat panowania wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka (1492–1506).] 19 czerwca, indykcja 5; b) Brześć; c) komunikat Aleksandra Jagiellończyka dla ciwuna trockiego Michny Iwanowicza; d) VUB RS, f. 5 (Mieszany), b. A21-4218-4219, ark. 2–2v.
12. a) 7011 [= 1503] r. 25 sierpnia, indykcja 6; b) Wilno; c) dokument potwierdzający ugodę marszałka hospodarskiego, ochmistrza królowej [Polski i wielkiej księżnej litewskiej Heleny], namiestnika kowieńskiego pana Wojciecha Janowicza [Kłoczki] i jego żony Katarzyny, wystawiony przez Aleksandra Jagiellończyka; d) LMAVB RS, f. 2 (Pergaminy w języku ruskim), b. 1.
13. a) 7012 [= 1503] r. 6 września, indykcja 7; b) Grodno; c) przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla wójta miasta Wilna, burmistrzów, rajców i wszystkich mieszczan; d) LMAVB RS, f. 1, b. 44.
14. a) 7013 [= 1505] r. marzec [? d.] [fn: Miejsce na karcie, w którym wskazano dzień napisania dokumentu, jest poplamione i nieczytelne. Wydawca publikacji dokumentu Siergiej Polechow datuje go na 1 marca 1505 r., biorąc pod uwagę fakt, że tak datowany jest odpis dokumentu w 5. Księdze Zapisów Metryki Litewskiej (zob. С. В. Полехов, Привилей Александра Ягеллона Смоленской земле 1505 г., w: Древняя Русь. Вопросы медиевистики, 2019, nr 1 (75), s. 95–99). Jednak nasze doświadczenie wskazuje, że odpisy nie zawsze są datowane tak samo jak oryginały. Zatem dzień napisania omawianego dokumentu pozostaje niejasny.], indykcja 8; b) Brześć; c) przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla ziemi smoleńskiej; d) AGAD, z. 1, sygn. 5874.
15. a) 7013 [= 1505] r. 10 marca, indykcja 8; b) Brześć; c) przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla wójta miasta Wilna, burmistrzów, rajców i wszystkich mieszczan; d) LMAVB RS, f. 1, b. 43.
16. a) 7014 [= 1505] r. 20 października, indykcja 9; b) Lublin; c) przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla pisarza hospodarskiego, klucznika wileńskiego, namiestnika świsłockiego pana Hryhorego Isajewicza Hromyki; d) LMAVB RS, f. 4 (Pierwsza kolekcja pergaminów), b. 1.
17. a) 7014 [= 1506] r. [8 lipca] [fn: Miejsce na karcie, w którym wskazano miesiąc i dzień napisania dokumentu, jest zagięte i nieczytelne. Datę 8 lipca podano w archiwum cyfrowym, w którym zamieszczono cyfrową kopię opisywanego dokumentu (zob. https://cyfrowe.mnk.pl/dlibra/publication/20993/edition/20709/content). Niestety, nie mieliśmy okazji zapoznać się z oryginałem dokumentu de visu i zweryfikować jego daty.], indykcja 9; b) Wilno; c) przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla dworzanina hospodarskiego kniazia Iwana Filipowicza Kroszyńskiego; d) BCzart., 1313 Perg.
Opis cech zewnętrznych dokumentów
W tej części artykułu chcielibyśmy omówić cechy zewnętrzne każdego znanego nam ruskiego dokumentu Aleksandra Jagiellończyka: materiał, na którym spisano dokumenty, kolor atramentu, stan pieczęci oraz główne właściwości pisma.
Dokument nr 1. Dokument spisany na papierze, czarnym atramentem. Papier w kilku miejscach naderwany i przetarty na zgięciach, w tych miejscach tekst jest trudny do odczytania lub całkowicie nieczytelny. W dolnej części dokumentu (ark. 1) odciśnięta pieczęć wielkiego księcia litewskiego, wyobrażenie słabo widoczne, w centrum dostrzegalna tarcza.
W intytulacji pierwsza litera imienia Aleksandra Jagiellończyka (litera А) jest powiększona, pierwsza litera inskrypcji (litera Н) również jest powiększona. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami, a także samogłoska и. Pojawiają się również skróty wyrazów poprzez opuszczenie samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „лит[о]вскии”, „кн[я]зь”, „ц[е]рк[о]вным”, „п[и]сан”. Odstępy między wyrazami w niektórych miejscach są bardzo wyraźne, w innych zaś ich brak. Litery w poszczególnych wyrazach nie są łączone.
Dokument nr 2. Nie jest jasne, na jakim materiale – papierze czy pergaminie – został sporządzony dokument. Niepewny pozostaje również kolor atramentu, którego użyto do jego spisania [fn: Podczas badania nie mieliśmy okazji zapoznać się z oryginałem dokumentu. Jego obraz został opublikowany w: K. Pietkiewicz, Cyrylica…, s. 28.]. Dokument jest dobrze zachowany, tekst jest wszędzie czytelny. W dolnej części dokumentu (k. 11) została odciśnięta pieczęć wielkiego księcia litewskiego, jednak zachowały się jedynie jej pozostałości.
W intytulacji pierwsza litera imienia Aleksandra Jagiellończyka (litera А) jest powiększona; pierwsza litera inskrypcji (litera К) również jest powiększona. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami. Pojawiają się także skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „лит[о]вскии”, „п[и]сан”, „д[е]нь”. Odstępy między wyrazami w niektórych miejscach są bardzo wyraźne, w innych zaś ich brak. Litery poszczególnych wyrazów są łączone bardzo rzadko.
Dokument nr 3. Dokument spisany na pergaminie czarnym atramentem. Pergamin jest dobrze zachowany, tekst jest w każdym miejscu czytelny. W dolnej części dokumentu (ark. 1) została odciśnięta pieczęć wielkiego księcia litewskiego, z której pozostały jedynie resztki czerwonego wosku. Pergamin w miejscu dawnej pieczęci jest nakłuty.
Pierwsza litera intytulacji (litera С) jest powiększona, pierwsza litera narracji (litera Б) również jest powiększona i ozdobna. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami, a także samogłoska и. Pojawiają się skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „ли-т[о]вскии”, „п[и]сан”, „м[е]с[е]ца”, „д[е]нь”. Odstępy między wyrazami miejscami są wyraźne, a miejscami ich brak. Litery poszczególnych wyrazów nie są łączone.
Dokument nr 4. Dokument spisany na papierze czarnym atramentem. Papier jest przedarty w miejscach zgięć, jednak tekst pozostaje wszędzie czytelny. W dolnej części dokumentu (k. 1) przyciśnięto pieczęć wielkiego księcia litewskiego, przytwierdzoną do dokumentu dwiema białymi nićmi.
W intytulacji pierwsza litera imienia Aleksandra Jagiellończyka (litera А) jest powiększona, pierwsza litera narracji (litera П) również jest powiększona. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami oraz samogłoska и. Pojawiają się skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]-л[о]стью”, „лит[о]вскии”, „кн[я]зь”, „п[и]сан”. Odstępy między wyrazami są niemal wszędzie wyraźne. Litery są łączone w niektórych słowach.
Dokument nr 5. Dokument spisany na pergaminie czarnym atramentem. Pergamin jest nieco naddarty na zgięciach, tekst w tych miejscach jest trudniej czytelny. W dolnej części dokumentu (k. 1) była przywieszona pieczęć wielkiego księcia litewskiego, jednak zachował się jedynie sznur z czerwonych nici służący do jej przewleczenia.
W intytulacji pierwsza litera słowa „Самъ” jest powiększona, pierwsza litera imienia Aleksandra Jagiellończyka (litera А) jest również powiększona i ozdobna, pierwsza litera promulgacji (litera Ч) jest powiększona i ozdobna, a pierwsza litera narracji (litera Б) – powiększona. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami oraz samogłoska и. Pojawiają się skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „кн[я]зь”, „лит[о]вскии”, „п[и]сан”, „м[е]с[е]ца”, „д[е]нь”. Odstępy między wyrazami miejscami są wyraźne, a miejscami ich brak. Litery poszczególnych wyrazów nie są łączone.
Dokument nr 6. Dokument spisany na papierze czarnym atramentem. Papier miejscami wyblakł, tekst w tych miejscach jest trudniej czytelny. W dolnej części dokumentu (ark. 1) przyciśnięto pieczęć wielkiego księcia litewskiego; wyobrażenie napieczętne jest słabo widoczne, w centrum pieczęci dostrzegalna jest tarcza z elementami Pogoni (sylwetka konia).
W intytulacji pierwsza litera słowa „Сам” jest powiększona, pierwsza litera imienia Aleksandra Jagiellończyka (litera А) również jest powiększona, a pierwsza litera narracji (litera Б) – powiększona i ozdobna. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami oraz samogłoska и. Pojawiają się skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „кн[я]зь”, „лит[о]вскии”, „п[и]сан”. Odstępy między wyrazami są niemal wszędzie wyraźne. Litery poszczególnych wyrazów nie są łączone.
Dokument nr 7. Dokument spisany na pergaminie czarnym atramentem. Pergamin miejscami pociemniał, w tych miejscach tekst jest trudny do odczytania lub zupełnie nieczytelny. W dolnej części dokumentu (ark. 1) była odciśnięta pieczęć wielkiego księcia litewskiego, z której zachowały się jedynie resztki czerwonego wosku. Pergamin w miejscu dawnej pieczęci jest nakłuty.
W intytulacji pierwsza litera słowa „Самъ” jest powiększona, pierwsza litera narracji (litera Б) jest powiększona i ozdobna, w datacji zaś pierwsza litera słowa „въ” jest powiększona. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami oraz samogłoska и. Pojawiają się skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „кн[я]зь”, „лит[о]вскии”, „ц[е]ркви”, „п[и]сан”, „д[е]нь”. Odstępy między wyrazami są niemal wszędzie wyraźne. Litery w poszczególnych wyrazach nie są łączone prawie nigdzie.
Dokument nr 8. Dokument spisany na papierze czarnym atramentem. Papier wyblakł, tekst w wielu miejscach jest trudny do odczytania. W dolnej części dokumentu (ark. 4) przyciśnięto pieczęć wielkiego księcia litewskiego; wyobrażenie napieczętne jest słabo widoczne, w centrum pieczęci widoczna jest tarcza.
Pierwsza litera inskrypcji (litera К) jest powiększona, w słowie „слугомъ” pierwsza litera również jest powiększona. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami oraz samogłoska и. Pojawiają się skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „лит[о]вскии”, „кн[я]-г[и]ни”, „д[е]нь”. Odstępy między wyrazami są niemal wszędzie wyraźne. Litery poszczególnych wyrazów nie są łączone.
Dokument nr 9. Dokument spisany na pergaminie czarnym atramentem. Pergamin jest dobrze zachowany, tekst jest wszędzie czytelny. W dolnej części dokumentu była odciśnięta pieczęć wielkiego księcia litewskiego, jednak zachowały się jedynie pozostałości czerwonego wosku. Pergamin w miejscu dawnej pieczęci jest nakłuty.
W intytulacji pierwsza litera słowa „Сам” jest powiększona, pierwsza litera narracji (litera Б) również jest powiększona i ozdobna. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami oraz samogłoska и. Pojawiają się skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „кн[я]зь”, „лит[о]вскии”, „п[и]сан”, „м[е]с[е]ца”, „д[е]нь”. Odstępy między wyrazami są niemal wszędzie wyraźne. Litery poszczególnych wyrazów nie są łączone.
Dokument nr 10. Dokument spisany na pergaminie czarnym atramentem. Pergamin miejscami jest nieco przetarty, tekst pozostaje wszędzie czytelny. W dolnej części dokumentu (ark. 1a) przyciśnięto pieczęć wielkiego księcia litewskiego; w centrum pieczęci widoczna jest tarcza oraz wyobrażenie Pogoni.
W intytulacji pierwsze dwie litery słowa „Самъ” są powiększone, pierwsza litera imienia Aleksandra Jagiellończyka (litera А) również jest powiększona, a pierwsza litera narracji (litera Б) – powiększona i ozdobna. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami oraz samogłoska и. Pojawiają się skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „кн[я]зь”, „ли-т[о]вскии”, „ц[е]рковную”, „п[и]сан”, „м[е]с[е]ца”, „д[е]нь”. Odstępy między wyrazami miejscami są wyraźne, a miejscami ich brak. Litery poszczególnych wyrazów nie są łączone.
Dokument nr 11. Dokument spisany na papierze ciemnobrązowym/czarnym atramentem. Papier nieco wyblakł, jednak prawie cały tekst jest wyraźnie czytelny. W dolnej części dokumentu (ark. 2) przyciśnięto pieczęć wielkiego księcia litewskiego; wyobrażenie napieczętne jest słabo widoczne, w centrum pieczęci widoczna tarcza.
Pierwsza litera inskrypcji (litera Т) jest powiększona. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami. Pojawiają się także skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „кн[я]зь”, „лит[о]вскии”, „ωт[е]ць”, „Б[о]гъ”, „д[у]шу”, „п[и]сан”, „д[е]нь”. Odstępy między wyrazami są niemal wszędzie wyraźne. Litery poszczególnych wyrazów nie są łączone.
Dokument nr 12. Dokument spisany na pergaminie brązowym atramentem. Pergamin jest dobrze zachowany, tekst jest wszędzie czytelny. Brak dawnej przywieszonej pieczęci wielkiego księcia litewskiego; widoczne są jedynie cztery otwory w dolnej części pergaminu służące do przewleczenia sznurów.
Pierwsza litera inwokacji (litera В) jest powiększona i ozdobna. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami. Pojawiają się skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „кн[я]зь”, „п[и]сан”, „м[е]с[е]ца”, „д[е]нь”. Odstępy między wyrazami są niemal wszędzie wyraźne. Litery poszczególnych wyrazów nie są łączone.
Dokument nr 13. Dokument spisany na pergaminie czarnym atramentem. Pergamin jest dobrze zachowany, tekst pozostaje wszędzie czytelny. Na końcu dokumentu przywieszona jest pieczęć wielkiego księcia litewskiego z czerwonego wosku, przewieszona przez sznur z czerwonych nici. Na brzegach pieczęci widoczny jest tekst zapisany łacińskimi literami, w centrum – tarcza i wyobrażenie Pogoni.
W intytulacji pierwsza litera imienia Aleksandra Jagiellończyka (litera А) jest powiększona, pierwsza litera promulgacji (litera Ч) jest powiększona i ozdobna, w datacji zaś obie litery słowa „въ” są powiększone. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami oraz samogłoska и. Pojawiają się skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „кн[я]зь”, „ли-т[о]вскии”, „п[и]сан”, „м[е]с[е]ца”. Odstępy między wyrazami miejscami są wyraźne, a miejscami ich brak. Litery poszczególnych wyrazów nie są łączone.
Dokument nr 14. Dokument spisany na pergaminie ciemnobrązowym i (lub) czarnym atramentem. Pergamin jest miejscami poplamiony; w miejscach plam tekst jest nieczytelny. Na końcu dokumentu była przywieszona pieczęć wielkiego księcia litewskiego, jednak zachował się jedynie sznur z biało-czarnych nici służący do jej przywieszenia.
Tekst inwokacji zapisano powiększonymi literami, przy czym pierwsza litera (litera В) jest ozdobna. W intytulacji pierwsza litera słowa „Мы”, pierwsza litera promulgacji (litera Ч), pierwsza litera narracji (litera Б) oraz obie litery słowa „въ” w datacji są również powiększone. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami oraz samogłoska и. Pojawiają się skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „Б[о]жье”, „кн[я]зь”, „вл[а]д[ы]ка”, „ц[е]рковnyи”, „м[е]с[е]ца”. Odstępy między wyrazami są w wielu miejscach ledwo dostrzegalne. Litery poszczególnych wyrazów nie są łączone.
Dokument nr 15. Dokument spisany na pergaminie czarnym atramentem. Pergamin jest dobrze zachowany, tekst pozostaje wszędzie czytelny. W dolnej części dokumentu (ark. 1) była odciśnięta pieczęć wielkiego księcia litewskiego, z której pozostały jedynie resztki czerwonego wosku.
W intytulacji pierwsza litera słowa „Сам” jest powiększona, pierwsza litera imienia Aleksandra Jagiellończyka (litera А) również jest powiększona, a pierwsza litera narracji (litera Б) – powiększona i ozdobna. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami oraz samogłoska и. Pojawiają się skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „кн[я]зь”, „лит[о]вскии”, „п[и]сан”, „м[е]с[е]ца”. Odstępy między wyrazami miejscami są wyraźne, a miejscami ich brak. Litery poszczególnych wyrazów nie są łączone.
Dokument nr 16. Dokument spisany na pergaminie brązowym atramentem. Pergamin jest mocno wyblakły, tekst trudno czytelny. Na końcu dokumentu przywieszona jest pieczęć wielkiego księcia litewskiego z czerwonego wosku, przewleczona przez sznur z brązowych nici, jednak zachowała się tylko część pieczęci (około połowy, pieczęć jest pęknięta wzdłuż środka). W centrum zachowanej części pieczęci widoczna jest tarcza.
W intytulacji pierwsze dwie litery słowa „Сам”, pierwsza litera imienia Aleksandra Jagiellończyka (litera А) oraz pierwsza litera promulgacji (litera Ч) są powiększone. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami. Pojawiają się skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „п[и]сан”, „м[е]с[е]ца”, „д[е]нь”. Odstępy między wyrazami miejscami są wyraźne, a miejscami ich brak. Litery poszczególnych wyrazów nie są łączone.
Dokument nr 17. Dokument spisany na pergaminie brązowym atramentem. Pergamin jest miejscami przedarty i poplamiony; w tych miejscach tekst jest nieczytelny. Na końcu dokumentu przywieszona jest pieczęć wielkiego księcia litewskiego z czerwonego wosku, przewieszona na sznurze z czerwonych nici. Na brzegach pieczęci widoczny jest tekst zapisany łacińskimi literami, w centrum – tarcza i wyobrażenie Pogoni.
Pierwsza litera inwokacji (litera В) jest powiększona i ozdobna, w datacji zaś pierwsza litera słowa „въ” również jest powiększona. Pochylenie liter w tekście jest zróżnicowane. W dokumencie często występują spółgłoski nadpisane nad wyrazami oraz samogłoska и. Pojawiają się skróty wyrazów z pominięciem samogłosek: „м[и]л[о]стью”, „ц[е]рков”, „п[и]сан”. Odstępy między wyrazami są niemal wszędzie wyraźne. Litery w poszczególnych wyrazach nie są łączone prawie nigdzie.
Ogólna charakterystyka paleograficzna dokumentów
Oceniając wszystkie ruskie dokumenty Aleksandra Jagiellończyka, można sformułować następujące wnioski:
1. dokumenty były sporządzane na dwóch rodzajach materiału – pergaminie lub papierze, czarnym lub brązowym atramentem;
2. dokumenty były uwierzytelniane przywieszanymi lub przyciskanymi pieczęciami wielkiego księcia litewskiego, jednak innych środków uwierzytelnienia – podpisów władcy i (lub) jego urzędników – nie odnaleziono;
3. pojedyncze litery w tekstach dokumentów są powiększone i (lub) ozdobne;
4. we wszystkich omówionych dokumentach nachylenie liter jest zróżnicowane (litery są proste lub nachylone w lewą bądź prawą stronę);
5. często zdarzają się litery nadpisane nad wyrazami (głównie spółgłoski), choć litery takie we wszystkich analizowanych dokumentach stanowią jedynie niewielką część ogółu liter;
6. niektóre wyrazy są skracane poprzez pominięcie samogłosek;
7. wyrazy są często (choć nie zawsze) oddzielone odstępami;
8. litery w poszczególnych wyrazach prawie nigdy nie są łączone.
Wymienione aspekty zasługują na szersze omówienie
Jak już wspomniano, ruskie dokumenty wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka były sporządzane na dwóch rodzajach materiału – pergaminie lub papierze, czarnym lub brązowym atramentem. Litewski historyk Mindaugas Klovas, badający prywatne dokumenty z Wielkiego Księstwa Litewskiego z okresu od końca XIV do początku XVI wieku, zauważa, że częściej spisywano je na pergaminie niż na papierze, jednak stosowanie papieru upowszechniało się, gdyż był on materiałem tańszym niż pergamin i ułatwiał utrwalanie drobniejszych transakcji. [fn: M. Klovas, Ad perpetuam rei memoriam: Privatūs dokumentai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje XIV a. pabaigoje–XVI a. pradžioje, Vilnius, 2021, s. 97.] Nasze badanie pozwala stwierdzić, że papier jako środek utrwalania tekstu pisanego był powszechny także w kancelarii Aleksandra Jagiellończyka. [fn: Nawiasem mówiąc, najnowsze badania polskich historyków wskazują, że w kancelarii króla polskiego na przełomie XV i XVI wieku procentowy udział dokumentów spisywanych na pergaminie malał, podczas gdy udział dokumentów papierowych rósł (W. Chorążyczewski, Polska kancelaria królewska w dobie unii wileńskiej i mielnickiej. Elementy modernizacyjne, w: Akty unii wileńskiej i mielnickiej (1499–1501): Dokumenty i studia, Kraków–Vilnius, 2022, s. 150–151). Prawdopodobne jest, że w tym samym czasie taka sama tendencja występowała w kancelarii wielkiego księcia litewskiego. Niemniej uzasadnienie tej hipotezy wymaga osobnych badań.] Co prawda, używano papieru nie produkcji lokalnej, lecz zagranicznego. [fn: Nie jest jasne, z jakich krajów sprowadzany papier został użyty do sporządzenia omawianych dokumentów. W przechowywanych w Wilnie ruskich dokumentach Aleksandra Jagiellończyka nie odnaleźliśmy znaków wodnych, które pomogłyby zidentyfikować pochodzenie papieru. Nie posiadamy również informacji o znakach wodnych ruskich dokumentów tego władcy przechowywanych w Polsce.] Według danych A. Hruszy pierwsza papiernia na terytorium WKL zaczęła działać dopiero po śmierci Aleksandra Jagiellończyka, za panowania jego brata Zygmunta Starego – w 1524 roku. [fn: А. І. Груша, Беларуская кірылічная палеаграфія…, s. 88.]
Omawiając każdy dokument z osobna, staraliśmy się zidentyfikować kolor atramentu, którym został spisany. Można stwierdzić, że dokumenty te sporządzono czarnym lub brązowym atramentem. Należy jednak wziąć pod uwagę, że w ciągu ponad 500 lat barwa atramentu mogła wyblaknąć lub przeciwnie – pociemnieć, w zależności od warunków przechowywania dokumentów. Dlatego ocena koloru atramentu ruskich dokumentów Aleksandra Jagiellończyka z dzisiejszej perspektywy wymaga ostrożności. Pewną pomocą mogą być jednak dane współczesnych naukowców. Przykładowo współczesna litewska badaczka, specjalistka w dziedzinie kultury rękopiśmiennej książki WKL Rima Cicėnienė, podaje następujące informacje o właściwościach atramentu używanego do spisywania owych ksiąg: „Tekst pisano brązowym atramentem (od odcienia błyszczącego, czarnego po blady, jasnobrązowy). Skład chemiczny ciemnobrązowego lub jasnobrązowego atramentu, według danych z kilku obecnie dostępnych badań, nie ulegał większym zmianom. Atrament (zwany żelazowo-galusowym) wytwarzano z soli żelaza (siarczanu żelaza – FeSO4), ekstraktu z galasów (galasy, czyli cecydia – to zmiany w liściach i pąkach wywołane przez pasożyty) oraz spoiwa – gumy arabskiej (żywicy akacji). W składzie tego atramentu znaleziono również szczawiany. Ponieważ atrament przygotowywali sami skryptorzy, skład chemiczny użytych substancji stale się zmieniał, od czego zależała intensywność koloru atramentu”. [fn: R. Cicėnienė, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės rankraštinės knygos kultūra (iki XVI a. antrosios pusės), daktaro disertacija, Vilnius, 2011, s. 103–104.] Prawdopodobne jest, że taki sam atrament stosowano w kancelarii wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka i że nim właśnie spisano ruskie dokumenty tego władcy.
Przy pieczęciach ruskich dokumentów Aleksandra Jagiellończyka nie chcielibyśmy zatrzymywać się dłużej, gdyż jest to przedmiot badań sfragistyki, a nie paleografii. Niemniej, omawiając te dokumenty, uznaliśmy za konieczne zwrócenie uwagi na sam fakt istnienia pieczęci, gdyż były one najważniejszym środkiem potwierdzania legitymizacji owych dokumentów. Innych zaś możliwych środków uwierzytelnienia wspomnianej grupy aktów – podpisów władcy i (lub) jego urzędników – nie odnaleziono w żadnym z dokumentów. Co prawda wiadomo, że Aleksander Jagiellończyk podpisywał jednak niektóre swoje dokumenty. [fn: Zob. S. Szybkowski, Dokumenty i listy Jana Olbrachta i Aleksandra Jagiellończyka w zasobie Archiwum Państwowego w Gdańsku, w: Miscellanea Historico-Archivistica, t. XXII, Warszawa, 2015, s. 20.] Wiadomo również, że za jego panowania w kancelarii władcy litewskiego służyło wielu pisarzy odpowiedzialnych za przygotowanie ruskich dokumentów. Zostali oni zidentyfikowani przez A. Hruszę (pisarzy wymieniamy w kolejności chronologicznej ich wzmiankowania, podobnie jak w monografii A. Hruszy): Januszko, Pietrasz Fominicz Lubicz,  Bohdan Semenowicz Sapieha, Lew Bohowitynowicz, Iwan Jackowicz Władyka, Fedor Hryhoriewicz, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha, Januszko, Hryhory Isajewicz Hromyka, Michał Bohusz Bohowitynowicz, Wasyl Kopeć. [fn: А. І. Груша, Канцылярыя Вялікага княства Літоўскага…, s. 143–148.]
Należy mieć na uwadze także to, że omawiane dokumenty mogli spisywać nie wymienieni pisarze, lecz podlegli im urzędnicy kancelarii władcy – diakowie (rašovai). Za ich pracę bez wątpienia odpowiadali jednak pisarze. [fn: A. Pacevičius, Skriptorius ir raštinių kultūra Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje, w: Acta Academiae Artium Vilnensis = Vilniaus dailės akademijos darbai. Dailė, 2002, t. 24: Tipas ir individas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kultūroje, s. 27.]
Za panowania Zygmunta Starego, w przeciwieństwie do czasów jego brata Aleksandra Jagiellończyka, pisarze podpisywali dokumenty wydawane w imieniu władcy. Znaczenie podpisów pisarzy przy uwierzytelnianiu dokumentów wielkiego księcia litewskiego Zygmunta Starego omówił A. Hrusza. Zauważa on, że na początku panowania tego władcy niektórzy z jego pisarzy naruszali ustalony porządek i sporządzali dokumenty w imieniu wielkiego księcia litewskiego bez jego polecenia i wiedzy. Tacy pisarze byli zwalniani z urzędu. Aby uniknąć takich przypadków, w maju–czerwcu 1516 roku wprowadzono zasadę, zgodnie z którą pisarze wielkiego księcia litewskiego zaczęli stale podpisywać przygotowane przez siebie dokumenty. W ten sposób musieli brać na siebie odpowiedzialność za legitymizację owych aktów. [fn: А. И. Груша, Кризис доверия?…, s. 371.]
Prawdopodobne jest, że wskazany przez A. Hruszę problem legitymizacji dokumentów wydawanych w imieniu władcy litewskiego zaczął zarysowywać się jeszcze za panowania poprzednika Zygmunta Starego – Aleksandra Jagiellończyka. Tym samym analiza ruskich dokumentów tego ostatniego władcy przeprowadzona w niniejszym artykule staje się jeszcze bardziej aktualna.
Niektóre litery w omawianych dokumentach są powiększone i (lub) ozdobne. Powiększone litery miały prawdopodobnie wyodrębniać poszczególne części tekstów, natomiast litery powiększone i ozdobne miały dodatkowo podkreślać wagę i wyjątkowość dokumentów. Te odnajdujemy w aż 11 z 17 dokumentów: nr 3, 5, 6, 7, 9, 10, 12, 13, 14, 15 i 17 (zob. ilustracje 1–11).
W większości przypadków (w 6 dokumentach na 11) ozdobiona jest litera Б, w trzech dokumentach ozdobiona jest litera В, a w dwóch – litera Ч. Prawdopodobne jest, że litery te zdobili nie pisarze czy diakowie spisujący dokumenty, lecz artyści (malarze) zaangażowani specjalnie do tej pracy. Niestety, nie posiadamy o nich więcej informacji.
Jak już wspomnieliśmy wcześniej, we wszystkich omawianych dokumentach nachylenie liter jest zróżnicowane – są one proste lub nachylone w lewą bądź prawą stronę. Jest to oznaka pośpiechu, który zakłada samo znaczenie terminu „skoropis”. Mimo to można stwierdzić, że dokumenty są spisane dość wyraźnie. Nic w tym dziwnego – o wysokim poziomie produkcji świadczy zarówno ranga treści dokumentów (wszystkie one zaliczają się do piśmiennictwa urzędowego), jak i prestiżowe miejsce ich powstania – kancelaria władcy.
Według K. Pietkiewicza na przełomie XIV i XV wieku cechą zachodnioruskiego skoropisu była litera е nachylona w lewą stronę. [fn: K. Pietkiewicz K., Paleografia ruska…, s. 268.] Co prawda później, w XV i pierwszej połowie XVI wieku, dla ruskiego skoropisu używanego w WKL charakterystyczne były różne warianty zapisu tej litery. Mogła ona, podobnie jak inne litery cyrylicy, być nachylona zarówno w lewą, jak i w prawą stronę, bądź też być prosta. [fn: Zob. tabelę liter skoropisu używanego w WKL w końcu XV i pierwszej połowie XVI wieku, opracowaną przez S. Pamerneckisa i opublikowaną w następujących wydawnictwach: S. Pamerneckis, op. cit., s. 282; K. Pietkiewicz, Paleografia ruska…, s. 268.] Niemniej w skoropisie używanym w WKL w pierwszej połowie XVI wieku zarysowywała się tendencja do nachylania litery е oraz innych liter alfabetu cyrylickiego w prawą stronę. [fn: Zob. tabelę liter skoropisu używanego w WKL w pierwszej połowie XVI wieku, opublikowaną w: K. Pietkiewicz, Paleografia ruska…, s. 269.] Ta cecha rozwoju skoropisu – stopniowa skłonność pochylania pisma i rozszerzanie liter w prawą stronę – jest akcentowana we współczesnej historiografii. [fn: S. Pamerneckis, op. cit., s. 23–25.] Z kolei dla XV-wiecznego półustawu charakterystyczne jest pisanie liter (w tym litery е) prosto. [fn: Zob. graficzne wizerunki liter XV-wiecznego półustawu opublikowane w: K. Pietkiewicz, Paleografia ruska…, s. 239–244.]
W omawianych przez nas dokumentach nachylenie niektórych liter lub nawet całych wyrazów w prawą stronę, charakterystyczne dla ruskiego skoropisu, jest ewidentne. Jako przykład podajemy kilka ilustracji z omawianych dokumentów nr 1 (zob. ilustracja 12) i nr 6 (zob. ilustracja 13). Jak widzimy na ilustracji 12, w słowie „ино” litera и jest nachylona w lewą stronę, natomiast litery н i о – w prawą stronę. Z kolei na ilustracji 13 w widocznej frazie „бил нам чолом” prawie wszystkie litery są nachylone w prawą stronę (z wyjątkiem litery и, która jest lekko nachylona w lewo). Można zatem stwierdzić, że w ruskim piśmie używanym w kancelarii wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka zarysowywała się już tendencja do nachylania liter w prawą stronę, charakterystyczna dla późniejszych etapów skoropisu. Jednak duża część liter była mimo wszystko pisana prosto (na przykład na ilustracji 12 wszystkie litery słowa „деи” są proste), co jest już cechą półustawu. Zatem mówiąc o tendencjach nachylenia liter w omawianych dokumentach, możemy dostrzec przeplatanie się cech półustawu i skoropisu.
Nadpisywanie spółgłosek nad wyrazem w piśmiennictwie ruskim było charakterystyczne zarówno dla półustawu, jak i dla skoropisu. [fn: S. Pamerneckis, op. cit., s. 21, 25.] Na przykład w omawianych przez nas dokumentach nad wyrazami nadpisywane są następujące spółgłoski: б, в, ж, к, л, m, н, с, т, х. Czasami nad słowami nadpisywana jest również samogłoska и. Grafika niektórych liter nadpisanych różni się od tych samych liter pisanych w rzędzie. Przykładowo nadpisana litera с była oznaczana kropką. Taka grafika nadpisanej litery с jest charakterystyczna nie tylko dla pisowni ruskich dokumentów Aleksandra Jagiellończyka, ale także dla ruskiego skoropisu używanego w kancelarii władcy w czasach późniejszych. [fn: Zob. na przykład pisownię słowa „посмотрит” na obrazie dokumentu Metryki Litewskiej datowanego na rok 1541, opublikowanej w: K. Pietkiewicz, Paleografia ruska…, s. 251.] Jednak oznaczanie nadpisanej litery с kropką było charakterystyczne również dla XV-wiecznego półustawu. [fn: Zob. warianty litery с charakterystyczne dla XV-wiecznego półustawu w: K. Pietkiewicz, Paleografia ruska…, s. 241.] Można zatem mówić o wspólnej cesze półustawu i skoropisu.
W ruskich dokumentach Aleksandra Jagiellończyka zróżnicowana była także pisownia samogłoski и. Na ilustracji 12 widzimy, że w słowie „ино” literę и tworzą dwie laseczki połączone ukośną, znacznie cieńszą kreską. Litera ta jest nachylona w lewo. Z kolei w słowie „деи” widocznym na tej samej ilustracji 12, grafika litery и, która jest nadpisana nad wyrazem, jest inna – tworzą ją dwie oddzielne laseczki, które nie są ze sobą połączone. Litera ta jest prosta.
Wyrazy, których pojedyncze litery są nadpisane, bywają czasami oznaczane umieszczoną powyżej kreską lub łukiem (zob. pisownię słowa „бил” na ilustracji 13), a czasami nie są oznaczane w żaden sposób (zob. pisownię słowa „деи” na ilustracji 12).
Ruskie dokumenty Aleksandra Jagiellończyka cechuje jeszcze jedna właściwość – niektóre wyrazy są skracane poprzez pominięcie samogłosek. Najczęstszymi skrótami wyrazów występującymi w tych dokumentach są „м[и]л[о]стью”, „кн[я]зь”, „лит[о]вскии”, „п[и]сан”, „м[е]с[е]ца”. Pierwsze trzy skróty zazwyczaj znajdują się w intytulacji, wskazując na tytuł Aleksandra Jagiellończyka jako władcy. Ostatnie dwa skróty pojawiają się w datacji, określając miejsce i czas sporządzenia dokumentów. Skracanie wyrazów poprzez pominięcie samogłosek było charakterystyczne nawet dla najwcześniejszego typu pisma ruskiego – ustawu. [fn: S. Pamerneckis, op. cit., s. 21.]
Dla ruskich dokumentów Aleksandra Jagiellończyka charakterystyczne jest również to, że wyrazy są często (choć nie zawsze) oddzielone odstępami. W tym samym dokumencie często zdarzają się nierówne odstępy między wyrazami – w jednym miejscu wyraźniejsze, a w innym zupełnie niewidoczne. Jako przykład z omawianych przez nas materiałów podajemy widok kilku linijek dokumentu nr 1 (zob. ilustracja 14). Taka różnorodność znamionuje pośpiech w pisaniu, który, jak już wspomnieliśmy wcześniej, zakłada samo znaczenie terminu „skoropis”.
Chciałoby się zwrócić uwagę na jeszcze jedną cechę ruskich dokumentów Aleksandra Jagiellończyka – litery w poszczególnych wyrazach prawie nigdy nie są łączone (zob. np. ilustracja 14). Należy tu przypomnieć wspomniany we wstępie niniejszego artykułu pogląd S. Lazutki i E. Gudavičiusa z 1983 roku, że brak łączenia liter w ruskich aktach kancelarii wielkiego księcia litewskiego z XVI wieku jest cechą stylu półustawu. [fn: Pirmasis Lietuvos Statutas, t. I, cz. 1, s. 149.] Należy się z tym zgodzić. I rzeczywiście, manierze pisma ruskich dokumentów Aleksandra Jagiellończyka daleko do pisma łączonego, charakterystycznego dla skoropisu używanego w WKL w XVII wieku.
Co można powiedzieć o autorstwie ruskich dokumentów Aleksandra Jagiellończyka? Jak wspomnieliśmy wcześniej, w omawianych przez nas dokumentach nie wykryto podpisów ani władcy, ani jego urzędników. Jednak opierając się na danych zebranych przez A. Hruszę o pisarzach Aleksandra Jagiellończyka [fn: А. I. Груша, Канцылярыя Вялікага княства Літоўскага…, s. 143–148.], możemy przynajmniej na poziomie hipotez podjąć próbę identyfikacji osób, które były odpowiedzialne za przygotowanie ruskich dokumentów tego władcy. Dokumenty wymieniamy w porządku chronologicznym:
1. 24 czerwca [1495 r.], 13. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Januszko, Pietrasz Fominicz Lubicz, Bohdan Semenowicz Sapieha, Lew Bohowitynowicz, Iwan Jackowicz Władyka, Fedor Hryhoriewicz, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha i Januszko;
2. 18 sierpnia [1495 r.], 13. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Januszko, Pietrasz Fominicz Lubicz, Bohdan Semenowicz Sapieha, Lew Bohowitynowicz, Iwan Jackowicz Władyka, Fedor Hryhoriewicz, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha i Januszko;
3. 4 października 7004 [= 1495] r., 14. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Januszko, Pietrasz Fominicz Lubicz, Bohdan Semenowicz Sapieha, Lew Bohowitynowicz, Iwan Jackowicz Władyka, Fedor Hryhoriewicz, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha i Januszko;
4. [15 marca 1496 r.], 14. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Januszko, Pietrasz Fominicz Lubicz, Bohdan Semenowicz Sapieha, Lew Bohowitynowicz, Iwan Jackowicz Władyka, Fedor Hryhoriewicz, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha i Januszko;
5. [5 czerwca 7006 = 1498 r., 1. Indykcja] – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Pietrasz Fominicz Lubicz, Bohdan Semenowicz Sapieha, Lew Bohowitynowicz, Iwan Jackowicz Władyka, Fedor Hryhoriewicz, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha i Januszko;
6. 25 maja [1499 r.], 2. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Pietrasz Fominicz Lubicz, Bohdan Semenowicz Sapieha, Lew Bohowitynowicz, Iwan Jackowicz Władyka, Fedor Hryhoriewicz, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha i Januszko;
7. 27 maja [7008 = 1500 r.], 3. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Bohdan Semenowicz Sapieha, Lew Bohowitynowicz, Fedor Hryhoriewicz, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha i Januszko;
8. 3 stycznia [1501 r.], 4. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Bohdan Semenowicz Sapieha, Lew Bohowitynowicz, Fedor Hryhoriewicz, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha, Januszko i Michał Bohusz Bohowitynowicz;
9. 1 sierpnia 7009 [= 1501] r., 4. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Bohdan Semenowicz Sapieha, Lew Bohowitynowicz, Fedor Hryhoriewicz, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha, Januszko i Michał Bohusz Bohowitynowicz;
10. 26 września 7010 [= 1501] r., 5. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Bohdan Semenowicz Sapieha, Lew Bohowitynowicz, Fedor Hryhoriewicz, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha, Januszko i Michał Bohusz Bohowitynowicz;
11. 19 czerwca [1502 r.], 5. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Bohdan Semenowicz Sapieha, Lew Bohowitynowicz, Fedor Hryhoriewicz, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha, Januszko i Michał Bohusz Bohowitynowicz;
12. 25 sierpnia 7011 [= 1503] r., 6. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Bohdan Semenowicz Sapieha, Lew Bohowitynowicz, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha, Hryhory Isajewicz Hromyka i Michał Bohusz Bohowitynowicz;
13. 6 września 7012 [= 1503] r., 7. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Bohdan Semenowicz Sapieha, Lew Bohowitynowicz, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha, Hryhory Isajewicz Hromyka i Michał Bohusz Bohowitynowicz;
14. marzec [? d.] 7013 [= 1505] r., 8. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Bohdan Semenowicz Sapieha, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha, Hryhory Isajewicz Hromyka i Michał Bohusz Bohowitynowicz;
15. 10 marca 7013 [= 1505] r., 8. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Bohdan Semenowicz Sapieha, Fedor Januszkowicz, Iwan Semenowicz Sapieha, Hryhory Isajewicz Hromyka i Michał Bohusz Bohowitynowicz;
16. 20 października 7014 [= 1505] r., 9. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Bohdan Semenowicz Sapieha, Iwan Semenowicz Sapieha, Hryhory Isajewicz Hromyka i Michał Bohusz Bohowitynowicz;
17. [8 lipca] 7014 [= 1506] r., 9. Indykcja – pisarzami Aleksandra Jagiellończyka w tym czasie byli lub mogli być Bohdan Semenowicz Sapieha, Iwan Semenowicz Sapieha, Hryhory Isajewicz Hromyka, Michał Bohusz Bohowitynowicz i Wasyl Kopeć.
Zatem wariantów tego, kto mógł być odpowiedzialny za przygotowanie omawianych przez nas dokumentów, jest sporo. Dokumenty nr 3, 7 i 10 pod względem treści są bezpośrednio związane z pisarzem Aleksandra Jagiellończyka Fedorem Januszkowiczem, a dokument nr 16 – z innym pisarzem tego samego władcy, Hryhorym Isajewiczem Hromyką. Można wysunąć ostrożną hipotezę, że za przygotowanie wymienionych dokumentów byli odpowiedzialni nie ci, lecz inni pisarze. Przynajmniej tak powinno być w przypadku, gdyby przy sporządzaniu tych dokumentów unikano ewentualnej korupcji. Choć, jak już wspominaliśmy wcześniej, na początku panowania wielkiego księcia litewskiego Zygmunta Starego niektórzy jego pisarze wystawiali dokumenty w imieniu władcy bez jego wiedzy. Nie można więc wykluczyć możliwości, że i wspomniani pisarze Aleksandra Jagiellończyka sami przygotowali dokumenty bezpośrednio związane z ich sprawami.
Oceniając cechy duktu i ortografii liter ruskich dokumentów Aleksandra Jagiellończyka, możemy spróbować wyodrębnić dokumenty, które zostały spisane tym samym lub bardzo podobnym charakterem pisma. We wszystkich tych dokumentach wskazany jest tytuł Aleksandra Jagiellończyka jako władcy. Dlatego pisownię tych słów w omawianych przez nas dokumentach będziemy porównywać w dalszej kolejności.
Pewne podobieństwa duktu i ortografii liter możemy dostrzec w omawianych przez nas dokumentach nr 1, 2, 3, 5 i 6 (zob. ilustracje 15–19). W intytulacji tych dokumentów, w antroponimie „Александръ”, bardzo podobny jest sposób zapisu cyrylickich liter а, л, с oraz wyniesionej nad słowo litery н. Ta ostatnia we wszystkich dokumentach jest pochylona w prawą stronę. W dokumentach tych pisownia słowa „м[и]-л[о]стью” oraz ortografia poszczególnych liter również niewiele się różnią. Ponadto we wszystkich wymienionych dokumentach bardzo podobny jest zapis litery р w słowie „рускии”.
Co prawda, we wspomnianych dokumentach można dostrzec również różnice. Nie wszędzie jednakowo pisana jest litera ж w słowie „жомоитскии”. Pod tym względem szczególnie wyróżnia się dokument nr 2, w którym we wspomnianym słowie litera ж posiada dość długą linię poprowadzoną z góry do dołu, w lewą stronę. Ponadto niejednakowy jest zapis i nachylenie litery х w słowie „иных”. W dokumencie nr 1 jest ona pochylona w lewą stronę, w dokumentach nr 2, 3 i 5 pochylona w prawą stronę, a w dokumencie nr 6 – mniej więcej prosta.
Dostrzeżenie ogólnych cech duktu wszystkich pozostałych ruskich dokumentów Aleksandra Jagiellończyka jest trudniejsze. Grupowanie tych dokumentów według wspólnych cech charakteru pisma jest kłopotliwe ze względu na dość duże różnice w ortografii poszczególnych liter. Zatem wysunięcie hipotezy, że autorstwo tych dokumentów jest wspólne, również jest skomplikowane.
Wnioski
Do badania wykorzystano 17 ruskich dokumentów wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka, przechowywanych na Litwie i w Polsce. Dokumenty przechowywane na Litwie, a dokładniej w Wilnie, mogliśmy zobaczyć na żywo, natomiast w przypadku dokumentów przechowywanych w Polsce opieraliśmy się na kopiach ich obrazów.
Stan fizyczny dokumentów jest różny – jedne zachowały się lepiej, inne gorzej. Zostały one spisane na dwóch rodzajach materiału – pergaminie lub papierze, czarnym lub brązowym atramentem.
Główny środek uwierzytelnienia ruskich dokumentów Aleksandra Jagiellończyka – pieczęć władcy – zachował się tylko w części dokumentów. W innych widoczne są jedynie pozostałości pieczęci. Innych środków uwierzytelnienia – podpisów władcy i (lub) jego urzędników – nie wykryto. Niemniej wiadomo, że w kancelarii wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka służyło wielu pisarzy, którzy powinni być odpowiedzialni za sporządzenie badanych przez nas dokumentów.
Niektóre litery w ruskich dokumentach wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka są powiększone i (lub) ozdobione. Powiększone litery miały wyróżniać poszczególne części tekstu, natomiast powiększone i ozdobione litery – podkreślać wagę treści. Prawdopodobne jest, że zdobieniem liter zajmowali się nie pisarze czy diakowie, lecz specjalni artyści.
Analiza paleograficzna ruskich dokumentów Aleksandra Jagiellończyka potwierdza wyrażoną w historiografii jeszcze w ubiegłym stuleciu myśl o umowności terminu „skoropis” i przejawianiu się cech półustawu w ruskich dokumentach kancelarii wielkiego księcia litewskiego w XVI wieku. W ruskich dokumentach wspomnianego władcy dostrzec można cechy zarówno skoropisu, jak i półustawu, a nawet ustawu. Główną cechą półustawu w tych dokumentach jest niemal całkowity brak łączenia liter tego samego słowa. Niektóre cechy (na przykład wynoszenie spółgłosek nad słowo) są charakterystyczne zarówno dla półustawu, jak i skoropisu. W badanych przez nas dokumentach dostrzec można również cechy bardziej charakterystyczne dla skoropisu niż dla półustawu. O pośpiechu pisania właściwym dla skoropisu świadczy nachylenie części liter w prawą lub lewą stronę oraz to wyraźniejsze, to zupełnie niewyraźne odstępy między słowami.
Opierając się na historiografii, podjęliśmy próbę identyfikacji pisarzy Aleksandra Jagiellończyka, którzy mogli być odpowiedzialni za przygotowanie każdego z badanych przez nas dokumentów. Wspólne cechy duktu i ortografii liter niektórych dokumentów pozwalają na wysunięcie hipotezy, że autorstwo tych dokumentów jest wspólne.