Daiva Milinkevičiūtė
Człowiek towarzystw: komunikacja Marcina Poczobutta-Odlanickiego z naukowcami Europy Zachodniej w drugiej połowie XVIII wieku
ABSTRAKT. W XVIII wieku naukowiec-intelektualista był nieodłącznie związany z pisaniem listów, wymianą informacji, nieustannym pragnieniem wiedzy i nowości oraz wymianą idei. Jednym ze sposobów na włączenie się w to środowisko naukowe, charakteryzujące się ciągłą cyrkulacją wiedzy, było wstąpienie do towarzystwa naukowego. Marcin Poczobutt-Odlanicki, 43-letni astronom wileński, w 1771 r. został członkiem najważniejszej takiej wspólnoty naukowej, międzynarodowego forum uczonych – Towarzystwa Królewskiego w Londynie. Jakie jednak zasługi zadecydowały o jego przyjęciu do tego towarzystwa? W jakim środowisku się rozwijał i jak przejawiała się jego przynależność do kosmopolitycznej wspólnoty naukowej? Pobyt Poczobutta w Londynie był owocny nie tylko ze względu na zainteresowanie jego pracami, ale także dzięki rekomendacjom, rozwojowi kontaktów, nawiązaniu wartościowych znajomości i późniejszemu wstąpieniu do najważniejszej paryskiej instytucji badawczej – Akademii Nauk w Paryżu. Artykuł ten koncentruje się na związkach Poczobutta z wybitnymi naukowcami europejskimi oraz na aspektach popularyzacji jego prac naukowych na poziomie międzynarodowym. Poczobutta można śmiało nazwać najwybitniejszym profesorem Uniwersytetu Wileńskiego (ówczesnej Szkoły Głównej Wielkiego Księstwa Litewskiego) w XVIII wieku, prawdziwym człowiekiem epoki oświecenia i nauki, który osiągnął olimp światowej sławy naukowej i zasługuje na to, by się na nim znaleźć.
SŁOWA KLUCZOWE: astronom wileński; komunikacja; towarzystwo naukowe; Akademia Nauk; oświecenie.
Od zawsze towarzystwa naukowe łączyły naukowców o wspólnych zainteresowaniach w celu postępu i korzyści dla ludzkości. Mogły one kwestionować hipotezy i teorie naukowe, inspirować nowe odkrycia, wyjaśniać kontrowersyjne badania, a także stymulować proces i efektywność postępu naukowego. Ponadto, w środowisku towarzystw naukowych, uczony prezentował siebie i swoje prace publiczności, a aktywnie uczestnicząc w życiu publicznym, czerpał również osobiste korzyści, prestiż i uznanie. Profesorowie Uniwersytetu Wileńskiego pod koniec XVIII i na początku XIX w. również należeli do zagranicznych towarzystw naukowych, jednak nie wiadomo, na jakich zasadach byli przyjmowani ani jakie kryteria musieli spełniać, aby zostać ich członkami. Według danych z początku XIX w. profesorowie Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego należeli do ponad 40 różnych europejskich towarzystw i akademii naukowych, z czego 7 znajdowało się w Imperium Rosyjskim, 8 we Francji, 4 w Wielkiej Brytanii, 5 w Niemczech, 9 we Włoszech i 4 na ziemiach dawnego Królestwa Polskiego. Jedną z najbardziej prestiżowych instytucji naukowych było Towarzystwo Królewskie w Londynie, do którego należał jedyny naukowiec z Wilna – Marcin Poczobutt-Odlanicki. Celem niniejszej pracy jest prześledzenie śladów działalności Poczobutta w Towarzystwie Królewskim w Londynie oraz wyjaśnienie przesłanek, które pozwoliły mu wstąpić do tej wspólnoty najwybitniejszych naukowców świata. W tym celu postawiono następujące zadania: przedstawienie Towarzystwa Królewskiego w Londynie (jego celów, cech działalności, odkryć naukowych); wyjaśnienie, w jaki sposób Poczobutt współdziałał z tym towarzystwem i naukowcami europejskimi; ocena znaczenia tych kontaktów.
W celu wyjaśnienia tych problemów wykorzystano najnowszą historiografię zagraniczną oraz korespondencję Poczobutta przechowywaną w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego. XVIII-wieczny naukowiec-intelektualista jest nie do pomyślenia bez pisania listów, wymiany informacji, nieustannego pragnienia wiedzy i nowości. Tylko w archiwach litewskich przechowywanych jest ponad 2000 listów Poczobutta, świadczących o jego wielkim zainteresowaniu pielęgnowaniem i utrzymywaniem nawiązanych znajomości, dzieleniem się naukowymi nowościami i odkryciami.
Innym sposobem na aktywne uczestnictwo w tej naukowej i intelektualnej wspólnocie było wstąpienie do towarzystwa naukowego. Towarzystwo Królewskie w Londynie, założone w 1660 r., jest najstarszą organizacją naukową, której celem było poznanie świata i komunikacja naukowa; w XVIII w. było ono najwybitniejszym forum naukowców. Niestety, badania historiograficzne dotyczące działalności publicznej astronoma wileńskiego w różnych towarzystwach są skromne. Autorzy litewscy, polscy, ukraińscy i białoruscy mają tendencję do powtarzania starych twierdzeń, nie wprowadzają nowych źródeł, ciągle na nowo przedstawiają i oceniają pracę naukową Poczobutta, choć zostało to już wielokrotnie uczynione. Antanas Girnius próbował przyjrzeć się aspiracjom i zasługom Poczobutta w działalności naukowej, pedagogicznej i organizacyjnej, akcentował jego związki z innymi krajami [fn: Antanas Girnius, „Martynas Počobutas – žymusis astronomas ir geodezininkas”, in: Lietuvių katalikų mokslo akademijos suvažiavimo darbai, t. 11, Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1987, s. 173–202.]. Interesujące aspekty działalności astronoma prezentował i popularyzował w mediach Eligijus Raila [fn: Eligijus Raila, „Karalius ir jo karališkasis astronomas. Saulės užtemimas Augustave”, in: Naujasis židinys-Aidai, 2008, dostęp online: https://kultura.lrytas.lt/istorija/2008/12/13/news/karalius-ir-jo-karaliskasis-astronomas-saules-uztemimas-augustave-5860854/?utm_source=lrExtraLinks&utm_campaign=Copy&utm_medium=Copy [dostęp: 4 kwietnia 2019].]. Paweł Kosmacz aktywnie badał związki Poczobutta z naukowcami niemieckimi i angielskimi, opublikował książkę i kilka artykułów w językach białoruskim i rosyjskim, a także sporządził listę prac bibliograficznych o Poczobucie [fn: Павел Космач, „Марцін Пачобут-Адляніцкі: каралеўскі астраном і рэктар Галоўнай школы ВКЛ”, in: Беларускі гістарычны часопіс, 2012, nr 9, s. 11–19; Павел Космач, „Начало научной и педагогической деятельности М. Почобута-Одляницкого”, in: Религия и общество, 7 сб. научных статей, под общ. ред. В. В. Старостенко, О. В. Дьяченко, Могилев: УО «МГУ им. Кулешова», 2012, s. 174–176; Павел Космач, „Научные связи М. Почобута-Одляницкого с немецкими учеными, Этносоциальные и конфессиональные процессы в современном обществе: сб. науч. ст. ГрГУ им. Я. Купалы”; редкол.: М. А. Можейко (гл. ред.) [и др.], Гродно: ГрГУ, 2012, s. 121–125; Павел Космач, Научные связи М. Почобута-Одляницкого с французскими и английскими учеными, in: Гісторыя і грамадазнаўства, 2012, nr 11, s. 58–63; Павел Космач, М. Почобут-Одляницкий: очерк истории жизни и деятельности, Минск: РИВШ, 2012.]. Działalność naukową i wydawniczą Poczobutta przedstawiła Natalija Beriozkina [fn: Наталья Юрьевна Берёзкина, „Научная и издательская деятельность Мартина Почобута-Одляницкого (по материалам XIX – начала XX в. из фондов ЦНБ НАН Беларуси)”, in: Библиотеки национальных академий наук: проблемы функционирования, тенденции развития, 2012, wyd. 10, s. 327–332.]. Wioletta Pawlikowska-Butterwick i Richard Butterwick-Pawlikowski opublikowali ogólny artykuł w języku polskim o Poczobucie w ostatnich latach Rzeczypospolitej Obojga Narodów [fn: Wioletta Pawlikowska-Butterwick, Richard Butterwick-Pawlikowski, „Najjaśniejsza gwiazda wileńska. Ks. Rektor Marcin Poczobut w ostatnich latach Rzeczypospolitej”, in: Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė. Valstybė. Kultūra. Edukacija, (ser. XVIII amžiaus studijos, t. 2), 2015, s. 90.]. Zupełnie inne podejście stosują naukowcy Zachodni, którzy „astronoma ze Wschodu” widzą w ogólnym nurcie europejskich trendów naukowych i kulturalnych, jako równoprawnego członka respublica literaria. Dotyczy to oryginalnego, innowacyjnego artykułu Dominique’a Triaire’a, w którym autor przeanalizował i przedstawił niepublikowane wcześniej materiały przechowywane w archiwach litewskich – korespondencję Poczobutta (12 listów napisanych po francusku w 1778 r.) z naukowcami Zachodnimi [fn: Dominique Triaire, „Lalande, Bernoulli, Poczobut… Letters from Western Scholars to Astronomers of the East”, in: Revue d’histoire des sciences, 2012/1, t. 65, s. 159–180, dostęp online: https://www.cairn-int.info/focus-E_RHS_651_0159--lalande-bernoulli-poczobut-letters-from.htm#re61no61 [dostęp: 4 kwietnia 2019].]. Autor bada również francuskie stosunki kulturalne z Europą Wschodnią w XVIII w. (kilka publikacji poświęconych Janowi Potockiemu). Warto wspomnieć o pracach Agustina Udiasa na temat jezuitów-astronomów oraz innych pracach na temat Towarzystwa Królewskiego w Londynie [fn: Agustin Udias, Searching the Heavens and the Earth – The History of Jesuit Observatories, Dordrecht, Boston, London: Kluwer Academic Publishers, 2013; Jesuit Contribution to Science: A History, Springer, 2014; Margaret C. Jacob, „Scientific Culture in the Early English Enlightenment”, in: Anticipations of the Enlightenment in England, France, and Germany, edited by Alan Charles Kors, Paul J. Korshin, Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1987; Henry George Lyons, „The Growth of the Fellowship”, in: Notes and Records of the Royal Society of London, The Royal Society, t. 1, nr 1, s. 40, dostęp online: [įtartina nuoroda pašalinta] [dostęp: 4 kwietnia 2019]; List of Fellows of the Royal Society 1660–2007, The Royal Society Library and Information Services, dostęp online: https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/about-us/fellowship/Fellows1660-2007.pdf [dostęp: 4 kwietnia 2019]; Zofia Libiszowska, Życie polskie w Londynie w XVIII wieku, Warszawa: „PAX”, 1972; Thomas Thomson, History of the Royal Society, from Its Institution to the End of the Eighteenth Century, London: printed for Robert Baldwin, 1812; Anita McConnell, Jesse Ramsden (1735–1800): London’s Leading Scientific Instrument Maker (Science, Technology and Culture, 1700–1945), Routledge, 2016; Agustin Udias, op. cit., s. 5.].
DROGA „NAUKOWCA ZE WSCHODU” DO TOWARZYSTWA KRÓLEWSKIEGO W LONDYNIE
W 1754 r. młody, 26-letni jezuita Marcin Poczobutt-Odlanicki po raz pierwszy wyjechał za granicę: studiował matematykę u Josepha Steplinga w Pradze; w 1761 r. podróżował do Marsylii i u królewskiego hydrografa Esprit Pézenasa uczył się matematyki i fizyki. Uzasadnione jest przypuszczenie, że Poczobutt mógł być jednym z dwóch astronomów przyjętych do pracy podczas dyrekcji Esprit Pézenasa, ponieważ w 1763 r. wraz ze swoim nauczycielem, który stracił pracę w obserwatorium w Marsylii, wyjechał do pracy w obserwatorium astronomicznym w Awinionie. Nie minie 10 lat, a ten utalentowany, 43-letni niezależny badacz zostanie członkiem najważniejszej wspólnoty naukowej – Towarzystwa Królewskiego w Londynie. W międzyczasie wykonał tysiące obserwacji astronomicznych, napisał kilka prac naukowych i publikacji, dzięki którym ugruntował swoją pozycję jako dobry naukowiec i zdobył uznanie. Uczeń przewyższył swoich nauczycieli i stał się równorzędnym partnerem wśród najwybitniejszych naukowców Europy.
Towarzystwo Królewskie w Londynie przeżywało swój złoty wiek na początku XVIII w.: wówczas kierował nim Isaac Newton, zaczęto wydawać czasopismo Philosophical Transactions of the Royal Society, a liczba członków znacznie wzrosła. Tendencje wzrostowe Towarzystwa ilustrują następujące liczby: w 1739 r. liczba członków Towarzystwa potroiła się ze 110, w 1830 r. wzrosła sześciokrotnie – Towarzystwo liczyło 662 członków; jednak do 1801 r. należało do niego zaledwie 77 członków zagranicznych [fn: Henry George Lyons, op. cit., http://rsnr.royalsocietypublishing.org/content/1/1/40]. Należy zaznaczyć, że w latach 1770–1775 w Towarzystwie było odpowiednio 2 i 4 duchownych, 2 i 3 cudzoziemców [fn: Richard Sorrenson, „Towards a History of the Royal Society in the Eighteenth Century”, in: Notes and Records of the Royal Society of London, t. 50, nr 1 (styczeń 1996), s. 36.]. Jedynym profesorem Uniwersytetu Wileńskiego pochodzenia miejscowego, który został wybrany członkiem tego towarzystwa 30 maja 1771 r. [fn: List of Fellows of the Royal Society 1660–2007, The Royal Society Library and Information Services, dostęp online: https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/about-us/fellowship/Fellows1660-2007.pdf [dostęp: 4 kwietnia 2019].], a przyjęty 5 grudnia 1771 r. [fn: Thomas Thomson, op. cit., s. liv.], był Poczobutt. W swoim artykule Wioletta i Richard Pawlikowscy, a w książce Agustin Udias, błędnie podają rok wstąpienia Poczobutta do Towarzystwa – 1769, Antanas Gricius podaje lata 1770 i 1771 [fn: Agustin Udias, op. cit., s. 32; Idem, Jesuit Contribution to Science: A History, Springer, 2014, s. 32–33; Antanas Girnius, op. cit., s. 177, s. 181.]. W tym czasie Poczobutt nie był członkiem, choć uczestniczył w posiedzeniach Towarzystwa w grudniu 1768 r. i styczniu 1769 r. [fn: Anita McConnell, op. cit., s. 79.]. Udias zauważa, że w XVIII w. tylko dwóch jezuitów zostało przyjętych do Towarzystwa: drugim jezuitą oprócz Poczobutta był Ruđer Josip Bošković, profesor Kolegium Rzymskiego, zwolennik teorii atomów, który jako pierwszy naukowo obliczył długość równika i stwierdził brak atmosfery na Księżycu, przyjęty do Towarzystwa w 1761 r. [fn: Agustin Udias, op. cit., s. 5.]. Co ciekawe, w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego znajduje się list wspomnianego naukowca z 1778 r. do lorda Shelburne’a (William Petty, 2nd Earl of Shelburne), w którym prosi o objęcie patronatem astronoma, kolegę, współpracownika i asystenta Poczobutta, Andrzeja Strzeckiego w Londynie [fn: Roger Joseph Boscovich, Laiškas (juodraštis?) ponui Šelburnui į Londoną, Paryžius, 1778, Vilniaus universiteto bibliotekos rankraščių skyrius (dalej – VUB RS), f. 2, b. DC53_8, k. 1.]. Strzecki wyjechał tam, aby studiować i pozyskać sprzęt do nowo budowanego obserwatorium. Po zostaniu członkiem prestiżowego towarzystwa, Poczobutt postanowił stworzyć dobrze wyposażone obserwatorium z najnowszą technologią, w tym czasie sam również podróżował po Europie w tym celu.
Posiadając dobrych protektorów, dla naukowca, jednego z liderów w swojej dziedzinie, najlepszego astronoma w swoim kraju (Rzeczypospolitej Obojga Narodów), wstąpienie do Towarzystwa Królewskiego nie było szczególnie trudne. Jak zauważa Richard Sorrenson: „Osoby o wysokim statusie społecznym wchodziły łatwo, o średnim – trudniej, a o niskim wcale nie wchodziły” [fn: Richard Sorrenson, op. cit., s. 29–46.]. Ogólnie do towarzystwa przyjmowano głównie przedstawicieli nauk ścisłych, ale niekoniecznie dobrych naukowców: na przykład holenderski ambasador Merheer Hop został przyjęty tylko dlatego, że rozszerzał międzynarodową sieć towarzystwa; natomiast w 1752 r. Denis Diderot został odrzucony 50 głosami przeciw i tylko 18 za [fn: Margaret Jacob, op. cit., s. 146.].
Kandydatury były proponowane przez kilku członków towarzystwa, którzy podpisywali i publicznie odczytywali tzw. „certyfikaty”. W „certyfikatach” uzasadniano, dlaczego dana osoba powinna zostać przyjęta do towarzystwa. Każdy członek miał jeden głos. Od 1730 r. kandydat był przyjmowany większością 2/3 głosów zebranych członków, a wcześniej o tym decydowała rada towarzystwa [fn: Ibid., s. 145.]. W swoim raporcie z podróży z lat 1819–1820 adiunkt Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego Wincenty Herberski przedstawia krótki fragment ze strony 14 statutu Królewskiej Akademii w Londynie, w którym czytamy, że proponowani towarzystwu członkowie rodziny królewskiej i ich synowie powinni być przyjmowani bez rozważania; osoby, które mieszkają w Wielkiej Brytanii nie mniej niż pół roku lub są jej obywatelami i pragną wstąpić do towarzystwa w taki sam sposób i na takich samych warunkach jak członkowie miejscowi, muszą uiścić opłatę członkowską. Dalsze warunki są następujące: być zaproponowanym i rekomendowanym na zebraniu przez trzech lub więcej członków, przedstawić sekretarzowi podpisany dokument z nazwiskiem, rangą, zawodem, kwalifikacjami, miejscem zamieszkania proponowanej osoby; po 10 zwykłych zebraniach rekomendacje zostaną zapoznane, a przy udziale co najmniej 21 członków kandydat zostaje wybrany 2/3 głosów za; później rada ogłasza werdykt [fn: Notaty za granicą w czasie woiażu, część I, VUB RS, f. 26, b. 3697, k. 105.]. Tę procedurę przeszedł Poczobutt, który został zarekomendowany Towarzystwu przez jego honorowego członka, króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Według Zofii Libiszowskiej, król przekazał list, za pośrednictwem podróżującego do Anglii jezuickiego geografa Karola Wyrwicza, brytyjskiemu dyplomacie i członkowi warszawskiej loży wolnomularskiej „Cnotliwy Sarmata” Thomasowi Wroughtonowi, z prośbą o pomoc w wprowadzeniu Poczobutta do Towarzystwa Królewskiego [fn: Zofia Libiszowska, op. cit., s. 54.]. Z tą samą prośbą król zwrócił się również do sekretarza Towarzystwa, bibliotekarza British Museum Matthew Maty’ego [fn: Ibid., s. 246.]. Zatem wydaje się, że właśnie te trzy osoby (król Rzeczypospolitej Obojga Narodów, brytyjski dyplomata, sekretarz Towarzystwa Królewskiego) zaproponowały Poczobutta Towarzystwu. W 1767 r. król nadał Poczobuttowi tytuł astronoma królewskiego. Takie symboliczne wyróżnienie miało zapewnić wyższy status jego kandydaturze do przyjęcia do Towarzystwa Królewskiego.
MIĘDZYNARODOWA OCENA PRAC NAUKOWYCH MARCINA POCZOBUTTA
Oprócz osobistej znajomości z królem istniały również inne przesłanki, które pozwoliły Poczobuttowi kandydować do towarzystw naukowych. Według Pawlikowskiej-Butterwick i Butterwicka-Pawlikowskiego, Poczobutt po powrocie z podróży po Francji, krajach niemieckich i włoskich w latach 1760–1764 był już naukowcem o międzynarodowej sławie dzięki badaniom planety Merkury, tranzytowi Wenus w 1769 r. oraz obserwacjom zaćmień Słońca i Księżyca [fn: Wioletta Pawlikowska-Butterwick, Richard Butterwick-Pawlikowski, op. cit., s. 90.]. Warto zaznaczyć, że nawet dzisiaj Merkury jest mniej zbadany niż inne planety, a Poczobutt w swoim czasie wykonał ponad 120 obserwacji Merkurego. W 1763 r. jezuicki nauczyciel Aimé Henri Paulian opublikował część jego obserwacji – „Okultacja gwiazdy Alfa Skorpiona (Antares)” [fn: Aime Henri Paulian, Traité de paix entre Descartes et Newton, t. 3, Avignon: Veuve Girard, 1763; Antanas Girnius, op. cit., s. 173–202.]. Naukowiec obserwował, jak jedno ciało niebieskie zakrywa drugie. Gricius zauważa, że obserwacje astronomicznych ciał niebieskich Poczobutta, w przeciwieństwie do innych naukowców tamtych czasów, wyróżniały się dokładnością [fn: Antanas Girnius, op. cit., s. 177.]. Te badania, wyjazdy naukowe i doświadczenie zawodowe za granicą zadecydowały o tym, że po powrocie do Wilna w 1764 r. został profesorem matematyki i astronomii, prefektem obserwatorium astronomicznego, a od 1764 do 1807 r. kierował Obserwatorium Uniwersytetu Wileńskiego.
Poczobutt badał również komety, asteroidy, zaćmienia Słońca i Księżyca. W 1773 r. zauważył dziwny kształt gwiazdozbioru, nazwał go „Ciołkiem Poniatowskiego” (łac. Taurus Poniatovii) i opublikował swoje badania w czasopiśmie naukowym, a artykuł wysłał członkom Towarzystwa Królewskiego: królewskiemu astronomowi, który jako pierwszy naukowo obliczył masę Ziemi, Nevilowi Maskelyne’owi do Londynu, odkrywcy planety Uran Johannowi Elertowi Bode’owi do Berlina, jezuicie, badaczowi gwiazd podwójnych Christianowi Mayerowi do Mannheim, a także do Petersburga późniejszemu współpracownikowi Mayera, Andersowi Johanowi Lexellowi – jednemu z najbardziej produktywnych autorów (66 prac naukowych w ciągu 16 lat) wśród członków Rosyjskiej Akademii Nauk, a także do Getyngi i Wiednia [fn: Kopia listu do astronomow niektorych a do innych po lacinie i po wlosku, Paryžius, 1778, VUB RS, f. 16, b. 8_2, k. 1.]. Praca nosiła tytuł „Astronomiczne obserwacje w Wilnie”, a jeden egzemplarz czasopisma wraz z francuską dedykacją dla dyrektora akademii nauk Siergieja Domasznewa został odnaleziony w Petersburskiej Akademii Nauk. Ta praca Poczobutta spotkała się z reakcją współczesnych: Johann Bode w liście do Poczobutta z 1781 r. prosił o wyniki obserwacji gwiazd tego gwiazdozbioru „Ciołka Poniatowskiego”, które wykorzystałby w swoich efemerydach [fn: Laiškas Martynui Počobutui, Paryžius, 1781 09 28, VUB RS, f. 2, b. DC53_7, k. 1. Efemerydy – tablice współrzędnych ciał niebieskich na sferze niebieskiej – D. M.]. Guillaume Le Gentil de la Galaisière, uczestnik międzynarodowego projektu Michaiła Łomonosowa, którego celem było obliczenie odległości do Słońca, podziwiał, jak wiele obserwacji wykonał Poczobutt, i wysoko ocenił jego opublikowaną pracę [fn: Sawyer H. Hogg, „Out of Old Books (Le Gentil and the Transits of Venus, 1761 and 1769)”, in: Journal of the Royal Astronomical Society of Canada, t. 45, 1951, s. 37–44, 89–92, 127–134, 173–178.]. Te same obserwacje zostały wydrukowane w 1774 r. w Paryżu w czasopiśmie meteorologa Louisa Cotte’a Traité de météorologie [fn: „Observations faites à l’Observatoire royal de Wilna […] depuis le mois d’Avril 1770, jusqu’au mois de Mars 1771, par le P. Poczobut”, observations published by Louis Cotte, in: Traité de météorologie, Paris: 1774, s. 365–368. Dostęp online: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k94863w/f664.image [dostęp: 4 kwietnia 2019].]. Chociaż ówcześni astronomowie Bode i Jérôme Lalande zgodzili się z nowym odkryciem i funkcjonowało ono przez większość XIX w., to jednak nazwa gwiazdozbioru nie przyjęła się, a w końcu całkowicie zniknęła [fn: Jacob Green, Astronomical Recreations: Or Sketches of the Relative Position and Mythological History of the Constellations, Philadelphia: A. Finley, 1824.]. John C. Barentine cytuje czasopismo The Critical Review, or Annals of Literature by a Society of Gentlemen (1778), w którym pojawiła się niewielka recenzja książki Poczobutta [fn: The Critical Review, or Annals of Literature by a Society of Gentlemen, t. 46, London: printed for A. Hamilton, 1778, s. 146.] i stwierdzono, że sam król odmówił zaszczytu nazwania gwiazdozbioru swoim imieniem, ale w podzięce nadał Poczobuttowi tytuł astronoma królewskiego [fn: John C. Barentine, The Lost Constellations: A History of Obsolete, Extinct, or Forgotten Star Lore, Springer, 2015, s. 387.]. Należy zaznaczyć, że autor śledzi najwcześniejsze publikacje o „Ciołku Poniatowskiego”, z których dowiadujemy się, że o tym gwiazdozbiorze po raz pierwszy pisano w 1778 r. w atlasie Jeana Fortina Atlas Celéste i został on zaznaczony na globusie Lalande’a w 1779 r., a ponownie zaznaczony w atlasie Fortina w 1795 r. i w „Uranografii” Bode’a w 1801 r. [fn: Ibid.]. Badanie zostało opublikowane również w encyklopedii Denisa Diderota. W kilku listach do Poczobutta Maximilian Hell również pisał o „Ciołku Poniatowskiego”, podając opinię Mayera [fn: Laiškas Martynui Počobutui į Vilnių, Viena, 1790 03 22, VUB RS, f. 2, b. DC 54/2a, k. 4, k. 7.]. Według Kosmacza, to odkrycie miało ważny cel naukowy: zachęcało naukowców do zwrócenia uwagi na interesującą, niezbadaną część nieboskłonu i położenie gwiazd tworzących odkryty przez niego gwiazdozbiór [fn: П. Г. Космач, „Научные связи М. Почобута-Одляницкого с французскими и английскими учеными”, s. 61.]. Girnius dochodzi do dość pesymistycznego wniosku, że „nieudana królewska inicjatywa” wzbogacenia nieba nowym gwiazdozbiorem nie ma znaczenia dla nauki [fn: Antanas Girnius, op. cit., s. 181.]. Z takim twierdzeniem można się nie zgodzić, ponieważ choć to odkrycie nie miało długoterminowego znaczenia naukowego, to jednak w swoim stuleciu i w XIX w. funkcjonowało i było przedmiotem zainteresowania wielkich naukowców. Ogólnie Poczobutt wydał 34 tomy swoich obserwacji przeprowadzonych w latach 1771–1806 [fn: Agustin Udias, op. cit., s. 32.]. Niestety, mimo że Towarzystwo Królewskie w Londynie w XVIII w. bardzo interesowało się badaniami astronomicznymi, nawigacyjnymi, kartograficznymi i, według Sorrensona, wszelako wspierało pracę swoich członków astronomów, matematyków, producentów instrumentów optycznych i innych [fn: Richard Sorrenson, op. cit., s. 38.], to jednak w publikacji Philosophical Transactions nie opublikowało żadnego badania Poczobutta. Prawdą jest, że należy przyznać, iż w latach 1760–1770 liczba czysto astronomicznych prac w czasopiśmie zmniejszyła się trzykrotnie. Mimo to oczywiste jest, że produktywny wileński naukowiec zasługiwał na to, by zostać członkiem Towarzystwa Królewskiego.
Wszyscy wspomniani naukowcy, nie tylko poprzez bezpośrednią korespondencję czy wymianę publikacji, ale także innymi sposobami utrzymywali wzajemne kontakty z wileńskimi astronomami: na przykład wynalazca pierwszego praktycznego i dokładnego zegara, John Arnold, w swoim liście do Andrzeja Strzeckiego pisał, że sam Maskelyne sprawdzi dokładność zegara wysyłanego do Wilna w Królewskim Obserwatorium [fn: John Arnold, laiškas Andriejui Streckiui, Londonas, [17??], VUB RS, f. 2, b. DC53_3, k. 1.]; 14 czerwca 1774 r. w liście do Poczobutta producent przyrządów optycznych Peter Dollond poinformował, że przekazał astronomowi Maskelyne’owi informacje o pierścieniach Saturna [fn: Laiškas Martynui Počobutui į Vilnių, Londonas, 1774 06 14, VUB RS, f. 2, b. DC53_15-3, k. 1.]; nauczyciel Maskelyne’a, jezuita i dyrektor Obserwatorium Wiedeńskiego, Hell, w 1778 r. był zaznajomiony z obserwacjami prowadzonymi w Obserwatorium Wileńskim i chwalił jego doskonałe angielskie instrumenty [fn: Laiškas Martynui Počobutui į Vilnių, Viena, 1778 02 20, VUB RS, f. 2, b. DC54_2a2, k. 1.]. Ten naukowiec przekazał również mapę nieba wręczoną przez Andrzeja Strzeckiego astronomowi Antonowi Pilgramowi, który za pośrednictwem Hella przesłał swoje podziękowania. Wymienione osoby spotkały się osobiście. W liście Le Gentila z 19 sierpnia 1778 r. wymieniono wszystkie osiągnięcia Poczobutta, wspomniano o różnych wykonanych przez niego obserwacjach astronomicznych i zaproponowano powołanie kandydata na członka korespondenta Akademii Paryskiej, przedstawiciela Polski [fn: Rekomendacija, Paryžius, 1778 08 09, VUB RS, f. 2, b. DC38/31, k. 1.]. Autor listu zaznaczył, że oni (tj. Akademia Nauk w Paryżu) nie mają żadnego korespondenta w Polsce. Co prawda, w historiografii bywa błędnie podawane, że Poczobutt został członkiem korespondentem Akademii Nauk w Paryżu w 1776 r. – wcześniej niż planowano w wspomnianym liście [fn: Agustin Udias, op. cit., s. 32.]. Czasami datuje się to na 1768 r., kiedy Poczobutt ponownie wyruszył w podróż naukową. Według Girniusa, w 1768 r. w Londynie Nevil Maskelyne dał mu list polecający do Lalande’a, a w Paryżu ten ostatni, mając już wcześniejsze rekomendacje Poczobutta napisane przez Esprita Pézenasa, wprowadził go na posiedzenie Królewskiej Akademii Nauk w Paryżu i przedstawił jako wybitnego astronoma ze Wschodu [fn: Antanas Girnius, op. cit., s. 176.]. Poczobutt został wybrany członkiem korespondentem Akademii Nauk w Paryżu w 1780 r. Ważną rolę odegrała tu misja Andrzeja Strzeckiego i korespondenta Komisji Edukacji Narodowej Remigiusza Kossakowskiego w 1778 r., której celem było wprowadzenie Poczobutta jako korespondenta Królewskiej Akademii Nauk w Paryżu. W 1771 r. w memuarach Akademii Paryskiej opublikowano jego artykuł „Observations faites à l’Observatoire royal de Wilna”, a w 1786 r. Lalande opublikował obserwacje Merkurego Poczobutta w „Pamiętnikach” Akademii Nauk.
POST FACTUM: KILKA UWAG O PRZYNALEŻNOŚCI DO TOWARZYSTWA KRÓLEWSKIEGO W LONDYNIE
Oczywiste jest, że pobyt w Londynie był dla Poczobutta bardzo produktywny nie tylko ze względu na zainteresowanie jego pracami, ale także dzięki rekomendacjom, rozwojowi kontaktów, nawiązaniu wartościowych znajomości i późniejszemu wstąpieniu do najważniejszej paryskiej instytucji badawczej. W końcu jednym z celów towarzystw królewskich i akademii było zjednoczenie naukowców różnego stopnia i wykształcenia; tu wileński astronom poznał nie tylko ludzi ze środowiska Towarzystwa Królewskiego, ale także rzemieślników, którzy dostarczali sprzęt niezbędny do pracy naukowców. Według Girniusa, jakość większości instrumentów używanych w obserwatorium nie odbiegała od najlepszych obserwatoriów astronomicznych w Europie [fn: Ibid., s. 178.]. Prawdę mówiąc, nie mogła odbiegać, ponieważ instrumenty były zamawiane u najlepszych ówczesnych mistrzów, nierzadko osobiście znających Poczobutta. Miał okazję współpracować z najlepszym londyńskim wytwórcą instrumentów naukowych Jesse’m Ramsdenem, jadać kolacje z zegarmistrzem Johnem Holmesem (który martwił się, że inni goście nie mówią po francusku, ale będą mogli porozumieć się po łacinie, choć na wszelki wypadek polecił Poczobuttowi przyprowadzić tłumacza), inżynierem cywilnym Jamesem Smeatonem i innymi [fn: Anita McConnell, op. cit., s. 80.]. Mimo to współpraca królewskiego astronoma z samym Towarzystwem Królewskim w Londynie była powściągliwa: Poczobutt wolał komunikować się bezpośrednio i osobiście z ważnymi dla niego ludźmi. Takie podejście członków Towarzystwa Królewskiego do towarzystwa Sorrenson wyjaśnia tym, że uważali się oni za opiekunów i badaczy nauki, a nie regularnych praktyków nauki: robili tylko to, co musieli robić w stosunku do towarzystwa, na przykład czytali wydawane przez nie czasopismo, od czasu do czasu uczestniczyli w zebraniach, korespondowali, aby towarzystwo dostarczało najnowszych wiadomości naukowych [fn: Richard Sorrenson, op. cit., s. 33.]. W Philosophical Transactions nie opublikowano prac Poczobutta, jednak istnieje zapis o darowiznach między listopadem 1803 a czerwcem 1804 r. – wileński astronom przekazał towarzystwu swoje najnowsze dzieło w języku francuskim o egipskim zodiaku [fn: Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 1804, cz. II, s. 434; Marcin Poczobut, Essai sur l’époque de l’antiquité du Zodiaque de Denderah (Tinthyris), à Vilna: de L’Imprimerie de L’Université Impériale de Vilna, 1803.]. Towarzystwo posiadało również jego dzieło o obserwacjach astronomicznych [fn: Cahiers des observations astronomiques faites à l’observatoire royal de Vilna, en 1773, présentés au Roi, par l’abbé Poczobut, fol. Vilna, 1777.]. Trzeba przyznać, że Poczobutt nie był aktywnym uczestnikiem towarzystw, mało współpracował w sprawach towarzystw, jego dzieła nie były publikowane w prasie towarzystw. Triaire wyjaśnia ten fakt prosto: Poczobutt nie jest już astronomem „z okiem przy teleskopie”, ale wielkim człowiekiem, który zbudował godne obserwatorium [fn: Dominique Triaire, op. cit., dostęp online: https://www.cairn-int.info/focus-E_RHS_651_0159--lalande-bernoulli-poczobut-letters-from.htm#re61no61 [dostęp: 4 kwietnia 2019].]. Prawdę mówiąc, wileński astronom „oko przy teleskopie” miał aż do końca życia. Autor stwierdza, że przynależność do towarzystw naukowych pomogła Poczobuttowi popularyzować astronomię w jego kraju i przekonać króla do wspierania nauki [fn: Ibid.]. W końcu naukowiec nie był zobowiązany do komunikowania się z towarzystwem, wystarczyło komunikować się z jego członkami, co astronom czynił bardzo aktywnie przez całe swoje życie.
WNIOSKI
Rektor Szkoły Głównej Wielkiego Księstwa Litewskiego i profesor astronomii Marcin Poczobutt-Odlanicki prowadził aktywną i interesującą działalność naukową – obserwował ciała niebieskie i planety (szczególnie interesował się Merkurym i Wenus), odkrył nowy gwiazdozbiór, a wyniki swoich obserwacji dzielił z wybitnymi naukowcami Europy Zachodniej w drugiej połowie XVIII w. Współcześni nie tylko okazywali zainteresowanie jego pracami, ale także je wysoko oceniali. Wczesne podróże naukowe, aktywna korespondencja i nawiązane kontakty pomogły Poczobuttowi stać się członkiem najważniejszych instytucji naukowych – Towarzystwa Królewskiego w Londynie i Akademii Nauk w Paryżu. Ponadto, jego podróże naukowe i uczestnictwo w działalności towarzystw naukowych przyspieszyły procesy modernizacji poprzednika Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego. W niniejszym artykule uściślono daty wstąpienia do instytucji badawczych, wyjaśniono perypetie i kulisy tego procesu – przyjęcia do instytucji naukowych, a także znaczenie innych osób i korespondencji ze światem akademickim. Poczobutta można śmiało nazwać najwybitniejszym profesorem Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku, prawdziwym człowiekiem oświecenia i nauki, przyjętym w szeregi naukowców Europy Zachodniej.
LISTA ŹÓDEŁ I LITERATURY
John Arnold laiškas Andriejui Streckiui, Londonas, [17??], in: Vilniaus universiteto bibliotekos Rankraščių skyrius (toliau–VUB RS), f. 2, b. DC53_3.
BODE JOHANN ELERT, Laiškas Martynui Počobutui, Paryžius, 1781 09 28, in: VUB RS, f. 2, b. DC53_7.
DOLLOND PETER, Laiškas Martynui Počobutui į Vilnių, Londonas, 1774 06 14, in: VUB RS, f. 2, b. DC53_15-3.
HELL MAXIMILIAN,, Laiškas Martynui Počobutui į Vilnių, Viena, 1790 03 22, in: VUB RS, f. 2, b. DC 54/2a.
HELL MAXIMILIAN, Laiškas Martynui Počobutui į Vilnių, Viena, 1778 02 20, in: VUB RS, f. 2, b. DC54_2a2.
HERBERSKI WINCENTY, Notaty za granicą w czasie woiażu, część I, in: VUB RS, f. 26, b. 3697.
KOSSAKOWSKI REMIGIUSZ, Kopia listu do astronomów niektórych a do innych po łacinie i po włosku, Paryžius, 1778, in: VUB RS, f. 16, b. 8_2.
MESSIER CHARLES, Rekomendacija, Paryžius, 1778 08 09, VUB RS, f. 2, b. DC38/31.
Roger Joseph Boscovicz laiškas (juodraštis?) ponui Šelburnui į Londoną, Paryžius, 1778, in: VUB RS, f. 2, b. DC53_8.
Cahiers des observations astronomiques faites à l’observatoire royal de Vilna, en 1773, présentés au Roi, par l’abbé Poczobut, fol. Vilna, 1777.
List of Fellows of the Royal Society 1660–2007, The Royal Society Library and Information Services, prieiga per internetą: https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/about-us/fellowship/Fellows1660-2007.pdf [žiūrėta 2019 04 04].
Observations faites à l’Observatoire royal de Wilna […] depuis le mois d’Avril 1770, jusqu’au mois de Mars 1771, par le P. Poczobut, observations published by Louis Cotte, Traité de météorologie, Paris, 1774, p. 365–368, prieiga per internetą: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k94863w/f664.image
Philosophical Transactions of the Royal Society of London, [2019 04 04].
The Critical Review, or Annals of Literature by a Society of Gentlemen, t. 46, London: printed for Hamilton, 1778.
BARENTINE C. JOHN, The Lost Constellations: A History of Obsolete, Extinct, or Forgotten Star Lore, Springer, 2015.
GIRNIUS ANTANAS, „Martynas Počobutas – žymusis astronomas ir geodezininkas“, in: Lietuvių katalikų mokslo akademijos suvažiavimo darbai, t. 11, Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1987, p. 173–202.
GREEN JACOB, Astronomical Recreations: Or Sketches of the Relative Position and Mythological History of the Constellations, Philadelphia: A. Finley, 182
HOGG H. SAWYER, „Out of Old Books (Le Gentil and the Transits of Venus, 1761 and 1769)“, in: Journal of the Royal Astronomical Society of Canada, t. 45, 1951.
JACOB C. MARGARET, „Scientific Culture in the Early English Enlightenment“, in: Anticipations of the Enlightenment in England, France, and Germany, edited by Kors A. Ch., Korshin P. J., Philadelphia [Pa.]: University of Pennsylvania Press, 1987.
LYONSHENRY GEORGE, „The Growth of the Fellowship“, in: Notes and Records of the Royal Society of London, The Royal Society, t. 1, Nr. 1, p. 40, prieiga per internetą: http://rsnr.royalsocietypublishing.org/content/1/1/40 [žiūrėta 2019 04 04].
LIBISZOWSKA ZOFIA, Życie polskie w Londynie w XVIII wieku, Warszawa: „PAX“, 1972.
MCCONNELL ANITA, Jesse Ramsden (1735–1800): London’s Leading Scientific Instrument Maker (Science, Technology and Culture, 1700–1945), Routledge, 2016.
PAULIAN AIME HENRI, Traité de paix entre Descartes et Newton, t. 3, Avignon: Veuve Girard, 1763.
PAWLIKOWSKA-BUTTERWICK WIOLETTA, BUTTERWICK-PAWLIKOWSKI RICHARD, „Najjaśniejsza gwiazda wileńska. Ks. Rektor Marcin Poczobut w ostatnich latach Rzeczypospolitej“, in: XVIII amžiaus studijos. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė. Valstybė. Kultūra. Edukacija, t. 2, 2015.
POCZOBUT MARCIN, Essai sur l’époque de l’antiquité du Zodiaque de Denderah (Tinthyris), à Vilna: de L’Imprimerie de L’Université Impériale de Vilna, 1803.
RAILA ELIGIJUS, „Karalius ir jo karališkasis astronomas. Saulės užtemimas Augustave“, in: Naujasis židinys-Aidai, 2008, prieiga per internetą: https://kultura.lrytas.lt/istorija/2008/12/13/news/karalius-ir-jo-karaliskasis-astronomas-saules-uztemimas-augustave-5860854/?utm_source=lrExtraLinks&utm_campaign=Copy&utm_medium=Copy [žiūrėta 2019 04 04].
THOMSON THOMAS, History of the Royal Society, from Its Institution to the End of the Eighteenth Century, London: printed for Robert Baldwin, 1812.
TRIAIRE DOMINIQUE, „Lalande, Bernoulli, Poczobut… Letters from Western Scholars to Astronomers of the East“, in: Revue d’histoire des sciences, 2012/1, t. 65, p. 159–180, prieiga per internetą: https://www.cairn-int.info/focus-E_RHS_651_0159--lalandebernoulli-poczobut-letters-from.htm#re61no61 [žiūrėta 2019 04 04].
UDIAS AGUSTIN, Searching the Heavens and the Earth – The History of Jesuit Observatories, Dordrecht, Boston, London: Kluwer Academic Publishers, 2013.
UDIAS AGUSTIN, Jesuit Contribution to Science: A History, Springer, 2014.
SORRENSON RICHARD, „Towards a History of the Royal Society in the Eighteenth Century“, in: Notes and Records of the Royal Society of London, t. 50, Nr. 1 (1996 sausis).
БЕРЁЗКИНА НАТАЛЬЯ, „Научная и издательская деятельность Мартина Почобута-Одляницкого (по материалам XIX – начала XX в. из фондов ЦНБ НАН Беларуси)“, in: Библиотеки национальных академий наук: проблемы функционирования, тенденции развития, 2012, вып. 10, c. 327–332.
КОСМАЧ ПАВЕЛ, „Марцін Пачобут-Адляніцкі: каралеўскі астраном і рэктар Галоўнай школы ВКЛ“, in: Беларускі гістарычны часопіс, 2012, № 9, c. 11–19 (в соавторстве с Н. В. Кушнер). КОСМАЧ П АВЕЛ, „Начало научной и педагогической деятельности М. Почобута-Одляницкого“, in: Религия и общество, 7 сб. научных статей, под общ. ред. В. В. Старостенко, О. В. Дьяченко, Могилев: УО «МГУ им. Кулешова», 2012, c. 174–176.
КОСМАЧ ПАВЕЛ , „Научные связи М. Почобута-Одляницкого с немецкими учеными“, in: Этносоциальные и конфессиональные процессы в современном обществе: сб. науч. ст. ГрГУ им. Я. Купалы, редкол.: М. А. Можейко (гл. ред.) [и др.], Гродно: ГрГУ, 2012, c. 121–125.
КОСМАЧ ПАВЕЛ , „Научные связи М. Почобута-Одляницкого с французскими и английскими учеными“, in: Гісторыя і грамадазнаўства, 2012, № 11, c. 58–63.
КОСМАЧ ПАВЕЛ , М. Почобут-Одляницкий: очерк истории жизни и деятельности, Минск: РИВШ, 2012.
STRESZCZENIE
Niniejsze badanie koncentruje się na kontaktach naukowych Marcina Poczobutta-Odlanickiego, wybitnego astronoma Rzeczypospolitej Obojga Narodów, rektora Szkoły Głównej Wielkiego Księstwa Litewskiego (od 1797 r. – Szkoły Głównej Wileńskiej) oraz profesora matematyki i astronomii, z towarzystwami naukowymi, akademiami i naukowcami Europy Zachodniej w drugiej połowie XVIII wieku. Na podstawie źródeł przechowywanych w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego – korespondencji Poczobutta z naukowcami Europy Zachodniej – analizuje się kontakty naukowe i ich rozwój, sposoby ich wyrażania, a także obieg idei naukowych i ich korzyści nie tylko dla samego naukowca, ale i dla środowiska, w którym kształtowały się jego poglądy naukowe i prowadzone były badania. Warto zaznaczyć, że korespondencja Poczobutta jest niezwykle obszerna – obejmuje kilka tysięcy listów do różnych osób. Z tego powodu artykuł ten jest pierwszą, niewielką próbą uchwycenia znaczenia tej korespondencji w kilku aspektach: jako korzyści dla konkretnej osoby (popularyzacja jego nazwiska i nauki) oraz dla rozsławienia reprezentowanej przez niego instytucji, a nawet kraju – w końcu Poczobutt był królewskim astronomem, jedynym naukowcem przyjętym w szeregi członków Akademii Nauk w Paryżu, jako członek korespondent, reprezentant całej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Artykuł przedstawia również rozprzestrzenianie się idei naukowych (zainteresowanie nowo odkrytym gwiazdozbiorem, publikacje o prowadzonych obserwacjach w prasie naukowej – czasopismach, atlasach, encyklopediach) oraz najwcześniejsze procesy modernizacji wileńskiego środowiska akademickiego w ogólnym kontekście świata nauki.
Dotychczasowe badania w historiografii litewskiej i polskiej dotyczące działalności towarzystw naukowych obejmowały głównie okres końca XIX i początku XX wieku, natomiast udział środowiska naukowego Uniwersytetu Wileńskiego i jego poprzedników w zagranicznych towarzystwach naukowych we wcześniejszym okresie pozostaje niezbadany. Analiza kontaktów naukowych wileńskiej społeczności akademickiej i rozwoju nauki jest ważna, ponieważ ukazuje znaczenie ich działalności i wkład w naukę nie w kontekście lokalnym, ale w ogólnym, całościowym kontekście świata nauki.