Irma Babušytė
Region Zaniemnia i jego rozwój w czasach historycznych na podstawie danych archeologicznych
ABSTRAKT. Brak danych archeologicznych dotyczących regionu Zaniemnia pozostaje do dziś dotkliwym problemem. W regionie zachowało się wiele grodzisk, jednakże starożytnych osad, osad wiejskich, a zwłaszcza pomników grobowych, jest bardzo niewiele lub nie zachowały się wcale. Jeszcze mniej spośród istniejących obiektów archeologicznych Zaniemnia zostało szczegółowo przebadanych, co skutkuje niewystarczającą ilością danych do formułowania wniosków o historii tego regionu, opierając się wyłącznie na badaniach archeologicznych.
W artykule, uwzględniając rozwój osadnictwa na tym obszarze, dąży się do ustalenia, kiedy w regionie zakończyły się czasy prehistoryczne i rozpoczął się okres historyczny oraz co wówczas działo się na Zaniemniu. Przedstawione są różne opinie historyków i archeologów na temat regionu od XIII w. do XVI w., a także wykorzystane dane z Rejestru Dóbr Kulturowych dotyczące wszystkich wpisanych do niego obiektów archeologicznych Zaniemnia, nie pominięto również ujęć lingwistycznych i geograficznych.
Zdaniem historyków (D. Baronasa, A. Dubonisa, J. Kiaupienė, R. Petrauskasa), na Zaniemniu czasy prehistoryczne kończą się pod koniec XIII w., kiedy większość mieszkańców regionu została wyniszczona wieloletnimi atakami zakonu krzyżackiego, nie przeżyła lub przeniosła się na inne historyczne ziemie Litwy. Przez cały XIV w. obszar za Niemnem był niezamieszkany, a od XV w. w regionie zaczęły powstawać pierwsze wsie. Dane te potwierdza również materiał z obiektów archeologicznych i ich badań. Od XIII w. obserwuje się tendencję do porzucania grodzisk. Nowe osady czy pierwsze wsie i dwory datowane są tu dopiero od XV w.
SŁOWA KLUCZOWE: rozwój osadnictwa, dane archeologiczne, czasy historyczne, region Zaniemnia.
Początki osadnictwa w regionie Zaniemnia sięgają epoki kamienia, jednak badań archeologicznych w regionie nie ma zbyt wiele. Wręcz przeciwnie – jest to chyba najmniej przebadany obszar współczesnej Litwy. Za jedną z głównych przyczyn braku badań archeologicznych na Zaniemniu można uznać niezwykle żyzną glebę tego regionu, ponieważ w wyniku intensywnej działalności rolniczej wiele obiektów archeologicznych z okresu prehistorii i czasów historycznych zostało uszkodzonych lub nawet całkowicie zniszczonych. Te, które przetrwały, również zostały dotknięte działalnością człowieka, na przykład znaczna część cmentarzyska w Stanaičiai (rejon wiłkowyski) została zniszczona w XX w., gdy ludzie urządzili tam ziemianki na ziemniaki. Innym problemem braku badań jest to, że do XIII w. terytorium Zaniemnia było słabo zaludnione. Obszar ten charakteryzował się niezwykle licznymi i gęstymi lasami, licznymi rzekami i strumieniami, a także pustkowiami (na przykład współczesny las Kazlų Rūda), zatem ludzie po prostu tu nie mieszkali [fn: A. Bliujienė, 2016, s. 208]. Z wymienionych powodów archeolodzy do dziś nie odpowiedzieli na wiele pytań dotyczących regionu Zaniemnia.
Po raz pierwszy o plemionach bałtyckich zamieszkujących terytorium regionu Zaniemnia dowiadujemy się w II w. n.e. kiedy Sudowowie (wraz z Galindami) zostają wymienieni w dziele K. Ptolemeusza „Geografia”. Jaćwingowie po raz pierwszy zostali wspomniani dopiero w X w. Pisana historia Zaniemnia od X w. trwała dalej, na przykład w XIII w. Jaćwingowie byli celem zakonu krzyżackiego, księcia mazowieckiego i Mendoga, dążących do chrystianizacji Litwy [fn: D. Baronas, A. Dubonis, R. Petrauskas, 2011, s. 481–482]. Ze źródeł wynika, że Zaniemnie było obszarem strategicznie ważnym dla sąsiadów. Oddzielało ono plemię litewskie od zakonu niemieckiego i Mazowsza, dlatego obszar ten kulturowo charakteryzuje się wpływami obu stron. W XIII w. Jaćwingowie walczyli zarówno z Litwinami, Polską, jak i z zakonem niemieckim, dlatego nic dziwnego, że w kraju jest mnóstwo grodzisk, które położone są głównie w południowej części Zaniemnia. Ciekawe jest to, że większość grodzisk była użytkowana do początku II tysiąclecia (XIII w.), a późnych grodzisk (datowanych na XIII–XV w. [fn: G. Zabiela, 2005, s. 4–20]) jest zaledwie 20. Należy wspomnieć, że do Rejestru Dóbr Kulturowych wpisanych jest 137 grodzisk zaniemeńskich.
Źródła i historiografia. Wobec niewielkiej ilości informacji archeologicznych i z powodu ograniczonej liczby zabytków archeologicznych, w artykule dąży się do przeglądu rozwoju Zaniemnia od XIII w. do XVI w., to jest do pojawienia się pierwszych miast i miasteczek. Opiera się na obiektach archeologicznych regionu, wpisanych do Rejestru Dóbr Kulturowych, oraz na dotychczas opublikowanych pracach historyków i archeologów. Wybrany okres jest istotny, ponieważ od XIII w. do XVI w. na obszarze Zaniemnia zachodziły różnorodne przemiany, w trakcie których zmieniała się struktura osad zaniemeńskich. We wspomnianym okresie opuszczane są osady z czasów prehistorycznycha, a formują się pierwsze obiekty archeologiczne nowych czasów historycznych. Dążono również do sprawdzenia, czy początek czasów historycznych na Zaniemniu pokrywa się z powstaniem i rozwojem państwa litewskiego, czy też region miał „własną chronologię”. Na podstawie pojawiania się osad z czasów historycznych na Zaniemniu, dąży się do określenia dokładnego okresu, kiedy w tym regionie rozpoczęły się czasy historyczne. Aby odpowiedzieć na te pytania, zarejestrowano wszystkie zabytki archeologiczne regionu Zaniemnia, sklasyfikowano je typologicznie i podzielono chronologicznie na zabytki prehistoryczne i zabytki z czasów historycznych. Zabytki z czasów historycznych są analizowane szerzej, porównywane ze sobą i łączone z faktami historycznymi przedstawionymi w pracach historyków na temat sytuacji historycznej Zaniemnia.
Artykuł opiera się głównie na pracach historyków (D. Baronasa, A. Dubonisa, J. Kiaupienė, R. Petrauskasa) zawartych w tomach III i IV „Lietuvos istorijos”, dotyczących przynależności terytorialnej Zaniemnia w XIII–XVI w. oraz historii tego regionu, jego cech archeologicznych, przemiany z „dzikiego kraju” w ustrukturyzowany region Wielkiego Księstwa Litewskiego, a także struktury miast i innych osad. Kwestia przyznawania miastom prawa magdeburskiego jest szeroko omówiona w artykule Vytautasa Petrušonisa i Gintautasa Tiškausa „Magdeburgo miesto kodas ir jo įtaka Lietuvos miestų vaizdui”.
Należy zaznaczyć, że dane przedstawione przez historyków korelują z danymi naukowymi archeologów. W celu zdefiniowania granic terytorialnych i pojęcia Zaniemnia oparto się na dziele Pranasa Kulikauskasa „Užnemunės piliakalniai I–XIII a.”, w którym przedstawiono spostrzeżenia archeologów V. Sedova i A. Tautavičiusa dotyczące lingwistycznych i archeologicznych cech regionu. Do określenia dokładniejszych granic plemion bałtyckich zamieszkujących Zaniemnie wykorzystano dane kartograficzne (ryc. 1, 2) dotyczące plemion bałtyckich z X–XIII w. O późnych grodziskach z czasów historycznych pisze również Gintautas Zabiela w artykule „Piliakalnio vieta ir struktūra”, opublikowanym w 2005 r. w wydawnictwie „Lietuvos piliakalniai. Atlasas”. Krótkie podsumowanie prehistorycznego Zaniemnia przedstawia Audronė Bliujienė w artykule „South Lithuanian Barrows” [fn: A. Bliujienė, 2016, s. 208], omawiając kurhany z kopcami kamiennymi.
W trakcie badania, gdzie i kiedy na Zaniemniu pojawiły się pierwsze osady z czasów historycznych, pomniki grobowe i inne obiekty, dane zebrano z Rejestru Dóbr Kulturowych. Na podstawie danych archeologicznych i badań historyków ukazano, jak zmieniał się rozwój osadnictwa na Zaniemniu i rozmieszczenie obiektów archeologicznych w czasach historycznych. Zdefiniowano pojęcie i terytorium regionu Zaniemnia, ustalono początek czasów historycznych na Zaniemniu, uwzględniając opinię historyków, wyróżniono, kiedy opuszczono prehistoryczne obiekty archeologiczne regionu Zaniemnia i w którym momencie pojawiły się nowe osady z czasów historycznych.
1. Rozumienie pojęcia Zaniemnie
Region Zaniemnia jest dziś w historiografii postrzegany jako terytorium na Litwie, położone na lewym brzegu rzeki Niemen. Jednak w czasach prehistorycznych terytorium Zaniemnia było rozumiane nieco inaczej. Aby zdefiniować pojęcie Zaniemnia i ustalić jego dokładne granice geograficzne, przede wszystkim należy zbadać początki tego regionu, przeanalizować jego rozwój i porównać, jak region zmieniał się na przestrzeni wieków.
Koncepcja Zaniemnia jako terytorium „za lewym brzegiem Niemna” nie istniała w czasach prehistorycznych, ponieważ ówczesne terytorium dzisiejszej Litwy składało się z oddzielnych terytoriów plemion bałtyckich. Mówiąc o II–X w., możemy wyróżnić jedynie granice terytorialne pewnych ziem, które zamieszkiwały plemiona różniące się określonymi cechami (ryc. 1, 2). Należy wspomnieć, że te granice terytorialne są przedstawiane nieco inaczej przez różnych historyków i archeologów. Na przykład plemię Zelów jest terytorialnie wyróżniane na podstawie danych z badań archeologicznych – w grobach kobiecych znajdowane są motyki i masywne spiralne bransolety. W plemieniu Kurów powszechne były charakterystyczne czapki ze spiczastym wierzchołkiem, wykonane z żelaznych ogniw.
W XI–XII w. obszar Zaniemnia był zasiedlony przez Sudowów i Jaćwingów (ryc. 1), na niektórych mapach wymieniani są jeszcze Dainawowie i Nadrowowie. W okresie przedpaństwowym, w XI–XII w., na terenach zamieszkanych przez plemiona zaczęły formować się ziemie historyczne. Terytorium Zaniemnia miało kilka nazw: Jaćwież, Sudowia (ryc. 1) [fn: D. Baronas, A. Dubonis, R. Petrauskas, 2011, s. 481]. Między wymienionymi plemionami rozciągało się pustkowie (obszar obecnej Kozłowej Rudy) (ryc. 2), jednak już w połowie XIII w. większa część Zaniemnia była zamieszkana przez Nadrowów, a Jaćwingowie przesunęli się na południe [fn: Tamże, s. 412, ryc. 104]. Miało to wpływ na walki Jaćwingów z zakonem krzyżackim i Mazowszem. Można zatem stwierdzić, że wraz z przesunięciem się Jaćwingów na południe terytorium Zaniemnia rozszerzyło się, natomiast po tym, jak Nadrowowie z zachodu objęli niemal całe obecne terytorium Zaniemnia, na mapie uległo ono zwężeniu. Po zmianie terytorium geograficznego i składu plemiennego ludności, Zaniemnie w niektórych źródłach nazywane jest także Nadrowią, a w innych – Dainawą (ryc. 2). W połowie XIII w. Mendog podarował część Zaniemnia zakonowi [fn: Tamże, s. 4], nazywając ten obszar Dainawą. Mendog wyjaśnił, że „Dainawa, którą niektórzy nazywają także Jaćwieżą”, to ta sama ziemia Jaćwingów. Niemniej we wspomnianym źródle brak jest jasnych granic terytorialnych Dainawy (ziemi Jaćwingów), ponieważ Mendog zatrzymał dla siebie również kilka obszarów nieokreślonej wielkości, nie precyzując ich dokładnego położenia [fn: Tamże, s. 481].
Zatem, opierając się na opinii historyków, można stwierdzić, że regionem Zaniemnia w przeszłości uważano obszar zamieszkany przez plemiona Jaćwingów, Sudowów i Nadrowów. Po uformowaniu się ziem historycznych, obszar ten często nazywano Jaźwieżą, Dainawą, Sudowią, Nadrowią.
2. Definicja terytorium geograficznego
W XIV w. terytorium Sudowii, biorąc pod uwagę wykorzystywane obszary leśne, zostało podzielone między Litwinów i Niemców (zgodnie z dziesięcioletnim układem pokojowym między Jagiełłą, Kiejstutem a zakonem, podpisanym w 1379 r. w Trokach). Mieszkańców w lasach było niewielu, co pozwala stwierdzić, że w XIV w. Zaniemnie jako jednostka terytorialna nie istniało, ponieważ jego obszar został podzielony między okolicznych władców. Ze wspomnianego traktatu można dowiedzieć się jedynie tyle o podziale ziem, że do ziemi grodzieńskiej przypisano 44,4 km pustkowia od obecnej granicy litewsko-białoruskiej prosto w kierunku Prus. W dokumencie donacyjnym z 1387 r. wspomina się, że położone nad Niemnem włości (Merecz, Niemonajcie, Olita) obejmowały oba brzegi Niemna [fn: Tamże, s. 51–52] i obszar ten pozostał Litwie. Później, w XV w., Witold w liście do Zygmunta zgłosił pretensje do terytorium, szacowanego na około 40 000 kroków od Niemna na zachód [fn: Tamże, s. 51–52]. Inna część terytorium, prawdopodobnie pozostała zakonowi, nie jest wspomniana, ale można zrozumieć, że oprócz części północnej, zachodniej i wschodniej, zakonowi pozostała południowa i południowo-zachodnia część Zaniemnia, położona za obecną granicą Litwy z Polską. Zatem z prac historyków i źródeł historycznych niemożliwe jest określenie konkretnych granic terytorialnych Zaniemnia, z powodu braku dokładnych danych. Niemniej przybliżone granice terytorialne możemy zobaczyć na mapach przedstawiających plemiona bałtyckie.
Kwestię terytorium Zaniemnia podnoszą również archeolodzy. Na podstawie poglądu V. Sedova, przedstawionego w pracy P. Kulikauskasa „Užnemunės piliakalniai. I–XIII a.”, opartego na danych językowych i hydronimach, można stwierdzić, że Jaćwingowie zamieszkiwali na południe od międzyrzecza Niemna i Wilii. Są to hydronimy z końcówką -da (Grada, Grūda, Sakalda, Uvėda). Dane lingwistyczne, według archeologa, pokrywają się z danymi archeologicznymi, ponieważ na wspomnianym obszarze ludzie byli chowani na cmentarzyskach charakterystycznych dla Jaćwingów, z nasypami kamiennymi [fn: P. Kulikauskas, 1982, s. 94]. Tej opinii przeciwstawiają się w pracy P. Kulikauskasa poglądy A. Tautavičiusa [fn: Tamże, s. 94]. Badacz przesuwa granicę Jaćwingów dalej na południe, argumentując, że dary grobowe znajdowane w pomnikach grobowych w północnej części Zaniemnia odpowiadają także innym darom charakterystycznym dla plemion bałtyckich, dlatego nie można ich przypisywać wyłącznie Jaćwingom. A. Tautavičius obala również teorię lingwistyczną, twierdząc, że hydronimy z końcówką -da, wymienione przez V. Sedowa, pojawiły się później niż w XIII w. [fn: Tamże, s. 94–95]. Zatem, na podstawie opinii archeologa A. Tautavičiusa, należy wyciągnąć wniosek, że granica Jaćwingów zaczyna się na lewym brzegu Szeszupy i rozciąga się na południe.
Można stwierdzić, że terytorium regionu Zaniemnia, biorąc pod uwagę nazwy zamieszkujących go plemion bałtyckich, dane kartograficzne i opinię archeologów, w XI– XIII w. obejmowało obszar od lewego brzegu Szeszupy na południe, wzdłuż jeziora Mamry w Polsce aż do byłego Podlasia, na wschód do Wołkowyska na Białorusi i obejmowało większą część obecnej południowej Litwy (ryc. 1, 2). Niemniej, po powstaniu państwa i zaniku plemion bałtyckich, trudno mówić o Zaniemniu jako odrębnej jednostce terytorialnej, ponieważ w XIII w. terytorium tego kraju zostało przypisane do zakonu niemieckiego, a w XIV w. obszar ten był określany jako Ziemia Pograniczna [fn: D. Baronas, A. Dubonis, R. Petrauskas, 2011, s. 50, 454–455].
W dalszej części tego artykułu, określając dokładne i niezmienne granice terytorialne, korzysta się z najnowszej koncepcji regionu. Traktuje się, że jest to region geograficzny, położony w południowo-zachodniej Litwie, na lewym brzegu Niemna, graniczący z obwodem kaliningradzkim na zachodzie oraz z Polską i Białorusią na południu [fn: P. Kulikauskas, 1982, s. 3]. Zatem dominujący w artykule obszar to terytorium Litwy od Niemna na południe do granic Litwy z rosyjskim obwodem kaliningradzkim, Polską i Białorusią.
3. Historyczny rozwój Zaniemnia
W połowie XIII w. w rękopisie „O pochodzeniu Tatarów” wspomina się już o historycznych ziemiach bałtyckich, mówi się o państwowym tworze litewskim z historycznych ziem Nalszy i Litwy. Jaćwingowie zaliczani są jedynie do poddanych Królestwa (wojowników podległych władcy, mieszkańców służących mu i płacących daninę), którzy są „[…] tak samo łatwo chrzczeni jak Litwini i Nalszanie”. Żmudź, która nie zgodziła się na chrzest Mendoga, jest niejako nieuznawana i w stosunku do władcy w pewnym sensie „zniszczona” [fn: D. Baronas, A. Dubonis, R. Petrauskas, 2011, s. 43]. Można zatem przypuszczać, że w połowie XIII w., gdy w Europie Wschodniej, na obszarze dzisiejszej Litwy, kształtowały się ziemie historyczne, takie jak Żmudź i Litwa, terytorium Zaniemnia było rozumiane jako region jeszcze nie w pełni uformowany, łatwo przyłączany do jednego lub drugiego historycznego tworu regionalnego, w tym przypadku – do zakonu krzyżackiego. W 1259 r. Mendog podarował Jaćwingów zakonowi w zamian za pomoc w walce z wrogami chrześcijan [fn: Tamże, s. 50]. Takie podejście kształtuje Mendog, jednak analizując sytuację Jaćwingów w XIII w. i opierając się na ocenie zakonu, widać, że Jaćwingowie, walczący wówczas z Krzyżakami i Mazowszem, byli bardzo osłabieni, więc Mendogowi nie przynosili wielkich korzyści.
Pod koniec XIV w. widać wyraźny zastój w rozwoju Zaniemnia. Z powodu wojen z zakonem, jeszcze w ich trakcie, duża część ludności Zaniemnia szukała bezpieczniejszego miejsca do życia i przeniosła się na południowy wschód – na ziemie zamieszkane przez Litwinów, inni zginęli w walkach. Duża część osad została opuszczona, tereny rolne pozostały jałowe i nieużywane, rosły gęste lasy [fn: J. Kiaupienė, R. Petrauskas, 2009, s. 61]. Nie oznacza to jednak, że w XIV w. Jaćwingowie i Sudowowie całkowicie zniknęli – zostali rozproszeni, mieszkali na innych ziemiach. Na Zaniemniu pozostały pojedyncze wsie. Władcy tych ziem często przybywali do wspomnianego kraju na polowania. Mieszkańcy zajmowali się pszczelarstwem i rybołówstwem. Pod koniec XIII w. struktury obronne Niemna były słabe, dlatego na przełomie XIII i XIV w. zbudowano zamki w Olicie, Darsūniškis, Mereczu i Puni [fn: D. Baronas, A. Dubonis, R. Petrauskas, 2011, s. 51–52]. Zatem, nawet po zaniku stale zaludnionych obszarów, pojawia się kilka fortyfikacji na grodziskach. Z czasem, do XV w., Zaniemnie odradza się zarówno pod względem naturalnym, jak i demograficznym. Po pokoju mełneńskim, po zakończeniu wojen z zakonem, mieszkańcy mogli bezpiecznie wrócić na zamieszkane miejsca na Zaniemniu i rozwijać rolnictwo oraz inną działalność gospodarczą [fn: J. Kiaupienė, R. Petrauskas, 2009, s. 75]. Należy wspomnieć o rozkazie władców dotyczącym kolonizacji lasów, ponieważ to właśnie w tych lasach istniały doskonałe warunki do działalności gospodarczej, na przykład do rżnięcia drewna, poprawiały się drogi i szlaki leśne, zyski przynosiły leśne chaty (spław i obróbka drewna, myślistwo, rolnictwo, rybołówstwo), budowano nowe dwory, zakładano ich administracje. Region chronologicznie odzwierciedla ogólny rozwój państwa w tym okresie: powstały pierwsze gminy (jednostki administracyjne składające się z kilku wsi) (Olita, Birsztany, Darsūniškis, Merecz), wyróżniły się stany szlachecki i chłopski. W innych miejscowościach pozostały pojedyncze wsie i dwory, osady. W ten sposób „dziki” krajobraz zmienił się w pierwszy administracyjny krajobraz leśnego przemysłu, gmin i dworów, społeczeństwa stanowego [fn: Tamże, s. 75]. Zatem, biorąc pod uwagę zastój w rozwoju regionu w XIV w. i przesiedlenie się dawnych mieszkańców oraz uwzględniając nowe tendencje osadnicze w regionie, początek XV w. można uznać za początek czasów historycznych na Zaniemniu.
Według danych ze źródeł historycznych (pokój mełneński, 1422 r.), region Zaniemnia jeszcze długo należał do zakonu niemieckiego, aż w końcu w latach 1529–1541 została uznana umowa między zakonem niemieckim, Inflantami i Wielkim Księstwem Litewskim, na mocy której Żmudź i Zaniemnie w XVI w. przeszły na własność Księstwa [fn: Tamże, s. 49–50]. Na przełomie XV i XVI w. w Wielkim Księstwie Litewskim przeprowadzono reformę włóczną. Wraz z rozwojem wsi i gospodarstw, na całym terytorium Litwy rozwijały się także miasta (Wilno, Troki, Kiernów), wokół nich powstawały przedmieścia, budowano kościoły. Na Zaniemniu nie było dużych, rozwiniętych miast charakterystycznych dla średniowiecza, jak we wschodniej części obecnej Litwy. Olita, Punia, Birsztany, Merecz były uważane za centra administracyjne zamków i fortec. Tutaj dopiero kształtowały się „miejskie” atrybuty (targ, karczmy, centra rzemieślników i kupców), które przyciągały mieszkańców do przenoszenia się w okolice zamków i fortec oraz do opuszczania starych osad [fn: Tamże, s. 87]. Podsumowując zbadane w historiografii źródła z tego okresu, można wyróżnić trzy główne etapy rozwoju Zaniemnia we wczesnych czasach historycznych:
• Na przełomie XIII i XIV w. na Zaniemniu mieszkańcy opuszczają stare osady z czasów prehistorycznych i późne grodziska z osadami podgrodzia. Region pustoszeje. Charakteryzują go pojedyncze osady i obszary leśne. Pojawia się kilka nowych obiektów – są to zamki posiadające silne umocnienia obronne. W tym okresie władcy często odwiedzają region na polowania. Niemniej nie powstają nowi mieszkańcy, nie formują się nowe osady, dlatego przełomu XIII i XIV w. na Zaniemniu nie można nazwać początkiem czasów historycznych.
• Przełom XIV i XV w. jest ważny dla Zaniemnia, ponieważ region jest intensywnie zasiedlany. Rozpoczyna się i rozwija działalność leśna, utrwalają się osady wiejskie, powstają dwory, gminy, pojawiają się stany szlachecki i chłopski. Okres ten należy uznać za początek czasów historycznych w regionie Zaniemnia, ponieważ formują się nowe typy osad – wsie, uwidaczniają się cechy charakterystyczne dla czasów historycznych, panujące w całym państwie.
• Przełom XV i XVI w. można uznać za skok w rozwoju regionu Zaniemnia w kierunku nowej struktury osadniczej – miasteczek. Ludzie przenosili się ze wsi do miasteczek, rozwijały się osady wokół zamków i fortec, budowano pierwsze kościoły.
4. Analiza obiektów archeologicznych Zaniemnia
Aby przedstawić przegląd rozwoju regionu Zaniemnia w czasach historycznych, nie wystarczy omówić i przeanalizować jedynie dane badawcze przedstawione w literaturze naukowej. Ważnym aspektem są obiekty archeologiczne. Po sporządzeniu listy wszystkich omawianych zabytków archeologicznych na tym obszarze, podzieleniu ich według typologii i chronologii, a także uwzględnieniu ich lokalizacji i czasu użytkowania, można zobaczyć, jak zmieniało się życie ludzi na lewym brzegu Niemna.
Na obszarze Zaniemnia do Rejestru Dóbr Kulturowych wpisano łącznie 306 pojedynczych i kompleksowych obiektów dziedzictwa archeologicznego, posiadających cenne cechy archeologiczne (ryc. 3). Obiekty wybrano z gmin Zaniemnia: m. Olita, rejon olicki, Druskieniki, Kalwaria, rejon kowieński (starostwa Samylai i Zapyszki), Kozłowa Ruda, rejon łoździejski, Mariampol, rejon preński, rejon szakowski i rejon wyłkowyski. Należy wspomnieć, że większość tych obiektów przypada na czasy prehistoryczne (datowane do XIII w.) (208 obiektów) (zob. tabela 1). Tylko 98 obiektów archeologicznych (zob. tabela 2) datowanych jest na czasy historyczne lub było używanych od prehistorii do średniowiecza. Obiekty historyczne podzielono według ich typologii na: siedliska dworskie lub zespoły dworskie (19), fortyfikacje (1), osady wiejskie (4), pomniki grobowe (26), historyczne części miast i miejsca lub obszary starych miast (10), grodziska (20), obiekty kultu (11), starożytne osady (4) i inne obiekty (3).
5. Miejsca zamieszkania
W pierwszej kolejności zasadne jest omówienie obiektów archeologicznych na styku prehistorii i czasów historycznych – starożytnych osad. Na Zaniemniu, do czasów historycznych, zgodnie z danymi Rejestru Dóbr Kulturowych, było ich łącznie 25. Starożytna osada Mikytai, Pavilkijys (rejon szkowski) datowana jest najpóźniej, to jest na X–XII w. Należy również wspomnieć o wielowarstwowej starożytnej osadzie Mikytai (rejon szakowski), która była wielokrotnie zasiedlana. Ta osada datowana jest na kilka okresów, od mezolitu do XVIII w. Jednym z okresów zamieszkania w tej osadzie jest XIV–XV w., kiedy Zaniemnie było niemal wyludnione. Można przypuszczać, że jest to jedna z tych nielicznych osad, które przetrwały w XIV w. Inną znaną osadą z tego okresu jest starożytna osada Mankūnai (rejon olicki). Mieszkali tu ludzie do XVII w. Dwie inne osady (Nosiedai-Pavilkijys i Šėtijai) zostały opuszczone. Do osady Šėtijai ludzie wrócili w XVII w.
W XV w. rozpoczęto budowę dworów. Spośród 15 dworów na Zaniemniu, 4 datowane są na XV w. (Olita, Alovė (rejon olicki), Giełgudyszki (rejon szakowski), Preny). Inne dwory budowano w późniejszych czasach, od XVI do XVIII–XIX w. Najdłużej dwory były użytkowane do XX w. Porównując chronologiczny koniec starożytnych osad i początek pojawienia się dworów, można zauważyć, że liczba dworów na Zaniemniu wzrosła od XV–XVI w., a liczba starożytnych osad zmniejszyła się. W tym okresie widać wyraźną zmianę osad na inny typ miejsc zamieszkania – dwory, dlatego na podstawie danych z obiektów archeologicznych XV w. można uznać za początek historycznego okresu osadniczego w regionie Zaniemnia. Nie można jednak stwierdzić, że ludzie na Zaniemnie przenosili się ze starożytnych osad, aby zamieszkać w dworach.
Należy wspomnieć, że przy 8 (z 20) późnych grodzisk Zaniemnia, zamieszkanych w czasach historycznych, odkryto osady (Olita, Ąžuoliniai-Bambininkai (m. Olita), Kukarskė (rejon szakowski), Miestlaukis (Władysławów) (rejon wyłkowyski), Piliakalniai (rejon wyłkowyski), Punia (rejon olicki), Urdomin (rejon łoździejski), Varnupiai (rejon mariampolski)). Wszystkie te grodziska datowane są do XIII–XIV w., zatem można przypuszczać, że w okresie wyludnienia Zaniemnia grodziska były nieużywane.
Analizując pojawianie się miast, miasteczek i osad wiejskich, ustalono, że najwcześniej datowane obiekty to historyczne części miasteczka Daugi (rejon olicki) (XIV w.) i miasta Simno (rejon olicki) (XV w.), choć Simno uzyskało prawo magdeburskie dopiero w XVII w. (1626 r.) [fn: V. Petrušonis, G. Tiškus, 2014, s. 62]. Najwcześniej datowaną wsią jest osada wiejska Angininkai (rejon olicki) (XVI–XVII w.). Mówiąc o miastach na Zaniemniu i ich powstaniu, należy wziąć pod uwagę, kiedy miastom nadano prawo magdeburskie. Wiadomo, że przywileje prawa magdeburskiego na Zaniemniu otrzymały: Wisztyniec – 1570 r., Olita – 1581 r., Wierzbołów – 1593 r., Łoździeje – 1597 r., Wyłkowyszki – 1660 r., Ludwinów – 1719 r. [fn: Tamże, s. 62].
Spotykamy się również z osadami wielowarstwowymi. Osady te powstały w okresie prehistorycznym, jednak ponownie zasiedlono je w czasach historycznych. Wspomniane osady są historycznie interesujące nie ze względu na rozwój osadnictwa – świadczą o tym, w których wiekach osadnictwo było aktywne i w którym okresie występowały przerwy w tych miejscach. Osad wielowarstwowych na terenie Zaniemnia jest niewiele, zaledwie 9 (2 z nich to starożytne osady, 7 to osady grodziskowe).
Zatem z chronologii miejsc zamieszkania wynika, że dane historyczne i archeologiczne pokrywają się, tj. w XIV w. na Zaniemniu zauważalny jest ubytek osad, a na przełomie XIV i XV w. pojawiają się pierwsze dwory, wsie i miasteczka. Biorąc pod uwagę lokalizację mieszkańców, można wywnioskować, że największe skupisko ludności od XIV w. znajdowało się wokół obecnej Olity, wszystkie obiekty odpowiadające wspomnianemu okresowi są rozmieszczone w rejonie olickim lub w mieście. W XV w. na Zaniemniu pojawiają się obiekty z czasów historycznych.
6. Pomniki grobowe
W okresie prehistorycznym Zaniemnie charakteryzowały kurhany ze spalonymi szczątkami, z nasypami piaskowymi i kopcami kamiennymi. Na podstawie danych z Rejestru Dóbr Kulturowych widać, że 12 z 18 obiektów pomników grobowych to kurhany, pozostałe obiekty to cmentarzyska. Od XIII w. większość pomników grobowych stanowiły cmentarzyska (19 z 26 obiektów). Później, od XVII w., zakładano stare wiejskie cmentarze (7 z 26 obiektów).
Analizując obiekty z czasów prehistorycznych, widać, że tylko 7 z 19 pomników grobowych było użytkowanych do XII–XIII w., inne były nieużywane już we wcześniejszych okresach. Najwcześniejsze cmentarzyska z czasów historycznych: od końca I tysiąclecia n.e. – cmentarzysko Didieji Likiškiai (m. Olita), XIV–XV w. – cmentarzysko Taikūnai (rejon łoździejski), XIV–XVI w. – cmentarzysko Olita. Najdłużej użytkowane – cmentarzysko Nendriniai (rejon mariampolski) (od epoki kamienia do I tysiąclecia, od X do XII w. i ponownie w XVII w.). Oznacza to, że w to miejsce musiało być zamieszkane zarówno w epoce kamienia, jak i w późniejszych czasach prehistorycznych i historycznych, jednak nie wiadomo, czy było to zamieszkanie ciągłe i bez przerw. Większość starych wiejskich cmentarzy, na przykład Avikilai (rejon mariampolski), Bambiniai (rejon wyłkowyski), Jonai (rejon kalwaryjski), Vazniškiai (rejon kalwaryjski), Zovoda (rejon kalwaryjski), wiąże się z powstaniem wsi w XVII w., jednak biorąc pod uwagę wcześniej omówione miejsca zamieszkania, miejsca pochówku związane z osadami powinny być skoncentrowane w rejonie olickim. Patrząc na datowanie, widać, że pomniki grobowe zlokalizowane w mieście Olita i rejonie olickim są nieco wcześniejsze, zaczęto je tu użytkować od końca I tysiąclecia, w XIV–XV w. i do XVIII w. Można zauważyć przerwę w użytkowaniu pomników grobowych na przełomie XIII i XIV w. Jedyny cmentarz związany z miejscem miasta to stary cmentarz w miasteczku Daugi (rejon olicki). Z wcześniej przedstawionych danych wiadomo, że miasteczko Daugi założono w XIV w., jednak cmentarz o tej samej nazwie datowany jest dopiero na XVIII w. Można wywnioskować, że do XVIII w. mieszkańcy miasteczka chowali zmarłych gdzieś w pobliskim miejscu pochówku, być może mogły to być cmentarzyska Olita (XIV w.) lub Dušnionys (XV w.).
Zatem, po przeglądzie pomników grobowych z czasów historycznych na Zaniemniu, wyraźnie widać wyludnienie i „zastój rozwojowy” regionu Zaniemnia w XIII–XIV w. Zarówno osady, jak i pomniki grobowe zaczęły powstawać przede wszystkim w rejonie Olity. Pierwsze stare wiejskie cmentarze pojawiały się od XVII w. Pozwala to uzasadnić znacznie późniejszy, niż podają historycy, okres powstania wsi. Niemniej mogło być również tak, że po założeniu pierwszych wsi, mieszkańcy swoich wspólnot chowali zmarłych w starych miejscach pochówku, tj. na cmentarzyskach. Można również dostrzec chronologiczną tendencję powstawania wsi: pierwsze wsie powstały w rejonie Olity, później – w rejonach Kalwarii, Mariampola, Wyłkowyszek. Oczywiście, dane te nie są całkowicie dokładne, ponieważ nie wszystkie pomniki grobowe mogły zostać odkryte przez archeologów z przyczyn wcześniej wspomnianych w artykule – intensywnych prac rolnych. Jak już wspomniano, znaczna część obiektów archeologicznych jest zniszczona z powodu oranych pól i działalności gospodarczej człowieka – warstwa kulturowa jest często naruszona, a odnaleziony obiekt trudno dokładnie datować.
7. Obiekty kultu
Mówiąc o religii, nie ma możliwości porównania czasów prehistorycznych i historycznych na podstawie tych samych kryteriów. Ponieważ mieszkańcy terytorium Litwy byli poganami, nie zachowały się dane dotyczące istniejących obiektów kultu. Można jedynie ustalić pojawienie się pierwszych kościołów na Zaniemniu.
Biorąc pod uwagę dane archeologiczne obiektów kultu zawarte w Rejestrze Dóbr Kulturowych, można stwierdzić, że pierwsze kościoły na Zaniemniu zaczęto budować w XVI w. (spośród 11 obiektów – 3, w rejonach Łoździeje, Olita i Kowno). Inne kościoły pojawiły się nieco później – w XVII–XVIII w. Zauważalny jest pewien paradoks – w XVI w. istniały pomniki grobowe i osady również w innych rejonach Zaniemnia, jednak brak jest budowli sakralnych wpisanych do Rejestru Dóbr Kulturowych w tych rejonach. Prawdopodobnie nie zachowały się. Patrząc na rozmieszczenie nielicznych budowli kościelnych, wpisanych do Rejestru Dóbr Kulturowych, na Zaniemniu (ryc. 3), można wywnioskować, że od XVI w. liczniejsze rozmieszczenie obiektów kultu koreluje z rozmieszczeniem miejsc zamieszkania, tj. na południu, południowym zachodzie i w północnej części Zaniemnia. Większość budynków kultu znajduje się na terenach miast i miasteczek. Świadczy to o budowie kościołów na terenach najgęściej zaludnionych.
8. Inne obiekty
Inne obiekty, nieprzypisane do żadnej z wcześniej opisanych kategorii, na Zaniemniu są 4. Są to: 1) Starożytny port Maštaičiai, Narkūnai przy grodzisku z przedgrodziem i podgrodziem, datowany na XIV w. (rejon szakowski), 2) Dom zbudowany w XX w. w rejonie olickim, 3) Kompleks pozostałości parku i młyna wodnego w Prenach (granice chronologiczne niejasne), 4) Starożytne umocnienie obronne Vainežeris, zwane Okopką (rejon łoździejski), datowane na XIV w. Umocnienie obronne Vainežeris potwierdza fakt, że w XIV w. na Zaniemniu budowano silne umocnienia obronne na lewym brzegu Niemna. Starożytny port w rejonie szakowskim świadczy o istnieniu większej osady lub centrum osady, z którego transportowano lub spławiano różne towary (można przypuszczać, że do innych ówczesnych obszarów Litwy spławiano przetworzone drewno).
Po przeglądzie sklasyfikowanych obiektów archeologicznych z czasów historycznych Zaniemnia, widać prawidłowość w geograficznym rozmieszczeniu obiektów (ryc. 3), ilustrującą, kiedy na Zaniemniu opuszczono najpóźniejsze osady z czasów prehistorycznych i kiedy pojawiły się nowe zabytki archeologiczne z czasów historycznych. Na podstawie stwierdzonego spadku liczby mieszkańców w XIV w. na Zaniemniu, można stwierdzić, że ostatnie tereny zamieszkane w czasach prehistorycznych zostały opuszczone na przełomie XIII i XIV w., a ludzie ponownie osiedlili się na terenie Zaniemnia i założyli nowe osady na przełomie XIV i XV w. Okres ten oznaczałby początek czasów historycznych na obszarze Zaniemnia. Najgęściej i najwcześniej po wyludnieniu osad regionu Zaniemnia w XIV w. zasiedlono rejony Olita, Łoździeje i Szaki (ryc. 3), później – rejony Kalwarii, Mariampola i Wyłkowyszek. Tereny wokół gminy Kozłowa Ruda pozostały puste (środkowe i północno-wschodnie Zaniemnie), w tym miejscu przez cały czas istniały i nadal rozciągają się niezamieszkałe lasy. Osady grodziskowe w regionie zostały opuszczone w XIV w. Należy wspomnieć, że w XV w. ludzie wrócili i zaczęli osiedlać się w wsiach i dworach. W XVI w. pojawiają się pierwsze miasta, uzyskują one prawo magdeburskie. Wraz z nową falą tworzenia samorządów miejskich formuje się również stan szlachecki [fn: Tamże, s. 61]. W XVI w. w miastach zaczęto budować kościoły.
Wnioski
Region Zaniemnia (w tym artykule rozumiany jako obecne terytorium Litwy na lewym brzegu Niemna) był nazywany kilkoma nazwami w zależności od zamieszkujących go plemion bałtyckich: Jaćwież, Nadrowia, Sudowia. Niemniej w sensie terytorialnym pojęcie i granice regionu różnią się, ponieważ pod wpływem czynników środowiskowych plemiona zamieszkujące Zaniemnie stale przemieszczały się, a tym samym rozszerzały swoje terytorium w jednym miejscu, a w innym opuszczały zamieszkane obszary. Biorąc pod uwagę migrację Jaćwingów, Nadrowów i Sudowów w X–XIII w., terytorium Zaniemnia można określić jako obszar od lewego brzegu Szeszupy na południe, na zachodzie – do jeziora Mamry w Polsce, na południu – do byłego Podlasia, na wschodzie – do Wołkowyska na Białorusi. Obszar ten obejmował większą część obecnej południowej Litwy. Niemniej dla późniejszych czasów definicja ta nie jest odpowiednia, ponieważ terytorium to było podzielone między zakon niemiecki, Wielkie Księstwo Litewskie i Mazowsze.
Z omówionego, zwięzłego przeglądu historycznego rozwoju Zaniemnia w XIII–XVI w. wyraźnie widać trzy etapy rozwoju osadnictwa na tym terenie:
• Na przełomie XIII i XIV w. opuszczono stare osady z czasów prehistorycznych i grodziska, ludzie przenieśli się na inne ziemie ówczesnej Litwy. Pozostały pojedyncze osady i puste lasy, jednak nad Niemnem zbudowano kilka nowych zamków posiadających silne umocnienia obronne.
• Na przełomie XIV i XV w. mieszkańcy wracają do Zaniemnia. Po ogłoszeniu pokoju z zakonem w regionie rozpoczęto działalność leśną, powstają pierwsze dwory, wsie, poprawia się komunikacja drogami leśnymi, pojawia się pierwszy podział na stany, formuje się życie wspólnotowe. Okres ten świadczy o pojawieniu się pierwszych obiektów archeologicznych z czasów historycznych na Zaniemniu.
• Na przełomie XV i XVI w. powstają pierwsze miasteczka, mieszkańcy ze wsi przenoszą się do większych osad – fortec, miasteczek. Po zebraniu danych o obiektach archeologicznych Zaniemnia, wpisanych do Rejestru Dóbr Kulturowych, podzieleniu tych obiektów według chronologii na obiekty prehistoryczne i historyczne, sprawdzeniu, kiedy opuszczono najpóźniejsze obiekty prehistoryczne i kiedy powstały nowe obiekty historyczne, oraz uwzględnieniu ich lokalizacji, ustalono, że na Zaniemniu na przełomie XIV i XV w. większość mieszkańców skupiała się w rejonach Olity i Szak. Później ludność rozprzestrzeniła się również w rejonach Wyłkowyszek, Mariampola, Kalwarii. Na środkowym i północno-wschodnim Zaniemniu nie odnotowano obiektów archeologicznych z powodu rozległych lasów. Należy zaznaczyć, że dane archeologiczne, choć nieliczne, pokrywają się z danymi historycznymi i potwierdzają wyróżnione twierdzenia o historycznym rozwoju osadnictwa na Zaniemniu.
Bibliografia
Baronas D., Dubonis A., Petrauskas R., 2011 – Darius Baronas, Artūras Dubonis, Rimvydas Petrauskas, Lietuvos istorija, T. 3: XIII a.–1385 m. valstybės iškilimas tarp Rytų ir Vakarų, Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 2011.
Bliujienė A., 2016 – Audronė Bliujienė, „South Lithuanian Barrows“, in: A Hundred Years of Archaeological Discoveries in Lithuania, red. Gintautas Zabiela, Zenonas Baubonis, Eglė Marcinkevičiūtė, Vilnius, 2016.
Kiaupienė J., Petrauskas R., 2009 – Jūratė Kiaupienė, Rimvydas Petrauskas, Lietuvos istorija, T. 4: Nauji horizontai: dinastija, visuomenė, valstybė. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė 1385– 1529 m., Vilnius, 2009.
Kulikauskas P., 1982 – Pranas Kulikauskas, Užnemunės piliakalniai I–XIII amžiuje, Vilnius, 1982.
Petrušonis V., Tiškus G., 2014 – Vytautas Petrušonis, Gintautas Tiškus, „Magdeburgo miesto kodas ir jo įtaka Lietuvos miestų vaizdui“, in: Architektūra, urbanistika, paveldas, t. 2, Vilnius, 2014.
Tumėnas V., 2007 – Vytautas Tumėnas, „Konvencionalūs, klasifikaciniai ir interpretaciniai regioninės tapatybės aspektai ir sąsajos su tautodaile“, in: Lietuvos etnologija: socialinės antropologijos ir etnologijos studijos, Vilnius, 2007.
Zabiela G., 2005 – Gintautas Zabiela, „Piliakalnio vieta ir struktūra“, in: Lietuvos piliakalniai. Atlasas, t. 1, Vilnius, 2005, p. 4–20, [interaktyvus], in: http://www.piliakalniai.lt/apie_piliakalnius.php, (2021-01-05).