Rimgaudas Statkus, Šarūnas Kilčiauskas 
Ordalia jako środek dowodowy w procesie sądowym
Abstrakt. Niniejszy artykuł analizuje ordalia jako środek dowodowy w procesie sądowym. Ogólnie omówiono przyczyny ich stosowania, rozwój oraz zakaz w chrześcijańskiej Europie. Zbadano ich znaczenie w Wielkim Księstwie Litewskim (dalej – WKL), wskazano, co z ordaliów przetrwało nawet w dzisiejszym litewskim procesie sądowym, a także omówiono perspektywy hipotetycznego zalegalizowania ordaliów w obecnym systemie prawnym Republiki Litewskiej. 
Słowa kluczowe: ordalia, Statuty Litewskie, sąd, Wielkie Księstwo Litewskie, próba, przysięga, pojedynek.
Wprowadzenie
Próba ognia, zacięty pojedynek na śmierć i życie czy rytualna przysięga bez najmniejszego błędu. To wszystko ordalia, czyli inaczej – sąd Boży (łac. iudicium Dei) – instytucja prawa starożytnego i wczesnego średniowiecza, do której uciekano się, gdy inne dowody były niewystarczające do podjęcia ostatecznej decyzji w sądzie. Stosowanie ordaliów w średniowieczu, biorąc pod uwagę znaczną liczbę spraw, w których nie było jednego jasnego oskarżyciela lub oskarżony nie był człowiekiem wolnym, było zjawiskiem dość częstym (Palmer, 1989, s. 1550). Często próbuje się przedstawić średniowiecze jako wieki ciemne, opierając się właśnie na ordaliach i ich irracjonalności. Jednakże taka ocena niekoniecznie jest słuszna, ponieważ to właśnie w średniowieczu i w oparciu o filozofię średniowieczną ordalia zostały zakazane. W kulturze popularnej okres ten często nazywany jest wiekami ciemnymi, lecz analiza źródeł historycznych i literatury akademickiej radykalnie zmienia ten obraz.
Dziedzictwo ordaliów można rozpoznać również w dzisiejszych czasach. Konkretnie, poprzez instytucję przysięgi, która, zdaniem autorów, jest bardzo bliska w swej istocie rytualnej przysiędze istniejącej w średniowieczu. Rodzi się pytanie, jeśli elementy rytualnej przysięgi znajdują się w prawie współczesnym, być może i inne aspekty ordaliów mają perspektywy na przyszłość?
Celem niniejszej pracy jest ocena racjonalności ordaliów jako środków dowodowych w średniowieczu i w okresie istnienia WKL, a także ich perspektyw na przyszłość.
Przedmiotem niniejszej pracy są ordalia jako środek dowodowy w procesie sądowym.
Zadania artykułu naukowego są następujące:
1. Ogólna ocena rozwoju ordaliów w średniowiecznej chrześcijańskiej Europie od V do XIII wieku;
2. Analiza wpływu ordaliów na system sądowy WKL;
3. Omówienie dziedzictwa ordaliów w dzisiejszym procesie sądowym;
4. Zbadanie perspektyw elementów ordaliów w współczesnym prawie litewskim.
W pracy zastosowano następujące metody: historyczną, porównawczą, teleologiczną, logiczną. Metoda historyczna miała na celu wyjaśnienie, w jaki sposób ordalia były stosowane w sądach. Metoda porównawcza polegała na porównaniu litewskich i zagranicznych historycznych aktów prawnych oraz roli ordaliów w nich. Metoda teleologiczna miała na celu zrozumienie przyczyn i celów stosowania oraz zakazu ordaliów jako środka dowodowego w średniowieczu. Metoda logiczna została wykorzystana przy analizie dziedzictwa i perspektyw ordaliów w dzisiejszych czasach.
Oryginalność pracy przejawia się w próbie zmiany ugruntowanej opinii na temat średniowiecznej praktyki sądowej, dążąc do pokazania jej innowacyjności i uzasadnionego zastosowania w społeczeństwie danej epoki. Na ordalia patrzy się również w szerszym kontekście, przeglądając praktyki w Europie Zachodniej i WKL. Praca jest aktualna ze względu na dążenie do odnalezienia dziedzictwa ordaliów w obecnym prawie procesowym, a także do zbadania obecnych luk prawnych i ustalenia, czy zastosowanie ordaliów byłoby celowe i uzasadnione w obecnym procesie dowodowym.
Stopień zbadania tematu: dr Gintaras Šapoka badał ordalia w starożytnym procesie sądowym, prof. Jevgenij Machovenko badał dowody w WKL, w tym ordalia, oraz analizował Statuty Litewskie. Irena Valikonytė również badała ordalia w kontekście sądu władcy. Istnieje wiele zagranicznych publikacji autorów poświęconych badaniu instytucji ordaliów.
Przegląd literatury. W pracy opierano się na aktach normatywnych, źródłach historycznych oraz publikacjach akademickich. Wyjątkowo znaczące były Pierwszy Statut Litewski z 1529 r. (dalej – PLS) i Trzeci Statut Litewski z 1588 r. (dalej – TLS), w których poszukiwano regulacji ordaliów w systemie prawnym WKL. [fn: Do cytowania statutów w kolejnych paragrafach używane będą wspomniane skróty (nazwa Statutu, rozdział, artykuł).] Dla pracy szczególnie istotne były prace prof. J. Machovenki, które pomogły zrozumieć kontekst historii prawa litewskiego oraz miejsce ordaliów w systemie prawnym WKL. Opierano się również na monografii prof. Ireny Valikonytė o sądzie władcy, która pomogła uzyskać szerszy obraz praktycznego zastosowania instytucji ordaliów w WKL (Valikonytė, 2023). Ponadto, korzystano z literatury autorów zagranicznych, która pomogła zbadać instytucję ordaliów w kontekście historii Europy. Spośród nich najważniejszy był artykuł dra Hock Lai Ho „The Legitimacy of Medieval Proof” (Ho, 2004), ponieważ pomógł on zrozumieć średniowieczne społeczne podejście do sprawiedliwości i ordaliów.
1. Historyczny i prawny rozwój ordaliów w chrześcijańskiej Europie
Aby przeanalizować wpływ ordaliów na średniowieczny system prawny, należy przede wszystkim wyjaśnić charakter ordaliów jako środka dowodowego, ich historyczny rozwój oraz związek ze strukturą społeczną średniowiecznego społeczeństwa. Chociaż początki stosowania ordaliów można prześledzić już w starożytnych procesach sądowych, obfitość zachowanych źródeł pozwala najlepiej badać je w ramach epoki średniowiecza.
1.1. Pojęcie i rodzaje ordaliów w średniowiecznym procesie sądowym
Ordalia były jednym z najważniejszych sposobów dowodzenia w średniowiecznym sądzie. Powód lub pozwany byli poddawani różnym próbom. Wierzono, że w ten sposób objawia się wyrok Boży. Najczęściej próby te polegały na zadawaniu oskarżonemu bólu fizycznego.
Część badaczy historii prawa, w tym dr G. Šapoka, włącza do pojęcia ordaliów również pojedynek sądowy i rytualną przysięgę (Šapoka, 1999, s. 107), jednak prof. J. Machovenko skłania się do przypisywania pojęciu ordaliów wyłącznie prób sądowych, a wraz z wspomnianą przysięgą i pojedynkiem sądowym opisuje je jako dowody idealne, na których opierano się w braku dowodów racjonalnych (Machovenko, 2007, s. 24). Zatem, chociaż istnieją różne definicje struktury ordaliów, autorzy niniejszego artykułu, analizując ordalia i biorąc pod uwagę znaczenie Boskiej interwencji, zaliczą do nich również praktykę pojedynków sądowych i rytualnych przysięg w średniowiecznym systemie prawnym, ponieważ wierzono, że Bóg interweniuje również w tych ostatnich (Šapoka, 1999, s. 105).
Ordalia występują już w najstarszych źródłach prawa. Artykuł 2 Kodeksu Hammurabiego (XVIII w. p.n.e.) głosi: „Jeśli człowiek oskarżył człowieka o czarnoksięstwo, a potem nie udowodnił (tego) przeciwko niemu, ten, który jest oskarżony o czarnoksięstwo, ma udać się do świętej rzeki; ma wskoczyć do świętej rzeki, a jeśli święta rzeka go pochłonie, jego oskarżyciel przejmie i zatrzyma jego dom; jeśli święta rzeka udowodni, że ten człowiek jest czysty (od przestępstwa) i wróci zdrowy, ten, który go oskarżył o czarnoksięstwo, zostanie ukarany śmiercią; ten, który wskoczył do świętej rzeki, zabiera i zatrzymuje dom swojego oskarżyciela” (Driver, Miles, 1955, s. 13-14.). Ten artykuł kodeksu króla Babilonu [fn: Szósty król pierwszej dynastii babilońskiej, posiadający tytuł króla Sumeru i Akadu, panujący w XVIII w. p.n.e.] już wspomina o próbie wodą, która w analogicznych formach była stosowana aż do zakazu ordaliów w Europie Zachodniej.
Najczęściej próby były związane z ogniem i wodą, czystymi żywiołami, które przez pogan były uważane za wcielenia bóstw. Uważano, że i w nich tkwi ten sam boski pierwiastek i element próby: wierzono, że pojedynek, z pomocą bogów, wygrywa mówiący prawdę, a prawdziwą przysięgę w obliczu bogów może złożyć tylko niewinny (Šapoka, 1999, s. 105). Zatem instytucja ordaliów opierała się na tym, że w przypadku niejasnego wyniku sądu ludzkiego, poprzez ordalia, wynik sprawy przejmował w swoje ręce Bóg lub bogowie, których decyzja była absolutna i niepodważalna.
1.2. Historyczne i prawne przyczyny stosowania ordaliów w chrześcijańskiej Europie
Po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego w Europie Zachodniej powstała polityczna, a tym samym i prawna, pustka. Chociaż barbarzyńcy w dużej mierze pozostawili w mocy prywatne prawo rzymskie, to publiczny rzymski system prawny został zniszczony, więc nie dziwi, że prawo procesowe, jako gałąź prawa publicznego, opierało się na tradycji pogańskiej i właściwych jej ordaliach. Chociaż wśród badaczy historii prawa wiadomo, że germańscy władcy, którzy opanowali Europę Zachodnią, na byłych terytoriach rzymskich stosowali zmodyfikowane prawo rzymskie do stosunków prywatnych (Jonaitis, 2014, s. 63), to jednak Lex Salica (prawo salickie), stworzone na polecenie króla Chlodwiga I wkrótce po tym, jak frankowie rządzeni przez dynastię Merowingów [fn: Frankijska dynastia władców, panująca w Królestwie Franków od V do VIII w.] podbili byłą rzymską prowincję Galię, pokazuje, że proces dowodowy we wczesnośredniowiecznym sądzie był zupełnie nietypowy dla Rzymian: „Dziwne też byłoby, gdyby Rzymianin rozsypywał na swojej głowie ziemię wygrzebaną z czterech zakątków szałasu i przeskakiwał przez płot. W salickim sądzie nie było świadków, tylko przysięga, potwierdzona przysięgą innych ludzi (krewnych, sąsiadów), i „sąd Boży” lub tak zwane ordalia” (Karsavinas, 1991, s. 286). Zatem funkcje prawa publicznego przejęły nowe królestwa barbarzyńskie, posługując się swoimi zwyczajami prawnymi, w tym ordaliami, natomiast regulując stosunki prywatne między podmiotami opierały się na prawie rzymskim (Karsavinas, 1991, s. 286). Chociaż barbarzyńcy byli poganami, dość szybko przyjęli religię swoich nowych poddanych. W 496 r. na chrześcijaństwo nawrócili się Frankowie i ich król Chlodwig, a po nich kolejno inne plemiona i królestwa barbarzyńskie. Według Harolda J. Bermana, wczesnośredniowieczny Kościół nie tylko nie sprzeciwiał się, ale i wspierał „germańskie instytucje prawne ordaliów i kompurgacji, wzmacniając właściwą Germanom intuicję immanencji bóstwa, na której się one opierały. Zarówno religia germańska, jak i chrześcijaństwo, które ją wyparło, opierały się na przekonaniu, że siły nadprzyrodzone tkwią w samej naturze i że świat dostępny zmysłom, używając słów Marca Blocha, „jest maską, za którą dzieje się wszystko, co naprawdę ważne” (Berman, 1999, s. 95).
Ponadto, aby zrozumieć stosowanie ordaliów, ważne jest, aby ocenić sposób myślenia średniowiecznego człowieka i społeczeństwa. Starożytni Rzymianie i Grecy wierzyli, że świat jest zdeterminowany przez przypadki, które w swoich dziedzinach mogli w jedną lub drugą stronę popchnąć bogowie i boginie (Kendall, 1956, s. 11). Dla człowieka średniowiecza takie podejście byłoby całkowicie niezrozumiałe. Jak pisze Tomasz z Akwinu: „wszystkie rzeczy, które istnieją w jakikolwiek sposób, są koniecznie skierowane przez Boga ku pewnemu celowi” (Aquinas, 1947, s. 279). Takie społeczeństwo, które wierzy w wszechmogącego Boga, który ostatecznie ma plan na wszystko, nie wierzy w przypadki i zbiegi okoliczności. Dlatego średniowieczne prawo było holistyczne, patrzyło nie tylko na konkretne okoliczności faktyczne, ale na ogólny kontekst wydarzeń i boskich znaków (Ho, 2004, s. 264). Z tego powodu próby sądowe, na przykład ogniem i wodą, oraz pojedynki sądowe były doskonałym sposobem na rozstrzygnięcie sprawy, gdy brakowało innych dowodów, ponieważ strach przed Bogiem i wiara ludzi, że to właśnie Bóg rozstrzygnie sprawę, były bardzo silne (Ho, 2004, s. 277). Zatem głęboka wiara średniowiecznego społeczeństwa w możliwą słuszną interwencję Boskiej Opatrzności, niezależnie od statusu społecznego czy materialnego osoby, doprowadziła do zastosowania ordaliów, jako racjonalnego środka do rozstrzygania spraw, w których brakowało dowodów, w średniowiecznym procesie sądowym.
Badacze demografii historycznej postrzegają średniowieczną Europę jako obszar, w którym większość ludzi zajmowała się hodowlą zwierząt lub rolnictwem, a jedynie niewielka część populacji mieszkała w miastach (Biller, 2003, s. 10). Ważne jest, aby zaznaczyć, że społeczeństwo średniowieczne to również społeczeństwo wspólnotowe, związane nie tylko zobowiązaniami uważanymi za święte (jak relacja seniora i wasala), ale także potrzebą trzymania się razem w małych wspólnotach, ponieważ dużych miast, jak w antyku, w średniowieczu po prostu już nie było. Solidarność mieszkańców była niezbędna do przetrwania gorszych zbiorów, dłuższej zimy czy najazdu wrogów. Zatem w takich zgranych wspólnotach „wiarygodność” społeczna była bardzo ważna. Z tego powodu w średniowiecznym sądzie, w przypadku braku racjonalnych dowodów, istniały również rytualne przysięgi, gdy powód lub pozwany musieli przyprowadzić ze sobą współprzysiężców, którzy wspólnie z uczestnikiem procesu wypowiadali tekst przysięgi. Kiedy inni ludzie przysięgali razem, pokazywało to nie tylko interwencję Boskiej Opatrzności w sytuację, ale także status społeczny i reputację człowieka (Ho, 2004, s. 264-265).
Ponieważ wyrok sądowy był oddawany w ręce Boga, nieuchronnie wynik sprawy nie był kwestionowany. Taka teoretyczna interwencja sędziego, w tym przypadku Boga, pozwalała nadać ordaliom bezstronność, stosując je w społeczeństwie stanowym średniowiecza. Próby sądowe w społeczeństwie plemiennym były stosowane wobec wszystkich członków wspólnoty, niezależnie od ich pozycji społecznej. Taka zasada obowiązywała również we wczesnym średniowieczu. Chociaż później stosowano wyjątki, na przykład możliwość reprezentacji, co pozwalało przedstawicielom wyższych stanów uniknąć bezpośredniego stosowania ordaliów wobec nich (Šapoka, 1999, s. 112). Jednak wrodzona wiara w boską sprawiedliwość w społeczeństwie średniowiecznym pozwalała oczekiwać sprawiedliwego rozstrzygnięcia sprawy, niezależnie od pozycji społecznej stron sporu.
Zatem w zdecentralizowanej, chrześcijańskiej Europie, ordalia były całkiem racjonalnym sposobem rozwiązywania skomplikowanych sporów sądowych, co zapewniało zadowolenie ludzi z działalności sądów oraz zgodę społeczną.
1.3. Przyczyny zaniku ordaliów w chrześcijańskiej Europie
Ordalia uważano za wyraz woli Bożej, a decyzja podjęta podczas ordaliów była ostateczna. Jednak rosnący wpływ papieży i centralizacja ich władzy ostatecznie doprowadziły do rezygnacji z ordaliów, ponieważ po rewolucji papieskiej w 1075 r. papież Grzegorz VII ustanowił papieskie prawo do apelacyjnego przeglądu decyzji sądów kościelnych (Lukošius, 2023, s. 77).
Formalnie ordalia w sądach kościelnych zostały zakazane w 1215 r. na IV Soborze Laterańskim. Dwa główne argumenty za zakazem ordaliów to: niewystarczające uzasadnienie Pismem Świętym i sprzeczność z teologią (McAuley, 2006, s. 474).
Pismo Święte nigdzie konkretnie nie wspomina ordaliów i nie usprawiedliwia ich stosowania. Wyjątkiem mogłaby być wspomniana w Księdze Liczb próba wierności żony (Šventasis Raštas…, 1992, Sk. 5, 11-29). Jest to jednak jedyny taki przykład ordaliów w Starym Testamencie, a w Nowym Testamencie ordalia w ogóle nie są wspomniane.
Ordalia były również krytykowane z perspektywy teologicznej. Ordalia oznaczały, że Bóg musi objawić swoją wolę w danej sytuacji i uratować lub potępić uczestnika procesu. Zakłada to, że ludzie zmuszają Boga do działania w konkretnej sprawie i objawienia swojej woli nie wtedy, gdy on sam uważa to za najlepsze, ale wtedy, gdy decydują ludzie w sądzie. Ponieważ Bóg jest istotą posiadającą wolną wolę, nie można go zmuszać do podejmowania decyzji według ludzkich zasad. Ważne jest również, aby wspomnieć, że ordalia nie były sakramentem. Zgodnie z nauczaniem Kościoła katolickiego sakramenty są jedynym sposobem, w którym, po odprawieniu określonych obrzędów, można zapewnić udział Boga, na przykład poprzez przyjęcie Komunii Świętej otrzymuje się Ducha Świętego (United States Conference of Catholic Bishops, 2004). Ponieważ ordalia nigdy nie zostały uznane za sakrament, nie można było zapewnić w nich udziału Boga (McAuley, 2006, s. 482).
Wzrost roli papieża jako sędziego, egzegeza i krytyka teologiczna zadały decydujący cios praktyce ordaliów, istniejącej przez wieki. Należy stwierdzić, że ordalia odegrały pozytywną rolę w osłabionej i pozbawionej silnych ośrodków władzy Europie po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego, ponieważ pomagały zaspokoić potrzebę sprawiedliwości w sprawach, w których z powodu ograniczonych zasobów i możliwości technologicznych sąd nie był w stanie rozwiązać. W wspólnotowym społeczeństwie średniowiecznym ordalia pomagały zapewnić porządek społeczny, ponieważ sprawiedliwość decyzji Boga nie budziła wątpliwości. Jednak wraz ze wzrostem potęgi Kościoła katolickiego i papieży Kościół był w stanie skuteczniej prowadzić sądy kościelne, pojawił się proces inkwizycyjny, którego celem było ustalenie obiektywnej prawdy w sprawie (Maksimaitis, 2024). Zatem ordalia zanikły nie tylko z powodu decyzji samego Kościoła o ich zniesieniu, ale także z powodu naturalnego rozwoju i ewolucji prawa.
2. Ordalia w procesie sądowym Wielkiego Księstwa Litewskiego
WKL było ostatnim pogańskim państwem w Europie, dlatego większość aspektów związanych z chrześcijaństwem dotarła tu znacznie później. O ordaliach w przedchrześcijańskiej Litwie trudno wnioskować z powodu braku źródeł pisanych, dlatego w niniejszej pracy prawo pogańskiej Litwy nie jest analizowane. Ponieważ wraz z chrześcijaństwem prawo zachodnie dotarło do WKL w późnym średniowieczu, WKL wykorzystało przewagę zacofania, przyjmując najnowsze praktyki prawne, dlatego instytucja ordaliów nie była w Litwie długo i szeroko stosowana.
2.1. Specyfika rozwoju prawa w Wielkim Księstwie Litewskim
WKL w XV-XVI wieku obejmowało dzisiejsze terytoria Litwy, Polski, Białorusi, Ukrainy i Rosji lub przynajmniej pewne ich części. Takie granice WKL w ówczesnej przestrzeni geograficznej nieuchronnie prowadziły do interakcji różnych kultur, zwyczajów i wyznań wewnątrz państwa. Jak twierdzi Samuel Phillips Huntington, historyczna granica, która przez wieki oddzielała zachodnie narody chrześcijańskie od muzułmanów i prawosławnych, biegnie wzdłuż dzisiejszej granicy Finlandii i Rosji oraz krajów bałtyckich (Estonii, Łotwy i Litwy), przez zachodnią Białoruś i przez Ukrainę, i oddziela unicki Zachód od prawosławnego Wschodu (Huntington, 1996, s. 158). Granica ta oddzieliła również WKL od cywilizacji o różnym charakterze w jednym dużym tworze politycznym. Zatem, oceniając specyfikę rozwoju prawa, należy sobie uświadomić, że była to interakcja tradycji prawa pogańskiego, zachodniego i wschodniego w bardzo dużym i różnorodnym pod względem wyznaniowym i etnicznym tworze politycznym.
W 1340 r. przyjęto Jura Prutenorum, w którym skodyfikowano prawo zwyczajowe plemienia Prusów, pokrewnego Litwinom, jednak brak jest historycznych dowodów na to, że kodeks ten był stosowany na terytorium WKL. Ważne jest również, aby wspomnieć, że w okresie przedstatutowego prawa WKL, analizowanym w tej części, większą część terytorium WKL stanowiły domeny posiadające szeroką autonomię od władzy centralnej, w których dominowała słowiańska tradycja prawna, dlatego oceniając przedstatutowy rozwój ordaliów w systemie prawnym WKL, należy uwzględnić również wschodniosłowiańskie źródła prawa (Machovenko, 2007, s. 23). Chociaż prymitywne prawo słowiańskie nie było per se bardziej zaawansowane niż prawo WKL, jego zasadnicza przewaga objawiła się w zapisywaniu i kodyfikowaniu zwyczajów prawnych i praktyk sądowych książąt słowiańskich w Ruskiej Prawdzie (Machovenko, 2005, s. 74).
Do przyjęcia Pierwszego Statutu, prawo WKL było systematyzowane w przywilejach Wielkiego Księcia i innych aktach państwowych. Niektóre zwyczaje i normy prawne zostały utrwalone w Statucie Kazimierza IV Jagiellończyka z 1468 r., większość przepisów utrwalały przywileje ogólne i terytorialne, a także zachowane w księgach sądowych Metryki Litewskiej wyroki sądowe, opisane w litewskich kronikach przypadki stosowania kar i inne (Andriulis, 1980, s. 7 (Teisės bruožai Lietuvoje XV – XIX, 1980, Mintis)). Centralny aparat władzy, wydając te akty normatywne, nie tylko świadomie utrwalał prawo politycznego centrum WKL (Litwy) na ziemiach wschodniosłowiańskich, ale także rozwijał prawo WKL w oparciu o niektóre elementy prawa słowiańskiego (Machovenko, 2005, s. 81). Zatem, zgodnie z twierdzeniem prof. J. Machovenki, w celu ustalenia miejsca ordaliów w przedstatutowym systemie dowodowym WKL, znaczącą pomoc stanowi Ruska Prawda (Machovenko, 2007, s. 23).
2.2. Ordalia w procesie sądowym Wielkiego Księstwa Litewskiego
Świadoma systematyzacja prawa WKL rozpoczęła się od wydawania przez wielkich książąt przywilejów regionalnych w 1387 r. (przywileje Jagiełły, przyp. Autora) i ostatecznie rozkwitła podczas przygotowywania Statutów Litewskich. Ważne jest również wspomnienie o przyjętym w tym okresie, w 1468 r., Statucie Kazimierza IV Jagiellończyka, traktowanym jako pierwsza próba kodyfikacji prawa cywilnego, karnego i procesowego WKL. Znaczący wkład przywilejów książęcych i wydanie Statutu Kazimierza pozwalają przypuszczać, że podczas tworzenia Pierwszego Statutu Litewskiego, główne elementy systemu prawnego WKL były już ukształtowane (Machovenko, 2005, s. 72).
Tradycja prawa zachodnio-chrześcijańskiego, która wraz z chrztem dotarła do Wielkiego Księstwa Litewskiego, umożliwiła usystematyzowanie istniejącego dotychczas i pochodzącego z okresu pogańskiego prawa zwyczajowego. Ostatecznymi produktami takiej systematyzacji stały się Statuty Litewskie, z których pierwszy został wydany w 1529 r. Ważne jest, aby wspomnieć, że powolna konsolidacja litewskiej szlachty i przedłużający się proces kształtowania struktur monarchii stanowej, opóźnione ustawowe utrwalenie praw i przywilejów szlachty, stworzyły możliwość i warunki do kodyfikacji prawa WKL na znacznie nowocześniejszej kulturze i bardziej rozwiniętej myśli prawnej (Pirmas Lietuvos Statutas, Gudavičius, 2001, s. 43). Zatem Statuty, a zwłaszcza Pierwszy, który wszedł w życie w 1529 r., i Trzeci, wydany już w 1588 r., kiedy Wielkie Księstwo Litewskie było już integralną częścią Rzeczypospolitej Obojga Narodów, najlepiej oddają zastosowanie i znaczenie ordaliów, a także ich zmiany w systemie prawnym WKL, z uwzględnieniem ich innowacyjnej kodyfikacji.
Oceniając wpływ ordaliów na sądy WKL, należy przede wszystkim przeanalizować i porównać przepisy statutów, jako kodeksów regulujących rzeczywistość prawną Wielkiego Księstwa Litewskiego, oraz ich związek z ordaliami. Głównym rodzajem ordaliów, występującym w statutach WKL, jest rytualna przysięga oparta na pomocnikach przysięgi. Właśnie wtedy, gdy brakowało dowodów, sąd rozstrzygał spór, opierając się na rytualnej przysiędze strony. Instytucje rytualnej przysięgi i jej pomocników pozwalały państwu feudalnemu wymierzać sprawiedliwość w najprostszy i najtańszy sposób, bez prawdziwych dowodów i kosztów ich zbierania. W WKL tylko w sprawach o przestępstwa państwowe i religijne sąd nie stosował rytualnej przysięgi, ponieważ przestrzegano zasady procesu inkwizycyjnego (Machovenko, 2007, s. 32). Zatem pomocnicy przysięgi, jako integralna część wspomnianych ordaliów, zostali również utrwaleni w statutach. Należy jednak zaznaczyć, że rozróżnienie instytucji pomocników przysięgi i świadków, w przeciwieństwie do twierdzeń J. Machovenki, jest w statutach kwestionowalne, ponieważ pomocnicy przysięgi swoimi przysięgami potwierdzali nie tylko reputację przysięgającego procesowicza i prawdziwość jego przysięgi, ale także ważne faktyczne okoliczności sprawy, czyli poświadczali zasadność pozwu (Valikonytė, 2023, s. 203). W siódmym rozdziale Pierwszego Statutu Litewskiego (o przemocy w kraju i o pobiciu, i o zabójstwach szlacheckich) wyróżnia się przedstawicieli stanu szlacheckiego jako niezbędnych pomocników przysięgi (PLS, VII, 7, 8, 12, 16). Jednak w drugim artykule wśród mogących być pomocnikami zalicza się również służbę i innych ludzi (PLS, VII, 2). Zatem w Pierwszym Statucie Litewskim regulacja instytucji pomocników przysięgi, ściśle przeplatanej z funkcjami świadectwa i przysięgi, była wystarczająco abstrakcyjna, pozwalając w niektórych przypadkach przysięgać nawet przedstawicielom niższych stanów niż szlachecki. Jednak znacznie częstsze wzmianki o szlachcie w artykułach pozwalają wnioskować, że rytualna przysięga ordaliów i ich zastosowanie zostały dostosowane do najbardziej aktywnej politycznie warstwy społeczeństwa, w celu utrwalenia już istniejących przywilejów stanowych.
Oceniając Pierwszy Statut Litewski, rola pomocników przysięgi jest również wymieniana w rozdziale VIII, dotyczącym spraw ziemskich. Właśnie w art. 5 tego rozdziału „nie dopuszcza się do świadczenia żadnego innego wyznania, z wyjątkiem chrześcijan wyznania rzymskiego i greckiego” – wyróżnia się ograniczenia dla Żydów i Tatarów ze względu na ich wiarę. Oceniając również zdatność chrześcijan, wymagano, aby „<…>co roku chodzili do swoich proboszczów lub do kapłanów do spowiedzi i przyjmowali Komunię Świętą <…>” (PLS, VIII, 5). Choć taki, wydawałoby się, sprzeczny z humanistycznym duchem epoki renesansu artykuł wypada z ogólnego kontekstu Statutu, nie należy zapominać, że w ówczesnym społeczeństwie litewskim chrześcijaństwo i jego odłamy nadal stanowiły ważną część światopoglądu i podstawy moralnej człowieka, stawiając w centrum istnienie Boga jako gwaranta obiektywnej prawdy. Oczywiście, ważne jest, aby wspomnieć, że w czasach Pierwszego Statutu Litewskiego obowiązywała ogólna zasada, że pomocnicy przysięgi są powoływani wtedy, gdy brakuje świadków lub innych dowodów (PLS, VII, 8, 9).
Porównując późniejsze statuty, Drugi i Trzeci, z Pierwszym, można zauważyć pewne zmiany w stosowaniu rytualnej przysięgi jako ordaliów. Zgodnie z ogólną normą trzech pomocników przysięgi wystarczało do wygrania sprawy, a w przypadku zaledwie dwóch pomocników wymagana była również osobista przysięga strony (Machovenko, 2007, s. 33). Ponadto odmowa przysięgi z pomocnikami przysięgi oznaczała przegranie sprawy (TLS, IV, 81). Jednak, według I. Valikonytė, przysięgać mieli nie zwykli pomocnicy przysięgi, ale świadkowie znający istotę problemu, którzy swoją przysięgą potwierdziliby prawdziwość zeznań (Valikonytė, 2023, s. 234). W Trzecim Statucie Litewskim utrwalono również przepis odpowiadający ówczesnym nastrojom humanistycznym, że każdemu przysługuje swoboda przysięgi według własnego wyznania (TLS, XI, 81). W artykule 35 rozdziału VI Słuckiego odpisu Pierwszego Statutu Litewskiego szczególnie podkreślano znaczenie zeznań woźnego [fn: urzędnika sądowego z końca XV w. - XVIII w. Na mocy zarządzenia sędziego lub na prośbę zainteresowanej osoby oficjalnie poświadczał on pewne czynności lub zdarzenia, dokonywał oględzin miejsca naruszenia prawa, ustalał wysokość wyrządzonej szkody, dostarczał wezwania, dbał o porządek w sądzie, wzywał oczekujących do sędziego, przysięgał świadków, wykonywał różne zlecenia sędziego.], jako oficjalnego świadka. Jednak w Drugim i Trzecim Statucie Litewskim funkcja ta przechodzi na woźnego sądowego [fn: urzędnika sądowego Wielkiego Księstwa Litewskiego w drugiej połowie XVI w. - XVIII w.], którego zeznania zastępowały przysięgę procesową (Machovenko, 2007, s. 33). O powadze zeznań składanych przez to stanowisko w praktyce sądowej świadczy przepis art. 9 rozdziału IV Trzeciego Statutu Litewskiego: „<…>ma być ukarany stosownie do wagi swojego przestępstwa. Mianowicie; za fałszywe zeznania – śmiercią <…>” (TLS, IV, 9). Sama instytucja pomocników przysięgi, wywodząca się z prawa zwyczajowego, w XVI w. uległa modyfikacji: wiarygodność świadków nie tylko tradycyjnie oceniano na podstawie ich cech rzeczowych, ale także zgodnie z wymogami ideologii feudalnej, tj. zeznania i przysięga szlachty były wyżej cenione niż ludzi niższego stanu (Valikonytė, 2023, s. 236). Zatem można wnioskować, że stanowa struktura wewnętrzna WKL sprawiła, że zastosowanie instytucji pomocników przysięgi, jako ordaliów, w procesie sądowym było nierozerwalnie związane z obowiązkami stanowymi, wiążącymi różne grupy społeczne.
Inne rodzaje ordaliów w procesie sądowym WKL są rzadziej wymieniane. W Trzecim Statucie Litewskim zakazuje się pojedynków, ponieważ: „to Rzeczypospolitej żadnych korzyści ani zysków nie przynosi i, w ogóle, kiedy leje się krew ludzka, nawet niewinna, Pan Bóg jest tym obrażony, tak i spokój społeczny jest zakłócony” (TLS, XI, 14). Ważne jest, aby wziąć pod uwagę, że pojedynki były w nim zakazane nie jako uregulowany sposób rozstrzygania spraw sądowych, ale jako samowola przedstawicieli stanu szlacheckiego w rozwiązywaniu sporów, a tym samym naruszanie zasady praworządności. Jednak nawet jeśli nie ma wielu źródeł historycznych, świadczących o istnieniu pojedynków sądowych, jako ordaliów, w praktyce sądowej WKL, nie można byłoby twierdzić, że pojedynki sądowe były dla Litwinów zjawiskiem nieznanym. Potwierdza to również spotkanie, które miało miejsce w 1403 r., kiedy komtur zakonu Markward von Salzbach publicznie znieważył Witolda i oskarżył go o zdradę. Z powodu takich działań litewscy szlachcice wezwali komtura na pojedynek, który miał się odbyć podczas nadchodzącego spotkania nad Dubissą. Ten pojedynek miał zastąpić proces sądowy, choć z powodu niejasnych okoliczności pojedynek się nie odbył, a sam incydent został zatuszowany (Ryčkov, 2018, s. 117-118). Pozwala to przypuszczać, że jeśli pojedynek sądowy nie był szeroko praktykowanym zjawiskiem wewnątrz WKL, to w stosunku do zewnątrz, w tym przypadku do sąsiednich państw chrześcijańskich, mógł być postrzegany jako legalny sposób rozstrzygania spraw.
Pojedynki zostały oficjalnie zniesione, jednak próby sądowe, jako ordalia, odnajdujemy również w odbywających się w XVI w. polowaniach na czarownice. Dokumenty, w których wspomina się o przypadkach stosowania prób sądowych, datowane są na początek XVI w. – połowę XVIII w. W tym okresie w źródłach prawa zachodnioeuropejskiego takich dowodów prawie już nie odnajdziemy. W XVI-XVIII w. ordalia były stosowane niemal wyłącznie w procesach o czary. Daty te po raz kolejny dowodzą, że próby sądowe na Litwie przejęto dopiero w czasach procesów o czary (Šapoka, 1999, s. 114).
W okresie Reformacji i Kontrreformacji, około 1540-1625 r., na Litwie miały miejsce procesy o czary. Kościół, który zyskał niezwykle ważne znaczenie w życiu publicznym, wpływał również na procesy sądowe. Stworzył korzystne warunki do przyjęcia dowodów rozpowszechnionych w procesach o czary w Europie Zachodniej – prób sądowych, jednak te, po umocnieniu się procesu inkwizycyjnego, zaczęły zanikać, a ordalia prób zasadniczo zastąpiły tortury, czyli męki. Wierzono, iż niewinny człowiek z pomocą Boga zniesie każde męki (Šapoka, 1999, s. 114). Ważne jest, aby wspomnieć, że po przyjęciu Trzeciego Statutu Litewskiego sprawy o czary były rozpatrywane nie w sądach kościelnych, lecz świeckich (Zujienė, 2016, s. 93). Oprócz prób sądowych i pojedynków, wspomniana już rytualna przysięga, jako ordalia stosowana podczas procesu sądowego, zanikła, gdy feudalna teoria dowodów formalnych ustąpiła miejsca teorii swobodnej oceny dowodów, a instytucja pomocników przysięgi zniknęła, połączona z instytucją świadków (Machovenko, 2007, s. 34). Zatem rozwój systemu prawnego i zmiany społeczne doprowadziły do tego, że ordalia stopniowo traciły swoje znaczenie w rzeczywistości prawnej WKL.
3. Ordalia w dzisiejszym prawie litewskim
Chociaż ordalia zostały formalnie zakazane przez Kościół na IV Soborze Laterańskim w 1215 r., z praktyki sądowej WKL wycofane zostały dopiero na początku XVII w., dlatego konieczne jest zbadanie ich wpływu na obecny system prawny Republiki Litewskiej. W tej części zostanie omówione dziedzictwo ordaliów w Republice Litewskiej i oceniona perspektywa ich sankcjonowania w rozwoju państwowego systemu prawnego.
3.1. Dziedzictwo ordaliów w dzisiejszym procesie sądowym Republiki Litewskiej
Najbardziej widocznym reliktem ordaliów jest instytucja przysięgi. Próby (ogniem, wodą itd.) oraz pojedynek sądowy nie przetrwały do dziś. Kodeks Postępowania Karnego Republiki Litewskiej definiuje przysięgę następująco: „Przysięga to uroczyste zobowiązanie złożone sądowi do mówienia prawdy, przedstawienia prawdziwej opinii lub prawdziwego tłumaczenia” (Lietuvos Respublikos baudžiamojo proceso kodeksas, 2002). Jednakże ta definicja obejmuje zobowiązanie do mówienia prawdy tylko w sądzie. W Powszechnej Encyklopedii Litewskiej napisano, że przysięga to „publiczne, uroczyste zobowiązanie do przestrzegania podjętych w przyszłości zobowiązań lub potwierdzenie prawdziwości jakichkolwiek faktów, okoliczności, które istniały lub istnieją” (Visuotinė lietuvių enciklopedija). Kolejną definicję przysięgi proponuje słownik Merriam-Webster, w którym napisano, że przysięga to „uroczysty, zazwyczaj oficjalny akt zwrócenia się do Boga lub bóstwa w celu poświadczenia, że to, co się mówi, jest prawdą, lub poświadczenia, że szczerze zamierza się zrobić to, co się mówi” (Merriam Webster Dictionary). Te trzy różne definicje odzwierciedlają różne podejścia do instytucji przysięgi. W pierwszych dwóch definicjach przysięga jest bardziej utożsamiana z obietnicą, zobowiązaniem wobec innych ludzi. Natomiast trzecia definicja wspomina Boga, prośbę o boską moc do poświadczenia, że mówi się prawdę. W swej istocie jest to to samo dziedzictwo wcześniej opisanej rytualnej przysięgi, kiedy wierzono, że jeśli tekst jest wypowiadany bez błędów, taka przysięga jest błogosławiona przez Boga i jest prawdziwa, ponieważ Bóg nie dopuściłby do niesprawiedliwości.
3.2. Perspektywy elementów ordaliów w procesie sądowym Republiki Litewskiej
Po ocenie związku obecnej instytucji przysięgi z rytualną przysięgą zalegalizowaną w WKL, naturalnie nasuwa się pytanie, czy istnieją perspektywy na kształtowanie się innych instytucji prawnych, które opierałyby się na elementach innych ordaliów?
Jak wspomniano w pierwszej części artykułu, jedną z przyczyn przetrwania ordaliów była ich prostota oraz stosunkowo niewielkie obciążenie organizacyjne i finansowe dla sądu. Sprawy były rozwiązywane szybko, jasno i prosto. Jednak po umocnieniu Kościoła i sądów świeckich przeszło się na proces inkwizycyjny i zrezygnowano z ordaliów.
Mówiąc o dzisiejszych czasach, tendencje ostatnich lat pokazują, że na Litwie procesy sądowe toczą się powoli, a sędziowie są obciążeni ogromnymi obowiązkami. Jak twierdzi sędzia Sądu Najwyższego Litwy, zastępca przewodniczącego Rady Sędziów Egidija Tamošiūnienė: „Mamy już problem z narastającą liczbą zaległych spraw. Z pewnością nie będziemy w stanie szybko rozpatrzyć dużej liczby spraw karnych” (Masiokaitė-Liubinienė, 2022). Nadmierne obciążenie i pośpiech mogą budzić wątpliwości co do jakości orzeczeń sądowych. Być może w tym miejscu ponownie mogłaby pomóc instytucja ordaliów, oczywiście w nowoczesnej formie?
Można sobie wyobrazić scenariusz, w którym rozstrzygnięcie skomplikowanej sprawy zostaje powierzone sztucznej inteligencji, która mogłaby to zrobić, wybierając zwycięzcę losowo. Byłoby to w swej istocie podobne do średniowiecznej i starożytnej instytucji ordaliów, ponieważ decyzja zostałaby podjęta nie przez sędziego, opierającego się na obiektywnych dowodach, ale przez bezstronnego arbitra. Taki sposób znacznie przyspieszyłby podejmowanie decyzji w skomplikowanych sprawach, zwłaszcza tych, w których brakuje dowodów.
Oczywiście, taki scenariusz nie może się spełnić z kilku powodów. Po pierwsze, już w dojrzałym średniowieczu ludzie zrozumieli, że taki sposób rozwiązywania spraw jest barbarzyński, irracjonalny i niesprawiedliwy. Bo jeśli istnieje obiektywna prawda, obowiązkiem człowieka jest dążyć do jej odkrycia i wyjaśnienia wszelkimi siłami. Właśnie dlatego powstały sądy inkwizycyjne, które dążyły nie tylko do rozwiązania sprawy w taki czy inny sposób, ale do rozwiązania jej sprawiedliwie i uratowania człowieka od prawnie nieuzasadnionego wyroku. Po drugie, tego wymagają również Konstytucja Republiki Litewskiej i ustawy. Art. 109 ust. 1 Konstytucji Republiki Litewskiej zakłada obowiązek sądów do sprawiedliwego rozpatrywania sporów, podejmowania obiektywnie uzasadnionych i umotywowanych decyzji (Lietuvos Respublikos Konstitucija, 1992): „Ustanowiona w Konstytucji zasada sprawiedliwości, a także przepis, że sprawiedliwość wymierzają tylko sądy, oznacza, że wartością konstytucyjną jest nie samo wydanie orzeczenia w sądzie, ale właśnie wydanie przez sąd sprawiedliwego orzeczenia” (Beinoravičius, 2022, s. 561). Art. 1 ust. 1 Kodeksu postępowania karnego Republiki Litewskiej ustanawia główny cel postępowania karnego: „kompleksowe ujawnienie czynów przestępczych i właściwe zastosowanie ustawy, aby osoba, która popełniła czyn przestępczy, została sprawiedliwie ukarana i nikt niewinny nie został skazany” (Lietuvos Respublikos baudžiamojo proceso kodeksas, 2002). Zatem Republika Litewska, jako nowoczesne państwo tradycji prawa zachodniego, upoważniona przez swoich obywateli, jest nie tylko zachęcana, ale ma również konstytucyjny obowiązek ustalenia lub dążenia w miarę możliwości do ustalenia obiektywnej prawdy, nawet gdy pojawiają się różne wyzwania społeczne i technologiczne. Sankcja państwa na stosowanie ordaliów jako środka dowodowego byłaby sprzeczna zarówno z prawem, jak i z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi Republiki Litewskiej.
Wyjątkiem mogłaby być instytucja przysięgi. Jak wspomniano, elementy rytualnej przysięgi przetrwały również w obecnym prawie litewskim. Przysięga nie jest sprzeczna z żadnymi podstawowymi zasadami prawa, a wręcz przeciwnie, może pomóc wzmocnić determinację człowieka do przestrzegania swoich obowiązków i nie kłamania podczas zeznań w sądzie. Oczywiście, aby instytucja przysięgi pozostała żywotna, musi prawidłowo pełnić swoje funkcje. A to jest możliwe, jeśli sami ludzie będą ją uważać za ważną, a konsekwencje złamania przysięgi powinny być dotkliwe. W Trzecim Statucie Litewskim przewidziano karę śmierci za fałszywe zeznania urzędnika sądowego (TLS, IV, 9). To tylko pokazuje, jak poważnie traktowano instytucję przysięgi w tamtych czasach. Chociaż inne rodzaje ordaliów zostały odrzucone ze względu na ich irracjonalność i barbarzyństwo, zdaniem autorów artykułu, przysięga powinna zostać zachowana, ponieważ w średniowieczu pełniła ważną funkcję w zapewnianiu stabilności społeczności i wzajemnego zaufania, a w dzisiejszych czasach, choć nie pełni tych funkcji w takim stopniu jak dawniej, to jednak służy do ustalania okoliczności faktycznych w procesie sądowym.
Wnioski
1. Ordalia były jednym z najważniejszych sposobów dowodzenia we wczesnym średniowieczu. Pozwalały na rozstrzyganie trudnych spraw, delegując ostateczną odpowiedzialność za decyzję na Boga. Ordalia, a zwłaszcza rytualna przysięga, pozwalały zapewnić pokój społeczny w społecznościach bardzo zależnych od wzajemnej współpracy. Wobec braku silnej władzy centralnej, która mogłaby zapewnić większe zdolności sądowe, ordalia pomagały rozwiązywać skomplikowane sytuacje, zapewniając w ten sposób społeczeństwu poczucie sprawiedliwości. Jednak wraz z umocnieniem Kościoła i władzy papieży oraz pojawieniem się różnych argumentów teologicznych przeciwko ordaliom, zostały one ostatecznie zakazane w sądach kościelnych w 1215 r. na IV Soborze Laterańskim.
2. Wpływ ordaliów na system sądowy WKL należy oceniać niejednoznacznie. Chociaż stosowanie niektórych ordaliów, takich jak pojedynek czy próby sądowe, nie było szeroko uregulowane i rozpowszechnione, to właśnie rytualna przysięga i instytucja pomocników przysięgi stały się częścią kształtującego się systemu prawnego WKL. Stosowanie rytualnej przysięgi, jako ordalia, zostało uregulowane w ostatecznych produktach usystematyzowanego prawa WKL – Statutach Litewskich. Dość długie utrzymywanie się instytucji pomocników przysięgi było spowodowane jej korzystnością dla tworzenia i utrwalania korzystnej i uprzywilejowanej rzeczywistości prawnej dla grup znajdujących się na szczycie społeczeństwa stanowego. Jednak rozwój prawa i zmiany społeczne doprowadziły do zaniku ordaliów w systemie prawnym WKL.
3. W średniowieczu przysięga była ważnym narzędziem ustalania prawdy, ponieważ wierzono, że Bóg nie pozwoli na kłamstwo, a przysięgający nie zaryzykuje potępienia swojej duszy kłamstwem. W dzisiejszych kodeksach postępowania cywilnego i karnego Republiki Litewskiej zachowana instytucja przysięgi jest dziedzictwem rytualnej przysięgi, która była używana jako ordalia, ponieważ w swej istocie pełni tę samą funkcję – zapewnienia prawdziwych zeznań w sądzie.
4. Ze względu na rosnące obciążenie sędziów i ekonomiczność ordaliów można postawić hipotezę, że być może warto w pewnej nowoczesnej formie przywrócić instytucję ordaliów, aby przyspieszyć rozstrzyganie spraw. Jednak legalizacja ordaliów w Republice Litewskiej byłaby sprzeczna zarówno z ustawami, jak i z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi, a państwo, sankcjonując tę instytucję, naruszyłoby konstytucyjny obowiązek podejmowania orzeczeń sądowych tylko po ustaleniu prawdy. Mimo wszystko przysięga, jako dziedzictwo instytucji ordaliów, powinna zostać zachowana, ponieważ jest w pełni zgodna z systemem prawnym Republiki Litewskiej, a podobnie jak w średniowieczu, może pomóc w utrzymaniu wzajemnego zaufania w społeczności i pomaga w ustalaniu okoliczności faktycznych w procesie sądowym.
Lista źródeł
Akty normatywne
1. Lietuvos Respublikos Konstitucija (1992). Valstybės žinios, 33-1014.
2. Lietuvos Respublikos civilinio proceso kodeksas (2002). Valstybės žinios, 36-1340.
3. Lietuvos Respublikos baudžiamojo proceso kodeksas (2002). Valstybės žinios, 37-1341.
4. Pirmasis Lietuvos Statutas (1529). Iš: Valikonytė I., Lazutka S. ir Gudavičius E. (2001). Pirmasis Lietuvos Statutas (1529 m.). Vilnius: Vaga.
5. Trečiasis Lietuvos Statutas (2023). Vilnius: Alma littera.
Literatura specjalistyczna
6. Andriulis, V. (1980). Baudžiamosios teisės ir baudžiamojo proceso bruožai Lietuvoje XV a. (Kazimiero teisynas). Teisės bruožai XV-XIX a. – Vilnius: Mintis.
7. Beinoravičius, D. (2022). Teismo ir teisminės valdžios konstitucinė samprata ir funkcijos. Iš: Birmontienė, T. et al. (2017). Lietuvos konstitucinė teisė: vadovėlis. 2nd-oji laida. edn. Vilnius: Registrų centras.
8. Aquinas, T. (1947). Summa Theologica [interaktyvus], Benziger Bros. Prieiga per internetą: https://ccel.org/ccel/aquinas/summa/summa?queryID=32999418&resultID=686 [žiūrėta 2024 m. vasario 18 d.]
9. Biller, P. (2003). The Measure of Multitude: Population in Medieval Thought. Oxford: Oxford university press.
10. Berman, H. J. (1999) „Teisė ir revoliucija“. Iš anglų kalbos vertė Arvydas Šliogeris. Vilnius: Pradai.
11. Driver, G. R., Miles, J. C. (1955). The Babylonian laws, vol. 2. - Oxford: Clarendon press.
12. Ho, H.L. (2004) ‘The Legitimacy of Medieval Proof ’, Journal of Law and Religion, 19(2), p. 259–298. doi:10.2307/3649177.
13. Huntington, S. P. (1996). The clash of civilizations and Remaking of the world order. New York: Simon&Schuster.
14. Jonaitis, M. (2014) „Romėnų privatinė teisė“. Vilnius: Mykolo Romerio universitetas.
15. Karsavinas, L. (1991) „Europos kultūros istorija. T. 1, Romėnų imperija, krikščionybė ir barbarai; įžanginis straipsnis Juozo Jakšto“, Vilnius: Vaga.
16. Kendall, M. G. (1956). Studies in the History of Probability and Statistics: II. The Beginnings of a Probability Calculus. Biometrika, 43(1/2), 1–14. https://doi.org/10.2307/2333573
17. Lukošius, T. (2023) „Viduramžių bažnyčios proceso teisė (ordo iudiciarius) kaltinamojo teisės į tinkamą teismo procesą kontekste“, Teisė, 126, p. 73–87. doi:10.15388/Teise.2023.126.5
18. Machovenko J. (2007). Teisingumo vykdymas Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje: diskusiniai klausimai. Vilnius: Justitia.
19. Machovenko J. (2005). Lietuvių ir slavų teisės vaidmuo kuriant Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės teisės sistemą. Teisė, t. 55, p. 70-82.
20. McAuley F. (2006). Canon Law and the End of the Ordeal. Oxford Journal of Legal Studies, Vol. 26, No. 3, p. 473-513.
21. Palmer, R. C. (1989). Trial by Ordeal [Review of Trial by Fire and Water: The Medieval Judicial Ordeal, by R. Bartlett]. Michigan Law Review, 87(6), 1547–1556. https://doi.org/10.2307/1289268
22. Ryčkov, A. (2018). Judo bučinys: valdovo išdavystės samprata Lietuvoje (XII a. pabaiga – XVI a. vidurys). Vilnius: Lietuvos istorijos institutas.
23. Šapoka, G. (1999). Ordalijos senovės teismo procese. Jurisprudencija, 14(6), 105–118.
24. Šventasis Raštas: senasis testamentas, (1992). Vertė kunigas Česlovas Kavaliauskas. Vilnius: Vaga.
25. Valikonytė I., Lazutka S. ir Gudavičius E. (2001). Pirmasis Lietuvos Statutas (1529 m.). Vilnius: Vaga.
26. Zujienė, G. (2016). Witchcraft Court Cases in the Grand Duchy of Lithuania in the Sixteenth to Eighteenth Centuries. Lithuanian Historical Studies 20, 1, 79-125, Available From: Brill https://doi.org/10.30965/25386565-02001005 [žiūrėta 2024 m. vasario 27d.]
Pozostała literatura
27. Maksimaitis, M. (2024). Inkvizicinis procesas. Prieiga per internetą: https://www.vle.lt/straipsnis/inkvizicinis-procesas/ [žiūrėta 2024 m. vasario 29 d.]
28. Masiokaitė-Liubienė A. (2022). Teisėjų atstovė: teismų sistemos situacija yra kritinė. Prieiga per internetą: https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/teiseju-atstove-teismu-sistemos-situacija-yra-kritine-91481929 [žiūrėta 2024 m. vasario 27 d.].
29. Merriam-Webster. Oath. Prieiga per internetą: https://www.merriam-webster.com/dictionary/oath [žiūrėta 2024 m. vasario 18 d.].
30. United States Conference of Catholic Bishops. Sacraments and Sacramentals: Signs of God‘s grace in our lives. Prieiga per internetą: https://www.usccb.org/prayer-andworship/sacraments-and-sacramentals [žiūrėta 2024 m. vasario 18 d.].
31. Visuotinė lietuvių enciklopedija. Inkvizicinis procesas. Prieiga per internetą: inkvizicinis procesas - Visuotinė lietuvių enciklopedija (vle.lt) [žiūrėta 2024 m. vasario 26 d.].
32. Visuotinė lietuvių enciklopedija. Priesaika. Prieiga per internetą: https://www.vle.lt/straipsnis/priesaika-2/ [žiūrėta 2024 m. vasario 18 d.].
Streszczenie
Z perspektywy współczesnego człowieka ordalia wydają się barbarzyńskie i nieracjonalne. Jednak biorąc pod uwagę ówczesne warunki technologiczne i społeczne, były one szybkim, tanim i prostym sposobem na rozstrzyganie skomplikowanych spraw, zapewniając w ten sposób wymiar sprawiedliwości w średniowiecznym procesie sądowym.
W pracy omówiono przyczyny powstania i zaniku ordaliów w średniowiecznej chrześcijańskiej Europie, a także ordalia w Wielkim Księstwie Litewskim i dziedzictwo instytucji ordaliów w dzisiejszym procesie sądowym Republiki Litewskiej. Analizowana jest współczesna instytucja przysięgi w procesie sądowym Republiki Litewskiej jako dziedzictwo rytualnej przysięgi istniejącej w średniowieczu. Postawiono również hipotezę dotyczącą przywrócenia instytucji ordaliów do obecnego prawa litewskiego oraz wyjaśniono, dlaczego byłoby to niemożliwe.