Tomaš Božerocki
Znaczenie zbiorów „Bernardinai” w badaniu narracji historiograficznych na temat Brygady Kmicica Armii Krajowej
Streszczenie. W latach II wojny światowej (1939–1944) na wschodniej Litwie działał polski ruch oporu, który w uogólnieniu przyjęło się nazywać Armią Krajową. W badaniu działalności Armii Krajowej na wschodniej Litwie cenna jest nie tylko historiografia, ale również zachowane dokumenty, wspomnienia oraz zbiory „Bernardinai” przechowywane w Litewskim Centralnym Archiwum Państwowym. Zbiory te jak dotąd, wydaje się, nie cieszą się dużym zainteresowaniem naukowców badających działalność AK na Litwie, a także gromadzących archiwa Polaków mieszkających w innych państwach.
W artykule, w oparciu o koncepcję nośnika pamięci, analizowany jest przypadek zbiorów „Bernardinai” w kontekście badań archiwalnych polskiej emigracji. Analiza dokumentów przechowywanych w zbiorach „Bernardinai” wykazała, że zawiera on istotne dokumenty, które mogłyby uzupełnić/zmienić istniejącą narrację na temat brygady partyzanckiej AK Kmicica. Brygada partyzancka AK Kmicica zasługuje na uwagę, ponieważ była to pierwsza zbrojna jednostka AK, która rozpoczęła konsekwentny opór zbrojny, ale jak dotąd nie ma odrębnych badań poświęconych jej działalności.
Nośnik pamięci to podstawa komunikacji pamięci, nadająca autentyczność konstruowanej narracji pamięci. Zbiór „Bernardinai” jest nośnikiem pamięci, który powstał w przeszłości i w niezmienionej/niewielkim stopniu zmienionej formie dotarł do teraźniejszości i który przechowuje określoną narrację pamięci o AK. Zbiór „Bernardinai” i znajdujące się w nim dokumenty to cenne nośniki pamięci, które mogą pomóc w ukazaniu sytuacji mieszkańców wschodniej Litwy podczas II wojny światowej i w rzuceniu nowego światła na działalność militarną AK. W kontekście badań i zachowywania piśmiennictwa polskiej emigracji nośnik ten jak dotąd nie cieszy się zainteresowaniem naukowców, chociaż przykład brygady AK Kmicica dowiódł, że w zbiorach tych znajdują się dokumenty, które ujawniają nieznane dotąd aspekty działalności AK.
Fakt staje się wydarzeniem dopiero wtedy, gdy określone grupy zwracają na niego uwagę, nadają mu znaczenie i zaczynają o nim mówić, pisać, a on sam zaczyna być zapamiętywany. Wszystkie znaczące wydarzenia są niczym innym jak czyimś wytworem, stworzonym tylko po to, by uzasadnić teraźniejszość w sposób dogodny dla zbiorowości, elity politycznej lub przywódców państw. Przypadek brygady Kmicica pokazał, że żaden fakt nie jest całkowicie stracony. Jeżeli fakt nie jest obecnie aktualizowany ani wykorzystywany, nie oznacza to, że tak będzie zawsze. Dokumenty przechowywane w zbiorach wskazują, że podczas formowania narracji historiograficznej, pamięci zbiorowej na temat wspomnianej brygady, część wydarzeń została celowo przemilczana, aby nadać formowanej narracji spójność.
Słowa kluczowe: pamięć zbiorowa, zbiory „Bernardinai”, brygada Kmicica, nośnik pamięci.
WSTĘP
W latach II wojny światowej (1939–1944) na wschodniej Litwie działał polski ruch oporu, który w uogólnieniu przyjęło się nazywać Armią Krajową (dalej – AK). AK była ruchem oporu utworzonym przez profesjonalnych oficerów i polityków, podległym bezpośrednio Rządowi RP na uchodźstwie. Rząd na uchodźstwie formalnie kontrolował AK, ale kierownictwo AK na okupowanym obszarze, uwzględniając realia okupacji, często prowadziło politykę sprzeczną z wytycznymi rządu. Mowa o stosunkach etnicznych między Litwinami a Polakami w kontekście działalności propagandowej i wojskowej AK. Niespójność komunikacyjna (Litwini byli przedstawiani w polskiej propagandzie zarówno jako wrogowie, jak i sojusznicy) oraz nieuniknione mordy ludności cywilnej ugruntowały wśród Litwinów wizerunek AK jako organizacji wrogiej Litwie. Temat działalności AK na wschodniej Litwie i dziś wciąż oceniany jest niejednoznacznie. Istnieją różne narracje na temat tej organizacji i jej działalności.
Działalność AK na terytorium Litwy podczas II wojny światowej i w pierwszych latach powojennych badał Longin Tomaszewski [fn: TOMASZEWSKI, Longin. Wileńszczyzna lat wojny i okupacji 1939–1945. Warszawa, 2001.]. Autor ten był jednym z pierwszych, który szczegółowo opisał sytuację na wschodniej Litwie podczas II wojny światowej. Jednak wnioski przedstawione w jego książce nie są oryginalne, stanowią one kompilację różnych źródeł. O brygadzie AK Kmicica wspomniany autor pisał na podstawie wspomnień Edmunda Banasikowskiego [fn: BANASIKOWSKI, Edmund. Na zew Ziemi Wileńskiej. Warszawa–Paryż, 1987.], ale E. Banasikowski sam nie brał udziału w działalności tej brygady. Historia wileńskiej AK została szczegółowo przeanalizowana i przedstawiona w monografiach Jarosława Wołkonowskiego [fn: WOŁKONOWSKI, Jarosław. Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939–1945. Warszawa, 1996; WOŁKONOWSKI, Jarosław. Wizerunek Wileńskiego okręgu Armii Krajowej w podręcznikach szkolnych na Litwie, w mediach na Litwie oraz wypowiedziach polityków litewskich. Iš Lietuvių–lenkų santykiai amžių tėkmėje: istorinė atmintis. Sud. Ryšard Gaidis, Jaroslav Volkonovski. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2009.], Tomasza Strzembosza [fn: STRZEMBOSZ, Tomasz. Pogrindinė Lenkijos valstybė Vilnijoje 1939–1945 metais. Iš Pilietinis pasipriešinimas Lietuvoje ir Lenkijoje: sąsajos ir ypatumai 1939–1956. Sud. Arvydas Anušauskas. Vilnius: LGGRTC leidykla, 2004.], Piotra Niwińskiego [fn: NIWIŃSKI, Piotr. Okręg Wileński AK w latach 1944–1948. Warszawa–Kraków, 2014], Arūnasa Bubnysa [fn: BUBNYS, Arūnas. Pasipriešinimo judėjimai Lietuvoje Antrojo pasaulinio karo metais: lenkų pogrindis 1939–1945 m. Vilnius: LLI leidykla, 2015; BUBNYS, Arūnas. Lenkų pogrindžio požiūris į Lietuvos valstybingumą 1939–1944 metais. Iš Lietuva Antrajame pasauliniame kare. Sud. Arvydas Anušauskas, Česlovas Laurinavičius. Vilnius: LGGRTC leidykla, 2007; BUBNYS, Arūnas. NKVD-NKGB kova su lenkų pogrindžiu ir represijos prieš Lietuvos lenkus 1944–1945 metais. Iš Pilietinis pasipriešinimas Lietuvoje ir Lenkijoje: sąsajos ir ypatumai 1939–1956. Sud. Arvydas Anušauskas. Vilnius: LGGRTC leidykla, 2004.], Kazimierza Krajewskiego [fn: KRAJEWSKI, Kazimierz. Na straconych posterunkach: Armia Krajowa na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Kraków, 2015, s. 168, 169, 187, 188, 305, 311, 326, 381–387, 391.], Zygmunta Boradyna [fn: BORADYN, Zygmunt. Niemen: rzeka niezgody. Łódź, 1999, s. 290, 293.]. Wymienieni naukowcy badali strukturę AK, jej działalność polityczną i wojskową, a także stosunki litewsko-polskie, polsko-niemieckie w czasie II wojny światowej i w pierwszych latach powojennych. W swoich pracach ukazują również podobieństwa między litewskimi i polskimi organizacjami podziemnymi. Jednak ich prace nie analizują istniejących narracji na temat Armii Krajowej i kontekstów ich komunikacji. Niemniej przedstawiane przez nich opowieści o brygadzie AK Kmicica są w zasadzie podobne. Dlatego można postawić pytanie, co spowodowało podobieństwo komunikowanych narracji?
W badaniu działalności AK na wschodniej Litwie cenne są nie tylko historiografia, ale także zachowane dokumenty i wspomnienia. W tym kontekście należy wspomnieć o zbiorach „Bernardinai” Litewskiego Centralnego Archiwum Państwowego (dalej – LCVA) [fn: Armijos Krajovos Vilniaus apygarda. LCVA, f. R-601, ap. 1. Straipsnio priede pateikiamas visų bylų sąrašas, leidžiantis skaitytojui pamatyti, kokie dokumentai sudaro „Bernardinų“ fondą]. Ten zbiór, jak dotąd, wydaje się nie cieszyć dużym zainteresowaniem naukowców badających działalność AK na Litwie, a także gromadzących archiwa Polaków mieszkających w innych państwach. Piśmiennictwo zbiorowości jest czynnikiem pomagającym w utrzymaniu wspólnej tożsamości. Naukowcy z różnych krajów gromadzą, przechowują i analizują dziedzictwo swojej emigracji. W tym kontekście interesująca jest działalność polskich naukowców, którzy gromadzą piśmiennictwo swojej emigracji oraz mieszkańców dawnych Kresów Wschodnich. Naukowcy z Instytutu Sikorskiego [fn: Instytut Polski i muzeum im. Gen. Sikorskiego [interaktyvus] [žiūrėta 2019-07-21], prieiga per internetą: http://www.pism.co.uk/index_pl.htm.], Instytutu Piłsudskiego [fn: Józef Piłsudski Institute of America [interaktyvus] [žiūrėta 2019-07-21], prieiga per internetą: http://www.pilsudski.org/pl/o-nas/misja-i-dzialalnosc.] oraz Uniwersytetu w Toruniu [fn: Archiwum emigracji [interaktyvus] [žiūrėta 2019-07-21], prieiga per internetą: https://www.bu.umk.pl/Archiwum_Emigracji/.] gromadzą pisemne, dokumentalne i wizualne dziedzictwo Polaków rozsianych po świecie, dążąc nie tylko do jego zachowania, ale także do udostępnienia go innym badaczom. Dokumenty dotyczące działalności AK, przechowywane w archiwach innych państw, np. w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, doczekały się publikacji i jak dotąd ukazało się 6 tomów wydawnictwa „Armia Krajowa w dokumentach” [fn: Armia Krajowa w dokumentach. t. 1–6. Londyn, 1970–1989.]. Od 2015 r. wydawnictwo to jest wznawiane, ukazał się rozszerzony pierwszy tom [fn: Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. I, cz. 1, wydanie II (poprawione i uzupełnione). Warszawa, 2015.], ale jak dotąd bez dokumentów ze zbiorów „Bernardinai”. Analiza dokumentów przechowywanych w zbiorach „Bernardinai” wykazała, że zawierają one istotne dokumenty, które mogłyby uzupełnić/zmienić istniejącą narrację na temat brygady partyzanckiej AK Kmicica. Brygada partyzancka AK Kmicica zasługuje na uwagę, ponieważ była to pierwsza zbrojna jednostka AK, która rozpoczęła konsekwentny opór zbrojny, ale jak dotąd nie ma odrębnych badań poświęconych jej działalności.
Cel: W kontekście historiografii i zbiorów „Bernardinai” zbadać narrację o brygadzie partyzanckiej Armii Krajowej Kmicica.
Zadania:
1. Przeanalizować dokumenty zbiorów „Bernardinai”, aby zbadać zachowane dane na temat brygady AK Kmicica;
2. Przeanalizować historiografię dotyczącą działalności AK na wschodniej Litwie, aby ustalić narrację o brygadzie AK Kmicica;
3. Porównać narrację zawartą w historiografii z opowieścią o brygadzie AK Kmicica zachowaną w zbiorach „Bernardinai” oraz w opublikowanych wspomnieniach. W celu realizacji postawionego celu do badania wybrano metodę historiograficznej analizy dokumentów na temat wileńskiej AK.
ZBIORY „BERNARDINAI” JAKO NOŚNIK PAMIĘCI W KONTEKŚCIE BADAŃ PIŚMIENNICTWA POLSKIEJ EMIGRACJI
Dokumenty zgromadzone w zbiorach są cenne z kilku powodów. Po pierwsze, zachowane dokumenty ujawniają sytuację wschodniej Litwy i zachodniej Białorusi w latach wojny i okupacji [fn: Apžvalga apie Ostlando gyventojus ir teritoriją. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 30, l. 3; Baltarusijos generalinio komisariato įkūrimo ir veiklos apžvalga. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 31, l. 6; Viano pranešimai Kongui apie tautinius, religinius santykius, politinę, ekonominę bei kultūrinę padėtį, spaudą, radijo informacijos Vilniaus apygardoje (prieduose yra apžvelgiami leidiniai). 1944. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 52, l. 248; Nemo pranešimai apie tautinius santykius, politinę, ūkinę, sveikatos bei kultūros-švietimo padėtį Švenčionyse, Pabradėje, Lentupyje. 1944-07. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 53, l. 27; Slapta informacija Nr. 5/44 apie politinę padėtį, politinių partijų ir organizacijų nuostatus Lenkijoje. 1944-03-31. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 63, l. 11; Informaciniai biuleteniai Nr. 1, 2, 3 apie padėtį frontuose, vokiečių okupuotose teritorijose, tautinius, religinius santykius. 1943-03-01 – 1943-03- 31. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 64, l. 9; Informaciniai biuleteniai apie tautinius, religinius santykius, mokslo, kultūros, švietimo padėtį. 1943-03-04 – 1944-02-15. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 65, l. 21; PAT periodinis biuletenis apie tautinius, religinius santykius Vilniaus m. ir Vilniaus apskrityje, lenkų visuomeninių organizacijų nuostatas. 1943-12-31. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 66, l. 10; Radijo laidų informaciniai biuleteniai. 1943-12 – 1944-12. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 67, l. 11; PAT informaciniai biuleteniai Nr. 2–5, 8–10, 14–17 apie politinę, ekonominę padėtį, Spaudos biuro Kaune įkūrimo, kultūros, švietimo, sanitarinių tarnybų būklę, lenkų ir lietuvių partizanų susidūrimus, komunistinę propagandą, piliečių verbavimą darbams į Vokietiją, vokiečių įsitvirtinimą Vilniuje, vokiečių karių dezertyravimą. 1944-01-05 – 1944-03-01. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 68, l. 42.]. Po drugie, dokumenty zbiorów zawierają cenne informacje na temat zbrojnych starć pomiędzy litewską policją, Wehrmachtem a brygadami partyzanckimi AK [fn: Kariniai raportai, pranešimai apie AK susidūrimus su sovietų partizanais, Vermachto kariuomene, lietuvių policija ir partizanais. 1944-03-05 – 1944-06-13. minę, kultūros-švietimo padėtį (ne visi). 1943–1944. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 48, l. 101.]. W zbiorach „Bernardinai” znajdują się rozkazy Komendy Głównej AK oraz komendanta Okręgu Wileńskiego AK [fn: Įsakymas dėl SOP (Służba Ochrony Powstania) organizavimo. VSOP (Wojskowa Służba Powstania) instrukcija. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 1; Znič, Liudvik, Vilk ir kt. įsakymai karinių laipsnių suteikimo, karių apmokymo, įsakymo nevykdymo ir kt. klausimais. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 2; Krašto ginkluotųjų pajėgų komendanto Bóro įsakymai dėl informacijos nutekėjimo, karinių veiksmų suderinimo tarp atskirų AK padalinių. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 3; Vilniaus ir Naugarduko apygardų komendanto Vilko įsakymai (Nr. 1, 2, 4, 5) kariams ir partizanams dėl garbingos kovos už Lenkijos nepriklausomybę. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 4; Lenkijos prezidento Władysławo Raczkiewiczo naujametinė kalba, transliuota per radijo stotį Londone. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 76, l. 2; Lenkų pogrindinės kovos vado, politinių partijų konvento Vilniaus apygardos partizanų būrių vado Wilko kreipimasis, atsišaukimai, skelbimai. 1943-01-30 – 1944-07-03. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 77, l. 36; Mobilizacinis šaukimas Zenonui Tyszkiewicziui, gyvenančiam Maišiagaloje. 1944-04-17. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 78, l. 1; Karių priesaikų tekstai. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 79, l. 2.], mające na celu uregulowanie działalności podziemnej w okupowanym kraju; dyrektywy dotyczące organizacji, struktury i działalności BIP, instrukcje pracy agitacyjnej i zarządzenia dotyczące organizacji imprez kulturalnych dla partyzantów; sprawozdania z działalności poszczególnych jednostek BIP; sprawozdania na temat nastrojów politycznych ludności Wileńszczyzny [fn: BIP biuleteniai Nr. 10, 13, 15, 16 apie Vietinę rinktinę, A. Hitlerio įsakymą dėl Vilniaus gynybos ir kt. įvykius. 1944-05-15 – 1944-06-26. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 69, l. 12; Konspiracinis biuletenis Nr. 1 dėl informacijos rinkimo ir perdavimo. 1944-05. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 70, l. 2; BIP Nepaprastasis biuletenis Nr. 1, skirtas Antrojo fronto atidarymui. 1944-06-17. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 71, l. 2.]. Analiza dokumentów zgromadzonych w tych zbiorach jest jednak trudna z dwóch powodów. Pierwszy powód wiąże się z tym, że akta zbiorów zostały utworzone z rozproszonych dokumentów w oparciu o subiektywną opinię pracowników archiwum. Z tego powodu w jednym zbiorze znajdują się dokumenty związane z działalnością propagandową i wojskową, które ze względu na swoją specyfikę można by traktować jako odrębne dziedziny [fn: Przykładem może być następująca sprawa: Selny ataskaita ir raportai apie informacinį-propagandinį darbą, dokumentų tvarkymą, buitį AK daliniuose ir partizanų būriuose.1944-03-19 – 1944-04-08. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 24, l. 9.]. Innym powodem, dla którego dokumenty te są trudne do analizowania, przypisywania do konkretnych wydarzeń lub osób, jest to, że przechowywane dokumenty rzadko mają konkretne daty, autorzy dokumentów nie są podani i tylko w rzadkich przypadkach są podpisani pseudonimami, których odszyfrowanie nie zawsze się udaje. W związku z tym, każdy zbiór w funduszu należy traktować jako zbiór niepowiązanych ze sobą dokumentów (których przeznaczenie często pozostaje niejasne). Działania te utrudniają analizę dokumentów zbiorów i może to być powód, dla którego w trakcie gromadzenia piśmiennictwa i dziedzictwa dokumentalnego na temat historii AK wileńskie zbiory „Bernardinai” pozostają poza zakresem takich badań.
18 lutego 1995 r. w wileńskim kościele Bernardynów pod warstwą śmieci restauratorzy znaleźli skrzynkę z dokumentami Okręgu Wileńskiego AK. Kierujący pracami Petras Kanevičius przekazał dokumenty dopiero 28 lutego, nie do archiwum, ale posłom do Sejmu Romualdasowi Ozolasowi i Juozasowi Dringelisowi. P. Kanevičius samowolnie wyjął znalezione dokumenty ze skrzyni, w której zostały znalezione, i włożył je do torby podróżnej, w której dotarły do Sejmu Republiki Litewskiej [fn: Ta informacja została uzyskana podczas wywiadu z Petrasem Kanevičiusem. Wywiad przeprowadzono 13.04.2020 r. Nagranie wywiadu nie zostało spisane.]. W dniach 2-6 marca 1995 r. w Sejmie RL, w obecności przedstawicielki LCVA, kierowniczki Wydziału Dokumentów Pisanych Aldony Naruškevičienė, kierowniczki Wydziału Restauracji Litewskiego Archiwum Obrazów i Dźwięków Danguolė Šlaustienė oraz funkcjonariusza Departamentu Bezpieczeństwa Państwa Republiki Litewskiej [fn: Ta informacja została uzyskana podczas wywiadu z Danguolė Šlaustienė. Wywiad przeprowadzono 30.03.2020 r. Nagranie wywiadu nie zostało spisane.], dokumenty zostały oczyszczone, wygładzone i ułożone w teczki [fn: Armijos Krajovos Vilniaus apygarda. LCVA, f. R-601, ap. 1, pratarmė p. 2–4.]. 25 kwietnia 1995 r. dokumenty te zostały przekazane do LCVA, a archiwum rozpoczęło ich porządkowanie dopiero w czerwcu. Większość dokumentów jest w języku polskim, ale zdarzają się pojedyncze dokumenty w językach litewskim (fragmenty prasy oficjalnej i podziemnej), rosyjskim i białoruskim. Wtedy też ostatecznie uformowano zbiory i sporządzono inwentarz. Wszystkie zachowane, czytelne dokumenty zostały zmikrofilmowane i w 1996 r. udostępniono je czytelnikom LCVA. Chociaż od upublicznienia zbiorów minęły 23 lata, ich zawartość nadal jest mało znana wśród historyków. Sytuację tę mógł spowodować fakt, że zbiór zawiera bardzo niewiele dokumentów związanych z operacjami wojskowymi AK, co w zasadzie najczęściej interesuje historyków. Natomiast dokumenty przedstawiające sytuację w kraju i położenie ludności niekoniecznie są interesujące i na pierwszy rzut oka cenne. Być może jest to jeden z powodów, dla których instytucje poszukujące polskiego dziedzictwa i dążące do jego zachowania i udostępnienia szerokiej publiczności, jak dotąd nie poświęcają uwagi zbiorom „Bernardinai”.
Archiwum, przechowywane w nim dokumenty – to nośnik pamięci, w którym utrwalona jest pamięć o przeszłości. Dokumenty jako nośniki pamięci nie zmieniają się, ale ich interpretacja zależy od kontekstu i mediów, zwłaszcza środków masowego przekazu. Media pomagają kształtować pamięć, za ich pośrednictwem można komunikować narrację pamięci, narracje medialne wpływają na pamięć, a także media pomagają na nowo odkryć takie nośniki, jak archiwa.
KONCEPCJA NOŚNIKA PAMIĘCI
Pojęcie miejsca pamięci nie jest jedynym sposobem na opisanie uprzedmiotowionej lub umiejscowionej pamięci. Jan Assmann [fn: ASSMANN, Jan; CZAPLICKA, John. Collective Memory and Cultural Identity. New German Critique, 1995, nr. 65, p. 129. JSTOR [interaktyvus]. 1995 [žiūrėta 2019 m. gruodžio 1 d.]. Prieiga per internetą: https://www.academia.edu/1411583/Collective_memory_and_cultural_identity; ASSMANN, Jan. Pamięć kulturowa. In Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość. Warszawa, 2008, s. 35–36.] pisał o wytworach kulturowych jako o punktach odniesienia (fixed points), które podtrzymują pamięć kulturową. Marcin Kula w pracy „Nośniki pamięci historycznej” [fn: KULA, Marcin. Nośniki pamięci historycznej. Warszawa, 2002.] analizuje możliwości zachowania pamięci, nie kładąc nacisku na pojęcie miejsc pamięci, Andrzej Szpociński w „Nośniki pamięci, miejsca pamięci” [fn: SZPOCIŃSKI, Andrzej. Nośniki pamięci, miejsca pamięci. Sensus Historiae, 2014/4, vol. XVII.], Marian Golka w „Pamięć społeczna i jej implanty” [fn: GOLKA, Marian. Pamięć społeczna i jej implanty. Warszawa, 2009.] oraz Kerwin L. Klein w „O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym” [fn: KLEIN, Kerwin L. O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym. Konteksty, 2003, nr. 3–4.] również analizują kulturę pamięci i jej wyraz, nie kładąc nacisku na koncepcję miejsc pamięci. Wymienieni autorzy nie podali definicji koncepcji nośnika pamięci, ale podane przez nich przykłady pozwalają przypuszczać, że nośniki pamięci to rzeczy, działania, które nie tylko stymulują pamięć, ale także przekazują określone wartości i idee.
Pamięć (zbiorową lub publiczną) poprzez komunikację podtrzymują nośniki pamięci – widoczne przejawy pamięci publicznej. Pogląd, że komunikacja pamięci jest nierozerwalnie związana z rzeczami i działaniami, opiera się na spostrzeżeniach Paula Connertona [fn: CONNERTON, Paul. Jak społeczeństwa pamiętają. Warszawa, 2012, s. 44–45.], Rasy Čepaitienė [fn: ČEPAITIENĖ, Rasa. Laikas ir akmenys: kultūros paveldo sampratos moderniojoje Lietuvoje. Vilnius: LII leidykla, 2005.], Barbary Szackiej [fn: SZACKA, Barbara. II wojna światowa w pamieci rodzinnej. In Między codziennością a wielką historią. Gdańsk–Warszawa, 2010.], Zinaidy Manžuch [fn: MANŽUCH, Zinaida. Atminties institucijos: saugyklos, teatrai, lobynai ar duomenų bazės? Knygotyra, 2008, t. 51.], Odety Žukauskienė [fn: ŽUKAUSKIENĖ, Odeta. Nacionalinės atminties meditacija šiuolaikiniame mene ir Kęstučio Grigaliūno kūryboje. Iš Nacionalinis tapatumas medijų kultūroje. Sud. Žilvinė Gaižutytė-Filipavičienė, Vytautas Rubavičius. Vilnius: LKTI leidykla, 2011.], Zofii Sawaniewskiej-Mochowej [fn: SAWANIEWSKA-MOCHOWA, Zofia. Tożsamość narodowa i kulturowa rodzin ziemiańskich na Litwie w šviesoje narracji biograficznych. In Tożsamość na styku kultur 2. Sud. Irena Masojć, Henryka Sokołowska. Vilnius, 2011.]. Autorzy ci twierdzą, że pamięć jest powiązana z miejscami, obiektami lub instytucjami. Magdalena Saryusz-Wolska [fn: SARYUSZ-WOLSKA, Magdalena. Spotkanie czasu z miejscem: studia o pamięci i miastach. Warszawa, 2011, s. 75.] powstanie idei miejsc pamięci łączy ze starożytnością, gdy popularna była sztuka mnemotechniczna, tj. umiejętność powiązania rzeczy, jednostki z konkretnym miejscem, w którym się znajdowała. Przedstawieni autorzy rozwinęli (lub bardziej szczegółowo opisali) teorię ram społecznych Maurice'a Halbwachsa [fn: HALBWACHS, Maurice. Społeczne ramy pamięci. Warszawa, 1969.] oraz koncepcję miejsc pamięci Pierre'a Nory [fn: NORA, Pierre. Między pamięcią i historią. Lieux de memoire. Tytuł roboczy: archiwum, 2009, 2.], ale nie zwrócili uwagi (z wyjątkiem P. Connertona) na punkty odniesienia J. Assmanna podtrzymujące pamięć kulturową. Do tych autorów można również zaliczyć Krzysztofa Pomiana [fn: POMIAN, Krzysztof. Padalyta atmintis: atminties vietos Europoje, kaip politinis ir kultūrinis reiškinys. Literatūra ir menas [interaktyvus]. 2014-04-18, nr. 3470 [žiūrėta 2017 m. liepos 21 d.]. Prieiga per internetą: http://literaturairmenas.lt/2014-04-18-nr-3470/1692-kultura-pl/2653-krzysztof-pomian-padalyta-atmintis-atminties-vietos-europoje-kaip-politinis-ir-kulturinis-reiskinys.], który, choć bardzo ogólnikowo, zdefiniował koncepcję nośnika pamięci, zgodnie z którą wszystko: od najmniejszego przedmiotu po dni pamięci, instytucje – może być uznane za nośnik pamięci.
Nośnik pamięci to podstawa komunikacji pamięci, nadająca autentyczność konstruowanej narracji pamięci, tj. udowadniająca, że komunikowana przeszłość rzeczywiście miała miejsce. Zbiory „Bernardinai” są nośnikiem pamięci, który powstał w przeszłości i w niezmienionej/niewielkim stopniu zmienionej formie dotarł do teraźniejszości i który przechowuje określoną narrację pamięci o AK, która może być istotna dla szczegółowego odtworzenia i analizy historii brygady AK Kmicica.
PRZEDSTAWIENIE NARRACJI HISTORIOGRAFICZNEJ NA TEMAT HISTORII BRYGADY AK KMICICA
Pierwsza brygada partyzancka Okręgu Wileńskiego AK została utworzona wiosną 1943 r. przez porucznika Antoniego Burzyńskiego „Kmicica” (1911–1943), który wcześniej pełnił funkcję adiutanta komendy wojskowej miasta Wilna Okręgu Wileńskiego AK. Pomysł projektu zrodził się w połowie 1942 r., ale z powodu wątpliwości dowództwa Okręgu Wileńskiego AK co do sensowności formowania brygady partyzanckiej, jego realizacja rozpoczęła się w 1943 roku. Wątpliwości dowództwa argumentowano tym, że powstanie brygady partyzanckiej może pociągnąć za sobą niepotrzebne ofiary wśród członków AK i ludności cywilnej. Zezwolenie na utworzenie brygady wydano na początku 1943 r., ale pod warunkiem, że Kmicic nie będzie używał w swoich działaniach wojennych polskiej symboliki wojskowej ani żadnej innej, a także nie będzie posługiwał się językiem polskim. W ten sposób starano się chronić ludność polską przed ewentualnymi represjami. 23 marca 1943 r. „samodzielna” brygada partyzancka Kmicica formalnie rozpoczęła swoją działalność na terenie powiatów postawskiego i święciańskiego. Chrzest bojowy brygada przeszła 15 kwietnia 1943 r., kiedy zaatakowano posterunek wojskowy na stacji kolejowej w Gelednė. Od kwietnia do sierpnia brygada Kmicica przeprowadziła co najmniej 12 różnego rodzaju operacji bojowych, a liczba żołnierzy wzrosła z 10 do prawie 300. Ostatnia operacja bojowa, skierowana przeciwko Niemcom i policjantom białoruskim, miała miejsce w Żodziszkiach w dniach 14–15 sierpnia [fn: KRAJEWSKI, Kazimierz. Na straconych posterunkach: Armia Krajowa na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Kraków, 2015, s. 381–387.].
Kmicic, formując brygadę partyzancką i przeprowadzając operacje wojskowe w powiatach święciańskim i postawskim, aktywnie współpracował z oddziałem partyzantów sowieckich pod dowództwem Fiodora Markowa (1913–1958). Kmicic i F. Markow znali się jeszcze z czasów przedwojennych [fn: WOŁKONOWSKI, Jarosław. Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939–1945. Warszawa, 1996, s. 123.]. Z jednej strony, współpracowali, ponieważ Kmicic od dawna znał dowódcę partyzantów sowieckich. Z drugiej strony, Kmicic był przekonany, że partyzanci sowieccy są jedynymi polskimi sojusznikami na Wileńszczyźnie, ponieważ Zachodni sojusznicy byli zbyt daleko, by udzielić realnej pomocy AK Okręgu Wileńskiego. Miejscowa ludność była skłonna do współpracy z partyzantami polskimi, którzy unikali grabieży w miejscowych gospodarstwach i przemocy wobec miejscowej ludności, czego często nie unikali partyzanci sowieccy. F. Markow nie uważał Kmicica za poważnego konkurenta, ponieważ miał szpiegów w polskiej brygadzie i doskonale znał te aspekty: sympatie polskich partyzantów wobec Sowietów, uzbrojenie, liczebność, harmonogram dnia brygady, itp. Innymi słowy, dowódca partyzantów sowieckich zdawał sobie sprawę, że polska brygada, której przynależność polityczna nie była jasno określona, a zaopatrzenie było słabe, nie mogła stanowić zagrożenia dla oddziału sowieckiego. Istniały przesłanki, aby zachęcać Kmicica do przyłączenia się z całą brygadą do Sowietów. Jednak stosunek F. Markowa do Kmicica zmienił się, gdy ten przedstawił się jako dowódca brygady partyzanckiej Okręgu Wileńskiego AK. Był to główny powód, który zadecydował o dalszym losie brygady partyzanckiej Kmicica, tj. o jej likwidacji 26 sierpnia 1943 r., w której, nawiasem mówiąc, uczestniczył litewski komunista Jonas Vildžiūnas [fn: WOŁKONOWSKI, Jarosław. Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939–1945. Warszawa, 1996, s. 125.]. Sowietom stosunkowo łatwo było przeprowadzić akcję likwidacyjną, ponieważ dzięki ścisłej współpracy i działającym szpiegom znali harmonogram dnia oddziału, a bazy obu oddziałów znajdowały się w pobliżu jeziora Narocz. Polacy zostali zaskoczeni podczas czyszczenia broni, czyli w momencie, gdy nie mogli z niej skorzystać. Kmicic i około 50 innych żołnierzy zostali rozstrzelani, a za ich los odpowiadał wspomniany J. Vildžiūnas, który decydował, których partyzantów można reedukować, a których już nie [fn: SZYŁEYKO, Zdzisław. Lepsza strona czasu. Londyn, 1992, s. 132; NAGRABIECKI, Jan. Idąc na hasło: zapiski partyzanta. Warszawa, 1997, s. 51.]. Części byłych partyzantów pozwolono wrócić do domu, a ze stu pozostałych Sowietów utworzyło oddział partyzancki podległy komunistycznemu rządowi polskiemu w Moskwie, którym dowodził Wincenty Mroczkowski „Zapora” (były oficer Wojska Polskiego, który służył w Nowej Wilejce). Przy nadarzającej się okazji Zapora i jego oddział przeszli do brygady AK, którą z resztek oddziału Kmicica formował Zygmunt Szendzielarz „Łupaszko”. W zemście za zdradę Sowieci rozstrzelali 30 pozostałych Polaków, a także zabili około 50 cywilów, podejrzanych o współpracę z brygadą AK Kmicica [fn: WOŁKONOWSKI, Jarosław. Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939–1945. Warszawa, 1996, s. 122–132; BUBNYS, Arūnas. Pasipriešinimo judėjimai Lietuvoje Antrojo pasaulinio karo metais: lenkų pogrindis 1939–1945 m. Vilnius: LII leidykla, 2015, p. 350–355.].
ROZBIEŻNOŚCI MIĘDZY HISTORIOGRAFIĄ A ŹRÓDŁAMI: PRZEMILCZANE WERSJE WYDARZEŃ
Historię brygady AK Kmicica szczegółowo, opierając się na materiałach archiwalnych i dostępnych wspomnieniach uczestników, opisał w swojej monografii historyk Jarosław Wołkonowski [fn: WOŁKONOWSKI, Jarosław. Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939–1945. Warszawa, 1996, s. 40, 67, 122–132, 140.], którego narrację powtórzyli, nieznacznie uzupełniając nowo odkrytymi danymi, inni autorzy: Kazimierz Krajewski [fn: KRAJEWSKI, Kazimierz. Na straconych posterunkach: Armia Krajowa na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Kraków, 2015, s. 168, 169, 187, 188, 305, 311, 326, 381–387, 391.], Zygmunt Boradyn [fn: BORADYN, Zygmunt. Niemen: rzeka niezgody. Łódź, 1999, s. 290, 293.], Arūnas Bubnys [fn: BUBNYS, Arūnas. Pasipriešinimo judėjimai Lietuvoje Antrojo pasaulinio karo metais: lenkų pogrindis 1939–1945 m. Vilnius: LII leidykla, 2015, p. 78, 191, 232, 235, 350–355, 451.]. K. Krajewski i Z. Boradyn swoje opinie opierali w zasadzie na materiałach przechowywanych w archiwach białoruskich, a A. Bubnys w dużej mierze na dokumentach przechowywanych w archiwach litewskich, tj. dokumentach hitlerowskich struktur bezpieczeństwa, policji litewskiej oraz zbiorach „Bernardinai”. Pomimo różnych źródeł, monografie te łączy kilka podobnych cech:
1. Brygada AK rozpoczęła działalność wiosną 1943 r.;
2. Brygadą AK dowodził były oficer Wojska Polskiego Antoni Burzyński, który przyjął pseudonim Kmicic;
3. Brygada AK działała w powiatach postawskim i święciańskim, gdzie miała zapewnione poparcie miejscowej ludności;
4. Kmicic współpracował z komunistą F. Markowem, którego znał sprzed wojny, i był przekonany, że jest to jego jedyny sojusznik na Wileńszczyźnie;
5. F. Markow zlikwidował brygadę AK Kmicica 26 sierpnia 1943 r., rozstrzeliwując Kmicica i oficerów jego sztabu, a także od 80 do 130 żołnierzy i cywilów, związanych z pierwszą brygadą AK działającą na Wileńszczyźnie.
Te podobieństwa są wynikiem narracji narzuconej przez J. Wołkonowskiego, jako pierwszego historyka, który szczegółowo przedstawił historię działalności całego Okręgu Wileńskiego AK od 1939 do 1945 roku. Na przykład z dokumentów, na których opierał się Z. Boradyn (przedstawionych w monografii jako załączniki), data likwidacji brygady AK Kmicica nie jest jednoznaczna. Na podstawie tych danych można stwierdzić, że F. Markow 21 sierpnia 1943 r. otrzymał od dowództwa rozkaz rozbrojenia brygady AK. 30 sierpnia 1943 r. F. Markow raportował, że brygada AK została rozbrojona bez ofiar, a dowódca innego oddziału sowieckiego, który brał udział w operacji rozbrojenia Polaków, doniósł 2 września o rozbrojeniu Polaków [fn: BORADYN, Zygmunt. Niemen: rzeka niezgody. Łódź, 1999, s. 293–294.]. W żadnym z wymienionych sprawozdań służbowych nie podano konkretnej daty likwidacji ani liczby ofiar. Ale dokumentom sowieckim nie można całkowicie ufać, należy je traktować ostrożnie, biorąc pod uwagę inne źródła, okoliczności powstania dokumentów, itp. Jako przykład można podać twierdzenia Birutė Burauskaitė i Arvydasa Anušauskasa, że dokumentom sowieckim nie można ufać, ponieważ przedstawione w nich fakty nie odzwierciedlają rzeczywistości, są one zniekształcone w celu ukrycia zbrodni popełnionych przez samych Sowietów – stosowania tortur podczas przesłuchań [fn: W opinii publicznej silny oddźwięk wywołało oświadczenie Rūty Vanagaitė, że ma dane, które świadczą o powiązaniach Adolfa Ramanauskasa-Vanagasa z holokaustem na Litwie, a także, że Vanagas sam się zranił podczas przesłuchania i uwięzienia. Swoje twierdzenia poparła tym, że wszystko to wyczytała z protokołów przesłuchań Vanagasa. Takie oświadczenia nie pozostały niezauważone przez historyków Birutė Burauskaitė i Arvydasa Anušauskasa, którzy stwierdzili, że dokumenty sowieckie jako źródło są niewiarygodne. Według: RADŽIŪNAS, Vytenis. R. Vanagaitė prieš istorikus: kuri pusė nemato partizano Vanago veiksmų visumos? Lrt.lt [interaktyvus]. 2017-10-25, [žiūrėta 2019 m. liepos 16 d.]. Prieiga per internetą: https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/191164/r-vanagaite-pries-istorikus-kuri-puse-nemato-partizano-vanago-veiksmu-visumos.].
J. Wołkonowski, przedstawiając pierwszą brygadę AK na Wileńszczyźnie, opierał się na opublikowanych wspomnieniach Zdzisława Szyłeyki [fn: SZYŁEYKO, Zdzisław. Lepsza strona czasu. Londyn, 1992, s. 128–149.], relacji Lidii Lwow-Eberle [fn: Pagal: WOŁKONOWSKI, Jarosław. Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939–1945. Warszawa, 1996, s. 133.] oraz na sprawozdaniach służbowych F. Markowa [fn: Według: tamże.], przechowywanych na Białorusi, w byłym archiwum Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Białorusi w Mińsku [fn: Ten pat, s. 122–132.]. Oceniając to w kontekście twierdzeń B. Burauskaitė i A. Anušauskasa, można przypuszczać, że nie należy całkowicie ufać raportowi F. Markowa, ponieważ mógł go sporządzić niekoniecznie w oparciu o faktyczną sytuację. Jest bowiem prawdopodobne, że mógł istnieć rozkaz jak najszybszej likwidacji brygady AK, a zatem w celu ratowania swojej reputacji w oczach dowództwa, autor raportu sfałszował dane tak, jak było to dla niego korzystne. Tak więc dokumenty te niekoniecznie odzwierciedlają faktyczną sytuację.
Inne źródła wykorzystane przez J. Wołkonowskiego to dostępne wspomnienia członków brygady AK Kmicica, które ukazały się ponad 40 lat po opisywanych wydarzeniach. Biorąc pod uwagę ten fakt, prawdopodobne jest, że mogły pojawić się nieścisłości. Przykładem mogą być opublikowane wspomnienia Tadeusza Ginki, w których opisuje on swoje doświadczenia jako lekarza pracującego w okolicach miejscowości Świr, a także swoje przeżycia wojenne i zesłanie [fn: GINKO, Tadeusz. Wspomnienia 1939–1946. Bydgoszcz, 2009, s. 60.]. T. Ginko pracował w okolicach, w których w marcu 1943 r. rozpoczęła działalność brygada partyzancka Kmicica. Wymieniony autor pisał, że wspomniany oddział działał w okolicach miejscowości Świr i jeziora Narocz w 1941 r. Mylą mu się również okresy powstania i działalności innych brygad AK. To zamieszanie powstało dlatego, że wspomnienia zostały spisane kilkadziesiąt lat po opisywanych wydarzeniach, a ich autor później (tj. po opisywanych wydarzeniach) nie miał żadnego kontaktu z osobami, o których wspominał w swoich wspomnieniach [fn: Tamże, s. 23. Należy zaznaczyć, że wymieniony przez T. Ginkę oficer AK Jan Morelewski „Roland”, który przybył, aby zabrać lekarza mogącego udzielić pomocy rannym żołnierzom AK, w swoich opublikowanych wspomnieniach w ogóle nie wspomina o T. Gince, chociaż ten twierdzi, że po tym zdarzeniu wielokrotnie współpracował z Rolandem. MORELEWSKI, Jan. Pokolenie akowskie. Bydgoszcz, 1995.]. Innymi słowy, po utracie kontaktu ze zbiorowością, zmieniła się jego pamięć o zbiorowych doświadczeniach: datach, ludziach, wydarzeniach, itp. Kolejny przykład, bezpośrednio związany z brygadą AK Kmicica, to wspomnienia Jana Nagrabieckiego [fn: W wywiadzie z Jarosławem Wołkonowskim, przeprowadzonym 8 maja 2018 r., na pytanie, czy znane są mu wspomnienia lub raport J. Nagrabieckiego, uzyskano odpowiedź negatywną.], które po raz pierwszy zostały opublikowane w Polsce w 1989 roku [fn: NAGRABIECKI, Jan. Idąc na hasło: zapiski partyzanta. Warszawa, 1997.], oraz sprawozdanie służbowe tego samego autora do dowództwa Okręgu Wileńskiego AK, sporządzone jesienią 1943 r. [fn: Viano pranešimai Kongui apie tautinius, religinius santykius, politinę, ekonominę bei kultūrinę padėtį, spaudą, radijo informacijas Vilniaus apygardoje (prieduose yra apžvelgiami leidiniai). LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 52, l. 204–206.].
J. Nagrabiecki przedstawił nieco inne okoliczności działania i likwidacji oddziału w porównaniu ze wspomnieniami Zdzisława Szyłeyki, które ukazały się w 1992 r. w Anglii [fn: SZYŁEYKO, Zdzisław. Lepsza strona czasu. Londyn, 1992.] i na których szeroko opierali się J. Wołkonowski i A. Bubnys. Ale Z. Szyłeyko, pisząc wspomnienia [fn: Nie dziennik, ale wspomnienia, spisane na emeryturze na emigracji.], posłużył się tym, co już zostało opublikowane, tj. wspomnieniami J. Nagrabieckiego, które wymienił w spisie literatury. Z. Szyłeyko pisał, że w czasie operacji likwidacyjnej był chory i przebywał poza obozem oddziału, we wsi Skok, znacznie oddalonej od bazy partyzantów nad jeziorem Narocz. Dlatego szczegóły likwidacji oddziału mógł przedstawić, korzystając ze wspomnień J. Nagrabieckiego, który brał w tym procesie bezpośredni udział. Tak więc w przypadkach J. Nagrabieckiego i Z. Szyłeyki zbieżne są data likwidacji oddziału i inne, mniej istotne okoliczności. Ale w kontekście opublikowanych wspomnień bardzo interesująco prezentuje się sprawozdanie służbowe J. Nagrabieckiego dla dowództwa, które zostało sporządzone po likwidacji brygady Kmicica [fn: Viano pranešimai Kongui apie tautinius, religinius santykius, politinę, ekonominę bei kultūrinę padėtį, spaudą, radijo informacijas Vilniaus apygardoje (prieduose yra apžvelgiami leidiniai). LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 52, l. 204–206.]. Sprawozdanie służbowe podpisał Wandal, co było pseudonimem J. Nagrabieckiego. Dokument ten jest przechowywany w LCVA wśród innych dokumentów zbiorów „Bernardinai”, a sprawozdanie to nie jest nieznane ani J. Wołkonowskiemu, ani A. Bubnysowi. Porównując dokument z opublikowanymi wspomnieniami, można wyróżnić kilka istotnych kwestii i różnic:
1. Data. W opublikowanych wspomnieniach i historiografii data likwidacji to 26 sierpnia 1943 r. – 11 dni po starciu w Żodziszkiach. W sprawozdaniu służbowym figuruje data 15 września 1943 r.;
2. Zdrajcy. W opublikowanych wspomnieniach i historiografii nie ma rozważań, że któryś z polskich partyzantów mógł zdradzić swoich, np. wskazując, co będzie się działo w polskiej bazie w planowanym dniu likwidacji, tj. że o konkretnej godzinie będzie czyszczona broń. W sprawozdaniu służbowym podano, że po aresztowaniu kilku partyzantów od razu wypuszczono, nie byli przesłuchiwani, pozwolono im zatrzymać broń i mogli swobodnie poruszać się po bazie sowieckiej;
3. Stosunek do opisywanych wydarzeń. Z. Szyłeyko w momencie likwidacji nie przebywał w brygadzie AK, ale w jego wspomnieniach wyraźnie odczuwalna jest frustracja z powodu tego, co się stało. Natomiast J. Nagrabiecki we wspomnieniach rozważa, że F. Markow mógł mieć rację, a jego działania wobec brygady Kmicica były w pełni uzasadnione i logiczne. Treść sprawozdania służbowego świadczy o dążeniu do zemsty za rozstrzelanie towarzyszy broni [fn: Viano pranešimai Kongui apie tautinius, religinius santykius, politinę, ekonominę bei kultūrinę padėtį, spaudą, radijo informacijas Vilniaus apygardoje (prieduose yra apžvelgiami leidiniai). LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 52, l. 204–206; SZYŁEYKO, Zdzisław. Lepsza strona czasu. Londyn, 1992, s. 128–149; NAGRABIECKI, Jan. Idąc na hasło: zapiski partyzanta. Warszawa, 1997, s. 49–54.].
W opublikowanych wspomnieniach J. Nagrabieckiego przedstawiona jest zupełnie inna wersja wydarzeń niż w jego własnym raporcie sporządzonym dla dowództwa zaraz po wydarzeniach [fn: NAGRABIECKI, Jan. Idąc na hasło: zapiski partyzanta. Warszawa, 1997, s. 28–55.]. Prawdopodobnie na postrzeganie i przedstawienie wydarzeń miało wpływ to, że J. Nagrabiecki sympatyzował z komunistami, służył w komunistycznych oddziałach partyzanckich przed przejściem do brygady Kmicica i po likwidacji polskiej brygady [fn: Tamże, s. 54–56.]. Później, po powrocie do polskiej brygady partyzanckiej pod dowództwem Gracjana Fróga, niejednokrotnie publicznie kwestionował, czy Sowieci rzeczywiście zniszczyli brygadę AK Kmicica bez powodu, wysuwał wersję, że być może sam Kmicic był winny wszystkich wydarzeń, itp. [fn: Tamże, s. 90–125.] W raporcie nie ma żadnych wzmianek o służbie w sowieckich oddziałach partyzanckich, a także stwierdza się, że dowództwo AK w Wilnie zostało natychmiast poinformowane o wydarzeniach nad jeziorem Narocz [fn: Viano pranešimai Kongui apie tautinius, religinius santykius, politinę, ekonominę bei kultūrinę padėtį, spaudą, radijo informacijas Vilniaus apygardoje (prieduose yra apžvelgiami leidiniai). LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 52, l. 204–206.]. J. Nagrabiecki w swoich wspomnieniach pisał, że jesienią 1943 r. Niemcy wraz z kolaborantami prowadzili operację wojskową w okolicach jeziora Narocz, skierowaną przeciwko partyzantom sowieckim, i wtedy udało mu się uciec z oddziału sowieckiego [fn: NAGRABIECKI, Jan. Idąc na hasło: zapiski partyzanta. Warszawa, 1997, s. 54–56.]. Ta sama niemiecka operacja wojskowa jest wspomniana w sprawozdaniu służbowym J. Nagrabieckiego, w którym stwierdza się, że Niemcy rozpoczęli operację wojskową, ponieważ on (J. Nagrabiecki) wraz z polskimi podziemnymi działaczami napisał list do niemieckiego dowództwa wojskowego, w którym podał dokładne współrzędne sowieckiego oddziału nad jeziorem Narocz [fn: Viano pranešimai Kongui apie tautinius, religinius santykius, politinę, ekonominę bei kultūrinę padėtį, spaudą, radijo informacijas Vilniaus apygardoje (prieduose yra apžvelgiami leidiniai). LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 52, l. 205–206.].
Wersje wydarzeń przedstawione w sprawozdaniu służbowym i opublikowanych wspomnieniach różnią się, chociaż ich autorem była jedna i ta sama osoba – Jan Nagrabiecki „Wandal”. Można przypuszczać, że w sprawozdaniu służbowym powiązania z partyzantami sowieckimi zostały celowo zatajone, aby uchronić się przed ewentualnymi podejrzeniami o zdradę. Przedstawione opublikowane wspomnienia, raport i historiografia prezentują zupełnie różne scenariusze tego samego wydarzenia: w zasadzie zbieżni są tylko bohaterowie, a przebieg wydarzeń i okoliczności są zupełnie różne.
W 1987 r. w Paryżu ukazały się wspomnienia Edmunda Banasikowskiego „Jeża”, w których oprócz swoich osobistych doświadczeń opisał on również wydarzenia, o których opowiedzieli mu inni uczestnicy podziemia. Wśród różnych zawiłości działalności wileńskiej AK opisał on okoliczności działalności pierwszej partyzanckiej brygady AK. E. Banasikowski wskazał, że współpraca Kmicica z F. Markowem zakończyła się, gdy ten dowiedział się, że brygada dowodzona przez Kmicica należy do AK, w brygadzie prowadzona jest propaganda antykomunistyczna, a także podtrzymywany jest pogląd, że to Sowieci rozstrzelali polskich oficerów w Katyniu [fn: BANASIKOWSKI, Edmund. Na zew ziemi Wileńskiej. Warszawa – Paryż, 1990, s. 70.]. E. Banasikowski pisał, że likwidacja brygady AK nastąpiła po zaproszeniu Kmicica ze sztabem brygady do obozu Sowietów na uroczystość wręczenia sztandaru. Dokładna data wydarzeń nie jest podana, ale napisano, że wszystko miało miejsce wczesną jesienią [fn: Tamże, s. 71.], więc można przypuszczać, że chodzi o wrzesień. Wiarygodności wersji wrześniowej dodaje raport Komendanta Głównego AK dla rządu na uchodźstwie, wysłany 31 sierpnia 1943 roku [fn: Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. III, kwiecień 1943 – lipiec 1944. Red. Halina Czarnocka, Józef Garliński, Kazimierz Iranek-Osmecki, Włodzimierz Otocki, Tadeusz Pełczyński. Londyn, 1976, s. 124.]. We wspomnianym raporcie rządowi na uchodźstwie przekazano, że w Okręgu Wileńskim AK działały dwa oddziały partyzanckie, a Sowieci oferują współpracę. Ale nie ma żadnej mowy o bezpośrednim konflikcie sowiecko-polskim.
ZNACZENIE PRZEMILCZENIA W TWORZENIU PAMIĘCI O BRYGADZIE KMICICA
Obecnie bezsprzecznie dominuje wersja wydarzeń przedstawiona w monografii J. Wołkonowskiego, oparta w zasadzie na dokumentach Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Białorusi. Narracja, którą stworzył J. Wołkonowski, jest swego rodzaju konsensusem. Starano się ustalić przebieg wydarzeń, winnych, bohaterów, daty. J. Wołkonowski zaproponował najlepiej uargumentowaną wersję, która pasowała zarówno naukowcom, jak i byłym uczestnikom podziemia, dążącym do upamiętnienia historii oddziału Kmicica. Co ciekawe, w zasadzie dziś historia brygady partyzanckiej Kmicica, pamięć o niej, nie ma żadnego znaczenia dla tożsamości zbiorowej. 13 lipca we wsi Krawczuny w rejonie wileńskim odbyły się uroczystości z okazji siedemdziesiątej piątej rocznicy operacji wojskowej „Ostra Brama” i bitwy pod Krawczunami. Podczas uroczystego upamiętnienia uczczono pamięć oddziałów partyzanckich Okręgów Wileńskiego i Nowogródzkiego AK, które brały i nie brały udziału w operacji „Ostra Brama”. Ale wśród nich nie wspomniano o brygadzie Kmicica, nie była ona też wspomniana podczas uroczystości w 2018 r., 2017 r. i 2016 r., w których uczestniczył autor tego artykułu. Trudno odpowiedzieć, dlaczego brygada Kmicica nie jest uwzględniana w ceremonii upamiętnienia oddziałów partyzanckich AK.
Podsumowując rolę historyków w tworzeniu wiedzy o AK (poszczególnych jej częściach, itp.), można założyć, że wybrane przez historyków tematy nie były przypadkowe. Analizowane tematy były aktualne w ówczesnym społeczeństwie, po odzyskaniu przez Litwę niepodległości istniało ogromne zainteresowanie działalnością AK na wschodniej Litwie i zachodniej Białorusi. W ówczesnych pracach, tj. z XX wieku, nie poruszano kontrowersyjnych tematów, trudne kwestie przedstawiano w sposób abstrakcyjny, unikając skomplikowanych wyjaśnień i niewygodnych wniosków. J. Wołkonowski był wówczas członkiem i jednym ze współzałożycieli Klubu AK, dlatego nieprzypadkowo przedstawił działalność AK w sposób pozytywny. Można przypuszczać, że zbiorowe doświadczenia, zbiorowe zachowania, które były przyjmowane bezkrytycznie, bez wątpliwości, w perspektywie długoterminowej stały się głównym pryzmatem oceny przeszłości organizacji. Stosunek historyka do pamięci zbiorowej o AK wyznaczył perspektywy jego badań, a jego badania, jako pierwsze tego rodzaju, narzuciły narrację kolejnym badaniom, wyznaczając granice wiedzy o AK w społeczeństwie.
Wnioski
1. Nośnik pamięci to podstawa komunikacji pamięci, nadająca autentyczność konstruowanej narracji pamięci, tj. dowodząca, że komunikowana przeszłość rzeczywiście miała miejsce. Zbiory „Bernardinai” są nośnikiem pamięci, który powstał w przeszłości i w niezmienionej/niewielkim stopniu zmienionej formie dotarł do teraźniejszości i który przechowuje określoną narrację pamięci o AK. Zbiory „Bernardinai” przechowywane w LCVA i znajdujące się w nich dokumenty to cenne nośniki pamięci, które mogą pomóc w ukazaniu sytuacji mieszkańców Wileńszczyzny podczas II wojny światowej, a także w rzuceniu nowego światła na działalność militarną AK. W kontekście badań i zachowywania piśmiennictwa polskiej emigracji nośnik ten jak dotąd nie cieszy się zainteresowaniem naukowców, chociaż przykład brygady AK Kmicica dowiódł, że w zbiorze tym znajdują się dokumenty, które ujawniają nieznane dotąd aspekty działalności AK.
2. Fakt staje się wydarzeniem dopiero wtedy, gdy określone grupy zwracają na niego uwagę, nadają mu znaczenie i zaczynają o nim mówić, pisać, a on sam zaczyna być zapamiętywany. Nie oznacza to, że wydarzenia są jedynie konstrukcjami, ponieważ podstawą wydarzenia jest fakt, tj. realne działanie. Ale tylko opisany i przedstawiony społeczeństwu fakt staje się znaczącym wydarzeniem. Tak stało się z brygadą AK Kmicica, o której nie mówiono aż do monografii J. Wołkonowskiego, dlatego zaproponowana przez niego narracja „przyjęła się” w historiografii. Wszystkie znaczące wydarzenia są niczym innym jak czyimś wytworem, stworzonym tylko po to, by uzasadnić teraźniejszość w sposób dogodny dla zbiorowości, elity politycznej lub przywódców państw. Przypadek brygady Kmicica pokazał, że żaden fakt nie jest całkowicie stracony. Jeżeli fakt nie jest obecnie aktualizowany ani wykorzystywany, nie oznacza to, że tak będzie zawsze. Każdy fakt może stać się częścią pamięci.
3. Przypadek brygady AK Kmicica to przykład tego, jak tworzono narrację, w której pewne niespójne fakty zostały przemilczane. Przemilczenie było konieczne, aby móc stworzyć spójną narrację. Narracja jest tworzona w oparciu o przemilczenia w celu ujawnienia przeszłości, która nie jest znana. Innymi słowy, nie można obejść się bez przemilczenia. Pamięć jest selektywna. Transformacja pamięci następuje, gdy zaczyna się gromadzić materiały, tj. narracje, które są następnie selekcjonowane i interpretowane przez naukowców.
Bibliografia
1. Armia Krajowa w dokumentach, t. 1–6. Londyn, 1970–1989.
2. Armia Krajowa w dokumentach 1939–1945, t. I, cz. 1. wydanie II (poprawione i uzupełnione). Warszawa, 2015.
3. ASSMANM, Jan; CZAPLICKA, John. Collective Memory and Cultural Identity. New German Critique, 1995, nr. 65, p. 129. JSTOR [interaktyvus]. 1995 [žiūrėta 2019 m. gruodžio 1 d.]. Prieiga per internetą: <https://www.academia.edu/1411583/Collective_memory_and_cultural_identity>.
4. ASSMANN, Jan. Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość. Warszawa, 2008.
5. BANASIKOWSKI, Edmund. Na zew ziemi Wileńskiej. Warszawa–Paryż, 1990.
6. BORADYN, Zygmunt. Niemen: rzeka niezgody. Łódź, 1999.
7. BUBNYS, Arūnas. Pasipriešinimo judėjimai Lietuvoje Antrojo pasaulinio karo metais: lenkų pogrindis 1939–1945 m. Vilnius: LII leidykla, 2015.
8. BUBNYS, Arūnas. Lenkų pogrindžio požiūris į Lietuvos valstybingumą 1939–1944 metais. Iš Lietuva Antrajame pasauliniame kare. Sud. Arvydas Anušauskas, Česlovas Laurinavičius. Vilnius: LGGRTC leidykla, 2007.
9. BUBNYS, Arūnas. NKVD-NKGB kova su lenkų pogrindžiu ir represijos prieš Lietuvos lenkus 1944–1945 metais. Iš Pilietinis pasipriešinimas Lietuvoje ir Lenkijoje: sąsajos ir ypatumai 1939–1956. Sud. Arvydas Anušauskas. Vilnius: LGGRTC leidykla, 2004.
10. CONNERTON, Paul. Jak społeczeństwa pamiętają. Warszawa, 2012.
11. ČEPAITIENĖ, Rasa. Laikas ir akmenys: kultūros paveldo sampratos moderniojoje Lietuvoje. Vilnius: LII leidykla, 2005.
12. GINKO, Tadeusz. Wspomnienia 1939–1946. Bydgoszcz, 2009.
13. GOLKA, Marian. Pamięć społeczna i jej implanty. Warszawa, 2009.
14. HALBWACHS, Maurice. Społeczne ramy pamięci. Warszawa, 1969.
15. KLEIN, Kerwin, L. O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym. Konteksty, 2003, nr. 3–4.
16. KRAJEWSKI, Kazimierz. Na straconych posterunkach: Armia Krajowa na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Kraków, 2015.
17. KULA, Marcin. Nośniki pamięci historycznej. Warszawa, 2002.
18. MANŽUCH, Zinaida. Atminties institucijos: saugyklos, teatrai, lobynai ar duomenų bazės? Knygotyra, 2008, t. 51.
19. MALICKI, Krzysztof. Upamiętnianie przeszłości jako źródło konfliktów w przestrzeni symbolicznej regionu podkarpackiego. In Pamięć zbiorowa jako czynnik integracji i źródło konfliktów. Red. Andrzej Szpociński. Warszawa: 2009.
20. MORELEWSKI, Jan. Pokolenie akowskie. Bydgoszcz, 1995.
21. NAGRABIECKI, Jan. Idąc na hasło: zapiski partyzanta. Warszawa, 1997.
22. NIWIŃSKI, Piotr. Okręg Wileński AK w latach 1944-1948. Warszawa–Kraków, 2014.
23. NORA, Pierre. Między pamięcią i historią. Lieux de memoire. Tytuł roboczy: archiwum, 2009, t. 2.
24. POMIAN, Krzysztof. Padalyta atmintis: atminties vietos Europoje, kaip politinis ir kultūrinis reiškinys. Literatūra ir menas [interaktyvus]. 2014-04-18, nr. 3470 [žiūrėta 2020 m. balandžio 21 d.]. Prieiga per internetą: <http://literaturairmenas.lt/2014-04-18-nr-3470/1692-kultura-pl/2653-krzysztof-pomian-padalyta-atmintis-atminties-vietos-europoje-kaip-politinis-ir-kulturinis-reiskinys>.
25. RADŽIŪNAS, Vytenis. R. Vanagaitė prieš istorikus: kuri pusė nemato partizano Vanago veiksmų visumos? Lrt.lt [interaktyvus]. 2017-10-25, [žiūrėta 2019 m. liepos 16 d.]. Prieiga per internetą: <https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/191164/r-vanagaite-pries-istorikus-kuri-puse-nemato-partizano-vanago-veiksmu-visumos>.
26. SARYUSZ-WOLSKA, Magdalena. Spotkanie czasu z miejscem: studia o pamięci i miastach. Warszawa, 2011.
27. SAWANIEWSKA-MOCHOWA, Zofia. Tożsamość narodowa i kulturowa rodzin ziemiańskich na Litwie w świetle narracji biograficznych. In Tożsamość na styku kultur 2. Sud. Irena Masojć, Henryka Sokołowska. Vilnius, 2011.
28. STRZEMBOSZ, Tomasz. Pogrindinė Lenkijos valstybė Vilnijoje 1939–1945 metais. Iš Pilietinis pasipriešinimas Lietuvoje ir Lenkijoje: sąsajos ir ypatumai 1939–1956. Sud. Arvydas Anušauskas. Vilnius: LGGRTC leidykla, 2004.
29. SZACKA, Barbara. II wojna światowa w pamieci rodzinnej. In Między codziennością a wielką historią. Gdańsk–Warszawa, 2010.
30. SZPOCIŃSKI, Andrzej. Nośniki pamięci, miejsca pamięci. Sensus Historiae, 2014/4, vol. XVII.
31. SZYŁEYKO, Zdzisław. Lepsza strona czasu. Londyn, 1992.
32. WOŁKONOWSKI, Jarosław. Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej Armii Krajowej w latach 1939–1945. Warszawa, 1996.
33. ŽUKAUSKIENĖ, Odeta. Nacionalinės atminties meditacija šiuolaikiniame mene ir Kęstučio Grigaliūno kūryboje. Iš Nacionalinis tapatumas medijų kultūroje. Sud. Žilvinė Gaižutytė-Filipavičienė, Vytautas Rubavičius. Vilnius: LKTI leidykla, 2011.
Materiały archiwalne
1. Įsakymas dėl SOP (Sluzba Ochrony Powstania) organizavimo. VSOP (Wojskowa Sluzba Powstania) instrukcija. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 1, l. 15.
2. Znicz, Ludwiko, Wilko ir kt. įsakymai karinių laipsnių suteikimo, karių apmokymo, įsakymo nevykdymo ir kt. klausimais. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 2, l. 14.
3. Krašto ginkluotųjų pajėgų komendanto Bóro įsakymai dėl informacijos nutekėjimo, karinių veiksmų suderinimo tarp atskirų AK padalinių. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 3, l. 3.
4. Selny ataskaita ir raportai apie informacinį-propagandinį darbą, dokumentų tvarkymą, buitį AK daliniuose ir partizanų būriuose.1944-03-19 – 1944-04-08. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 24, l. 9.
5. Apžvalga apie Ostlando gyventojus ir teritoriją. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 30, l. 3.
6. Baltarusijos generalinio komisariato įkūrimo ir veiklos apžvalga. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 31, l. 6.
7. Pranešimai apie tautinius, religinius santykius, politinę, vidaus, ekonominę, kultūros-švietimo padėtį (ne visi). 1943–1944. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 48, l. 101.
8. Viano pranešimai Kongui apie tautinius, religinius santykius, politinę, ekonominę bei kultūrinę padėtį, spaudą, radijo informacijos Vilniaus apygardoje (prieduose yra apžvelgiami leidiniai). 1944. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 52, l. 248.
9. Nemo pranešimai apie tautinius santykius, politinę, ūkinę, sveikatos bei kultūros-švietimo padėtį Švenčionyse, Pabradėje, Lentupyje. 1944-07. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 53, l. 27.
10. Kariniai raportai, pranešimai apie AK susidūrimus su sovietų partizanais, Vermachto kariuomene, lietuvių policija ir partizanais. 1944-03-05 – 1944-06-13. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 56, l. 53.
11. Slapta informacija Nr. 5/44 apie politinę padėtį, politinių partijų ir organizacijų nuostatus Lenkijoje. 1944-03-31. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 63, l. 11.
12. Informaciniai biuleteniai Nr. 1, 2, 3 apie padėtį frontuose, vokiečių okupuotose teritorijose, tautinius, religinius santykius. 1943-03-01 – 1943-03-31. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 64, l. 9.
13. Informaciniai biuleteniai apie tautinius, religinius santykius, mokslo, kultūros, švietimo padėtį. 1943-03-04 – 1944-02-15. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 65, l. 21.
14. PAT periodinis biuletenis apie tautinius, religinius santykius Vilniaus m. ir Vilniaus apskrityje, lenkų visuomeninių organizacijų nuostatas. 1943-12-31. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 66, l. 10.
15. Radijo laidų informaciniai biuleteniai. 1943-12 – 1944-12. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 67, l. 11.
16. PAT informaciniai biuleteniai Nr. 2–5, 8–10, 14–17 apie politinę, ekonominę padėtį, Spaudos biuro Kaune įkūrimo, kultūros, švietimo, sanitarinių tarnybų būklę, lenkų ir lietuvių partizanų susidūrimus, komunistinę propagandą, piliečių verbavimą darbams į Vokietiją, vokiečių įsitvirtinimą Vilniuje, vokiečių karių dezertyravimą. 1944-01-05 – 1944-03-01. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 68, l. 42.
17. BIP biuleteniai Nr. 10, 13, 15, 16 apie Vietinę rinktinę, A. Hitlerio įsakymą dėl Vilniaus gynybos ir kt. įvykius. 1944-05-15 – 1944-06-26. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 69, l. 12.
18. Vilniaus ir Naugarduko apygardų komendanto Vilko įsakymai (Nr. 1, 2, 4, 5) kariams ir partizanams dėl garbingos kovos už Lenkijos nepriklausomybę. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 4, l. 12.
19. Konspiracinis biuletenis Nr. 1 dėl informacijos rinkimo ir perdavimo. 1944-05. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 70, l. 2.
20. BIP Nepaprastasis biuletenis Nr. 1, skirtas Antrojo fronto atidarymui. 1944-06-17. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 71, l. 2.
21. Lenkijos prezidento Władysławo Raczkiewiczo naujametinė kalba, transliuota per radijo stotį Londone. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 76, l. 2.
22. Lenkų pogrindinės kovos vado, politinių partijų konvento Vilniaus apygardos partizanų būrių vado Wilko kreipimasis, atsišaukimai, skelbimai. 1943-01-30 – 1944-07-03. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 77, l. 36.
23. Mobilizacinis šaukimas Zenonui Tyszkiewicziui, gyvenančiam Maišiagaloje. 1944-04-17. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 78, l. 1.
24. Karių priesaikų tekstai. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 79, l. 2.
Załączniki
Armijos Krajovos Vilniaus apygardos dokumentų, saugomų „Bernardinų“ fonde R-601, ap. 1, sąrašas
1. Įsakymas dėl SOP (Służba Ochrony Powstania) organizavimo. VSOP (Wojskowa służba Powstania) instrukcija. 1941-09-19. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 1, l. 15.
2. Znicz, Ludwiko, Wilko ir kt. įsakymai karinių laipsnių suteikimo, karių apmokymo, įsakymo nevykdymo ir kt. klausimais. 1943-08-28 – 1944-07-03. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 2, l. 14.
3. Krašto ginkluotųjų pajėgų komendanto Bóro įsakymai dėl informacijos nutekėjimo, karinių veiksmų suderinimo tarp atskirtų AK padalinių ir kt. 1943-12-15 – 1944-01-18. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 3, l. 3.
4. Vilniaus ir Naugarduko apygardų komendanto Vilko įsakymai (Nr. 1, 2, 4, 5) kariams ir partizanams dėl garbingos kovos už Lenkijos nepriklausomybę. 1944-04-09 – 1944-06-25. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 4, l. 12.
5. Pranešimas dėl 1939-08-31 Karo reikalų ministro mobilizacijos įsakymo papildymo. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 5, l. 1.
6. Karo komendanto potvarkis dėl laikinosios teisinės padėties sureguliavimo Vilniaus karinėje apygardoje. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 6, l. 3.
7. Potvarkis dėl BIP pranešimų apie politinę, ekonominę ir kultūrinę padėtį rašymo. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 7, l. 9.
8. Akcijos „Pagalba kariams“ organizavimo direktyvos. 1943-03-17 – 1944-04-27. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 8, l. 2.
9. Direktyvos dėl BIP organizavimo, struktūros ir veiklos. Agitacinio propagandinio darbo instrukcijų projektai. 1944-02-22 – 1944-03-01. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 9, l. 26.
10. Laikinosios direktyvos dėl informacijos-propagandos, kultūros-švietimo, laisvalaikio, buities organizavimo AK karių stovyklavietėse (gospoda). LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 10, l. 5.
11. LSP (Liga Silnej Polski) uždaviniai ir organizacija. 1942-012-28 – 1943-01-03. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 11, l. 2.
12. Karo pramonės ir prekybos įmonių ataskaitų pildymo instrukcija; ataskaitų blankai. 1943-05-01. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 12, l. 32.
13. Sanitarinių tarnybų referentų darbo instrukcija. 1943-07-27. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 13, l. 4.
14. „D“, „N“ grupių diversijų organizavimo instrukcijos. 1943-10-01. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 14, l. 7.
15. Karinių referentų (RW Referenty Wojskowe) darbo organizavimo instrukcija. 1943-10-23. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 15, l. 15.
16. Narių priėmimo į AK instrukcija. 1944-02-28. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 16, l. 1.
17. Sam. REFO (Samodzielny Referat Ostrzeżeń) organizavimo instrukcija. 1944-03-17. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 17, l. 1.
18. AK narių idėjinio auklėjimo instrukcija. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 52, l. 3.
19. Instrukcija vaivadijų ir apskričių administracijoms dėl krašto vidaus saugumo užtikrinimo pereinamuoju laikotarpiu. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 19, l. 29.
20. Žemės ūkio administracinio valdymo po vokiečių okupacijos ir pereinamuoju laikotarpiu instrukcija. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 20, l. 24.
21. Gydytojų darbo organizavimo Vilniaus apskrityje instrukcija. Sveikatos ir socialinio aprūpinimo įstaigų darbo apžvalga. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 21, l. 5.
22. Liudininkų apklausos protokolai apie gyventojų apiplėšimus, užpuolimus ir nužudymus. 1944-03-15 – 1944-06-17. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 22, l. 13.
23. „D“, „N“, „P“ grupių veiklos ataskaitos. 1943-08-26 – 1944-03-05. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 23, l. 15.
24. Selny ataskaita ir raportai apie informacinį-propagandinį darbą, dokumentų tvarkymą, buitį AK daliniuose ir partizanų būriuose.1944-03-19 – 1944-04-08. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 24, l. 9.
25. Žinios apie kooperatyvų „Rūta“ ir „Sodyba“ produkciją ir darbuotojų tautybę. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 25, l. 2.
26. Žinios apie bendrovę „Maistas“. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 26, l. 3.
27. Politinės padėties Ašmenos apskrityje ir Naugarduko vaivadijos Baranovičiuose apžvalga. 1943-09-01 – 1943-09-05. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 27, l. 5.
28. Vokiečių, rusų, lenkų padėties prieškarinės Lenkijos Rytinėse žemėse apžvalga. 1943-10-23. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 28, l. 12.
29. Lietuvių tautinių, politinių problemų istorinė apžvalga. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 29, l. 53.
30. Apžvalga apie Ostlando gyventojus ir teritoriją. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 30, l. 3.
31. Baltarusijos generalinio komisariato įkūrimo ir veiklos apžvalga. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 31, l. 6.
32. Baltarusių problemų ir kaimo gyventojų intelektualinio lygio apžvalga. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 32, l. 13.
33. Lietuvių–lenkų santykių apžvalgos. 1943-08. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 33, l. 25.
34. Lenkų–baltarusių santykių apžvalgos. 1943-09-15 – 1943-10-05. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 34, l. 7.
35. Lenkų–ukrainiečių santykių apžvalga. 1943-11-15. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 35, l. 3.
36. Rusų–lenkų partizanų santykių Słup apylinkėje apžvalga. 1944-01-30. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 36, l. 2.
37. „D“ grupės apžvalgos apie prekybą ir pramonę Vilniuje ir Vilniaus krašte. 1944-01-15 – 1944-02-10. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 37, l. 33.
38. „D“ grupės apžvalga apie vokiečių profesines sąjungas. 1944-01-18. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 38, l. 3.
39. Lietuvių, baltarusių, lenkų spaudos apžvalgos. 1943. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 39, l. 68.
40. Lietuvių, lenkų, vokiečių antikomunistinės spaudos apžvalgos. 1944-01 – 1944-06. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 40, l. 49.
41. Lietuvos laisvės kovotojų sąjungos analizė apie lenkų politinius teiginius Vilniaus ir Vilniaus krašto klausimu. 1943-09-08. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 41, l. 16.
42. Pokarinės Lenkijos sienų problemų analizė. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 42, l. 4.
43. Znicz susirašinėjimas su komendantu Viano dėl BIP organizavimo. 1943 – 1944-04-27. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 43, l. 3.
44. 5-os lenkų partizanų brigados vado susirašinėjimas su sovietų partizanų būrių komendantu dėl derybų. 1944-05-22 – 1944-05-23. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 44, l. 6.
45. Mieczysławo pranešimai apie politinę padėtį, įvykius Vilniuje ir Vilniaus apskrityje. 1943-09- 19 – 1943-12-16. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 45, l. 11.
46. Viano pranešimai Kongui apie tautinius, religinius santykius, politinę, ekonominę bei kultūrinę padėtį, spaudą, radijo informacijos Vilniaus apygardoje. 1943. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 43, l. 85.
47. Inspektorato „E“ pranešimai apie politinę padėtį, tautinius santykius, spaudą (prieduose yra apžvelgiami leidiniai). 1943. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 47, l. 123.
48. Pranešimai apie tautinius, religinius santykius, politinę, vidaus, ekonominę, kultūros-švietimo padėtį (ne visi). 1943–1944. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 48, l. 101.
49. Radijos „Świt“ pranešimai Nr. 10–19, 24 apie politinę padėtį ir įvykius frontuose. 1944-01-14 – 1944-01-30. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 49, l. 41.
50. Pranešimai apie padėtį Ašmenos, Dysnos, Breslaujos, Molodečno, Pastovio, Svyrių, Švenčionių, Trakų, Vileikos ir Vilniaus apskrityse. 1944-01-31 – 1944-07-05. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 50, l. 38.
51. Pranešimai apie vokiečių oficialios spaudos cenzūrą. 1944-04-04. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 51, l. 8.
52. Viano pranešimai Kongui apie tautinius, religinius santykius, politinę, ekonominę bei kultūrinę padėtį, spaudą, radijo informacijos Vilniaus apygardoje (prieduose yra apžvelgiami leidiniai). 1944. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 52, l. 248.
53. Nemo pranešimai apie tautinius santykius, politinę, ūkinę, sveikatos bei kultūros-švietimo padėtį Švenčionyse, Pabradėje, Lentupyje. 1944-07. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 53, l. 27.
54. Raportas Nr. 25 apie traukinių judėjimą Vilniaus stotyje, katastrofas geležinkeliuose, partizanų kovas ir kt. įvykius 1943-06-01 – 1943-07-01. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 54, l. 6.
55. „D“ grupės raportas apie kelionę į Rygą. 1944-02-15. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 55, l. 1.
56. Kariniai raportai, pranešimai apie AK susidūrimus su sovietų partizanais, Vermachto kariuomene, lietuvių policija ir partizanais. 1944-03-05 – 1944-06-13. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 56, l. 53.
57. Inspektorato „A“ ketvirtiniai raportai apie padėtį inspektorate. 1944-01-03 – 1944-06-03. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 57, l. 10.
58. Inspektorato „Vir“ ketvirtiniai ir mėnesiniai raportai apie padėtį inspektorate. 1944-06-02 – 1944-06-29. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 58, l. 18.
59. BIP komunikatai Nr. 2, 9, 10, 18 apie politinę padėtį, įvykius ir kt. 1944-01-07 – 1944-07-01. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 59, l. 23.
60. Informacija apie gyventojų verbavimą darbams į Vokietiją. 1943-08. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 60, l. 1.
61. „D“ grupės specialūs informatoriai Nr. 125, 127, 135–139, 141 apie areštus, geležinkelio katastrofas, Berlyno bombardavimą ir kt. įvykius. 1943-12-18 – 1944-02-04. LCVA, f. R-61, ap. 1, b. 61, l. 8.
62. Informacija apie Lenkijos ir D. Britanijos sutartį. 1943-09-25. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 62, l. 6.
63. Slapta informacija Nr. 5/44 apie politinę padėtį, politinių partijų ir organizacijų nuostatus Lenkijoje. 1944-03-31. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 63, l. 11.
64. Informaciniai biuleteniai Nr. 1, 2, 3 apie padėtį frontuose, vokiečių okupuotose teritorijose, tautinius, religinius santykius. 1943-03-01 – 1943-03-31. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 64, l. 9.
65. Informaciniai biuleteniai apie tautinius, religinius santykius, mokslo, kultūros, švietimo padėtį. 1943-03-04 – 1944-02-15. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 65, l. 21.
66. PAT periodinis biuletenis apie tautinius, religinius santykius Vilniaus m. ir Vilniaus apskrityje, lenkų visuomeninių organizacijų nuostatas. 1943-12-31. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 66, l. 10.
67. Radijo laidų informaciniai biuleteniai. 1943-12 – 1944-12. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 67, l. 11.
68. PAT informaciniai biuleteniai Nr. 2–5, 8–10, 14–17 apie politinę, ekonominę padėtį, Spaudos biuro Kaune įkūrimo, kultūros, švietimo, sanitarinių tarnybų būklę, lenkų ir lietuvių partizanų susidūrimus, komunistinę propagandą, piliečių verbavimą darbams į Vokietiją, vokiečių įsitvirtinimą Vilniuje, vokiečių karių dezertyravimą. 1944-01-05 – 1944-03-01. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 68, l. 42.
69. BIP biuleteniai Nr. 10, 13, 15, 16 apie Vietinę rinktinę, A. Hitlerio įsakymą dėl Vilniaus gynybos ir kt. įvykius. 1944-05-15 – 1944-06-26. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 69, l. 12.
70. Konspiracinis biuletenis Nr. 1 dėl informacijos rinkimo ir perdavimo. 1944-05. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 70, l. 2.
71. BIP Nepaprastasis biuletenis Nr. 1, skirtas Antrojo fronto atidarymui. 1944-06-17. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 71, l. 2.
72. V. Drėmos straipsnis „Lenkų šovinizmas bolševizmo priedangoje“, atspausdintas „Lietuvių archyvai“, t. 3, 1942 m. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 72, l. 18.
73. Straipsnių, skirtų spaudai, rankraščiai. 1943-02-11 – 1944-07-21. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 73, l. 67.
74. „Pravdos“ karinio korespondento straipsnis „Druga Polska Dywizja wyruszyła na front“. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 74, l. 1.
75. Prisiminimai apie Pravieniškių priverčiamojo darbo stovyklą ir pasakojimas apie kalinių gyvenimo sąlygas Lukiškių kalėjime. 1944-01-24 – 1944-03-25. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 75, l. 9.
76. Lenkijos prezidento Włądysławo Raczkiewiczo naujametinė kalba, transliuota per radijo stotį Londone. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 76, l. 2.
77. Lenkų pogrindinės kovos vado, politinių partijų konvento Vilniaus apygardos partizanų būrių vado Wilko kreipimasis, atsišaukimai, skelbimai. 1943-01-30 – 1944-07-03. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 77, l. 36.
78. Mobilizacinis šaukimas Zenonui Tyszkiewicziui, gyvenančiam Maišiagaloje. 1944-04-17. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 78, l. 1.
79. Karių priesaikų tekstai. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 79, l. 2.
80. Įtariamų bendradarbiavimu su gestapu sąrašai. 1944-05-05 – 1944-05-19. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 80, l. 4.
81. Nelojalių lenkams gyventojų sąrašas. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 81, l. 33.
82. „Karo administracija“, karinio parengimo paskaitų ciklas proftechninių mokyklų moksleiviams. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 82, l. 67.
83. „Insurekcja“ Nr. 2/23, Nr. 3/24 leidinys. 1943-02 – 1943-03. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 83, l. 16.
84. „Wolna Polska“, patriotų sąjungos (Związek Patriotów) leidinys. 1943-08-01. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 84, l. 2.
85. „Rzeczpospolita Polska“ Nr. 1 (73), 2 (74), 4 (76) ir Nr. 6 (8) priedai. 1943-11 – 1944-03- 26. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 85, l. 40.
86. „Sztandar Wolności“ Nr. 4, Lenkų patriotų sąjungos Vilniuje leidinys. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 86, l. 1.
87. „Echa leśne“ Nr. 3, lenkų kareivių leidinys. 1943-12-31. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 87, l. 2.
88. „Lietuva vakar, šiandien ir rytoj“, „Niepodległość“ laikraščio priedas. 1943. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 88, l. 4.
89. „Świt Polski“ Nr. 1–4, 6, 9, 10, 13–22, AK Naugarduko apygardos leidinys. 1944-01-11 – 1944-06-17. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 89, l. 75.
90. „Partizanas“, leidinys Nr. 1 apie lenkų partizanų Łupaszkos brigadą. 1944-01. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 90, l. 17.
91. Piotr Rozlucki. „Mierzawcom kremlowskim w odpowiedzi“ leidinys. 1944-01. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 91, l. 8.
92. „Niepodległość“ Nr. 6/40 ir Nr. 8, Vilniaus krašto leidinys. 1944-02-15 – 1944-06-15. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 92, l. 3.
93. „Ojczysta Orka“ Nr. 5, 6, 7, leidinys PLON (Polska Liga Ochrony Narodu). 1944-02-20 – 1944-03-25. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 93, l. 16.
94. „Czyn“ Nr. 3, „Ligi Silnej Polski“. 1944-02-25. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 94, l. 6.
95. Radikaliosios katalikiškos korporacinės stovyklos (ORK-K, Oboz radykalny katolicko-korporacjonalistyczny) programinis leidinys. 1944-03. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 95, l. 3.
96. „Jednością Silni“ Nr. 5, 6, 7, 9, leidinys. 1944-04-05 – 1944-06-29. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 96, l. 41.
97. „Į laisvę“ Nr. 78/31, Lietuvių fronto leidinys. 1944-04-29. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 97, l. 2.
98. „Sursenu Corda“ Nr. 1, 2, Lenkijos ginkluotųjų pajėgų dvasininkijos leidinys (Organ Duszpasterstwa Polskich Sił Zbrojnych). 1944-06-01 – 1944-06-15. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 98, l. 25.
99. „Polska w Walce“ Nr. 2, laikraštis (Gazeta Ludowa). 1944-06-15. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 99, l. 2.
100. „Pobudka“ Nr. 1, AK Vilniaus apygardos leidinys. 1944-06-25. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 100, l. 12.
101. „Polskie Wiadomości“ leidinys Nr. 1, 3, 5 (85). 1944-07-17 – 1944-07-22. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 101, l. 11.
102. „Lenkų–rusų konfliktas vyriausybiniuose dokumentuose“, leidinys, Varšuva. 1944. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 102, l. 4.
103. Knygos „Bialorus učoraj…“ 30 skyrius, 1944 m. Minskas. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 103, l. 7.
104. „Lenkijos liaudininkų programa“, leidinys. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 104, l. 4.
105. „Uderzenia“, Smogiamųjų kadrinių batalionų leidinys. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 105, l. 10.
106. „Slaptų lenkiškų mokyklų statutas“. 1944-02-08. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 106, l. 2.
107. Vokiečių ir lietuvių karinių pajėgų išsidėstymo Lin ir Szczupak apylinkėse lentelės. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 107, l. 4.
108. Dokumentų fragmentai. 1944-01-15 – 1944-05. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 108, l. 42.
109. Dokumentų fotonuotraukos (originalai). LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 109, l. 66.
110. Dokumentų fotonuotraukų kopijos. LCVA, f. R-601, ap. 1, b. 110, l. 104.