Vilma Vaskelaitė
Samorząd gminny na wsi litewskiej po zniesieniu pańszczyzny: czynnik zacofania czy postępu?
Streszczenie. W artykule analizuje się wpływ systemu samorządowego na życie chłopów, który funkcjonował w guberniach wileńskiej i kowieńskiej od 1861 r. reformy znoszącej pańszczyznę z 1861 r. (w guberni suwalskiej – od reformy uwłaszczeniowej z 1864 r.) do I wojny światowej. Omówiono funkcjonowanie poszczególnych struktur samorządowych w codziennym życiu wiejskim. Zbadano, jak zmieniało się postrzeganie systemu samorządowego przez chłopów. Wskazano różnice w funkcjonowaniu samorządu w guberniach wileńskiej, kowieńskiej i suwalskiej. Wpływ systemu samorządowego na życie chłopów litewskich był dwuznaczny. Z jednej strony, system wprowadził nowoczesne innowacje w życie mieszkańca wsi, takie jak biurokracja i prawne procedury zarządzania sprawami publicznymi, z drugiej strony, ten sam system konserwował wspólnotową mentalność chłopów, stwarzając przesłanki dla instytucji samorządowych do ograniczania swobody poszczególnych członków w zakresie zmiany miejsca zamieszkania i działalności. Na Suwalszczyźnie samorząd był bezklasowy, co stworzyło korzystniejsze warunki dla modernizacji chłopstwa.
Słowa kluczowe. Imperium Rosyjskie, chłopi litewscy, samorząd gminny, oddziaływanie samorządu.
Ustanowienie samorządu gminnego było integralną częścią reformy uwłaszczeniowej z 1861 r. w Imperium Rosyjskim. Dotychczas chłopi podlegali patrymonialnemu, tj. kierowanemu przez lokalnych właścicieli ziemskich i zarządców dworów, systemowi zarządzania wsią. W połowie XIX w. w majątkach państwowych wprowadzono bardziej postępową administrację wiejską, która stała się prototypem dla popańszczyźnianego systemu samorządowego. Powiaty gubernialne podzielono na gminy, a te – na sołectwa. Zarządzanie tymi ostatnimi szczeblami administracyjnymi powierzono lokalnym chłopom. Nowy system samorządowy objął całe terytorium zamieszkane przez etnicznych Litwinów, należące do Imperium Rosyjskiego (włączając Zaniemnie). W niewielkim stopniu zmieniony system samorządowy istniał aż do okupacji niemieckiej w 1915 r., czyli przez ponad pół wieku. Kilka pokoleń chłopów litewskich zajmowało się swoimi sprawami gospodarczymi i społecznymi w niezwykle ważnym okresie dla historii narodu litewskiego. W drugiej połowie XIX w. na Litwę dotarły ekonomiczne i społeczne innowacje epoki kapitalizmu. Litewski ruch narodowy przekształcił się w masowe zjawisko, obejmujące nie tylko garstkę światłych ludzi szlacheckiego pochodzenia, ale także szersze warstwy społeczeństwa. Większość litewskiej inteligencji pod koniec XIX w. wywodziła się już z chłopstwa.
Przedmiot badania – system samorządu gminnego – w artykule traktuje się jako element strukturyzujący życie wsi w przełomowym okresie. Celem artykułu jest ocena wpływu systemu samorządu gminnego na popańszczyźniane życie chłopów. Zadania: 1) omówienie struktury i przejawów samorządu w codzienności chłopskiej; 2) uwypuklenie zmian w postrzeganiu samorządu gminnego przez chłopów; 3) wyjaśnienie, czym różniły się doświadczenia samorządowe chłopów z Suwalszczyzny od doświadczeń samorządowych mieszkańców po drugiej stronie Niemna.
Teza. Aktualność badania opiera się na tezie, że w samorządzie tkwią początki nowoczesnego społeczeństwa obywatelskiego. Uczestnictwo w życiu publicznym aktywizuje jednostkę i poszerza jej pole zainteresowań, dlatego, wyjaśniając genezę nowoczesnego narodu litewskiego, teoretycznie sensowne jest badanie doświadczeń samorządowych chłopów. Jeśli Litwę międzywojenną uznamy nie tylko za wynik korzystnych okoliczności międzynarodowych, ale także za rezultat wewnętrznej woli narodu do budowania państwa, musimy przyznać: mentalność pańszczyźnianego chłopa przez kilka pokoleń coraz bardziej ustępowała miejsca świadomości wolnego mieszkańca wsi, a w końcu obywatela. Może nie wszystkich mieszkańców kraju, ale i nie tylko garstki litewskich intelektualistów. Logiczne jest poszukiwanie przyczyn tych zmian mentalności w samorządzie gminnym. Przecież ten system funkcjonował na wsi litewskiej właśnie wtedy, gdy mentalność wolnego człowieka miała się najintensywniej kształtować.
Naukowa nowość badania jest oczywista po stwierdzeniu, że w litewskiej historiografii brak jest prac naukowych poświęconych popańszczyźnianemu samorządowi gminnemu. Syntezy historii samorządu litewskiego [fn: R. Stačiokas, 1991, s. 65–90; Lietuvos vidaus reikalų istorija, 2008, s. 161–163; V. Smalskys, A. Šenavičius, 2009, s. 99–106.] ograniczyły się do lakonicznego przedstawienia samorządu gminnego, opierając się na aktach prawnych. Fragmenty doświadczeń samorządowych można znaleźć w zebranych przez krajoznawców w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej relacjach ludności [fn: A. Kriauza, 1941, s. 22–29; V. Mačiekus, 1983, s. 99–104; V. Mačiekus, 1990, s. 136–146; A. Čepaitienė, 2013, s. 409–412.]. Historiografia polska i białoruska jest bogatsza pod względem tematyki samorządowej [fn: J. Szumski, 1993; B. Kołaczkowski, M. Ratajczak, 2013; Д. Бригадин, 2018; A. Загорнов, 2011; A. Загорнов, 2014.].
W artykule po raz pierwszy podjęto próbę spojrzenia na samorząd „od dołu”, t.j. z perspektywy chłopów. Skupiono się na badaniu relacji chłopów z systemem samorządowym. W pracy zastosowano metody opisowe oraz analizy treści źródeł.
Źródła i historiografia. Punktem wyjścia dla badań samorządu imperialnego są akty prawne, na podstawie których system ten został utworzony. Regulacje dotyczące jego funkcjonowania zawarto w drugiej części Ogólnych postanowień o chłopach wyswobodzonych z pańszczyzny [fn: Высочайше утвержденное Общее Положеніе о крестьянахъ, вышедшихъ изъ крѣпостной зависимости, in: Полное собрание законов Российской империи, Собрание второе (1825–1881), 1861, t. 36, cz. 1, ustawa nr 36657, s. 141–169.] (dalej: Ogólne postanowienia). W Królestwie Polskim, do którego należała Suwalszczyzna, samorząd gminny wprowadzono na podstawie Imiennego ukazu imperatora o ustanowieniu gmin [fn: Именной указ Февраля 19/марта 2 1864 года Объ устройствѣ сельскихъ гминъ въ Царствѣ Польскомъ, in: Полное собрание законов Российской империи, Собрание второе (1825–1881), 1864, t. 39, cz. 1, ustawa nr 40610, s. 128–141. Valsčius w Królestwie Polskim nazywana była gminą.] (dalej: Ukaz imperatora). W Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym (dalej: LVIA) przechowywane dokumenty kancelarii generał-gubernatora wileńskiego (f. 378) ujawniają problemy związane z wdrażaniem i funkcjonowaniem systemu samorządowego. Z obiektywnych przyczyn przejrzano akta dotyczące samorządu gminnego do 1882 r. Do badania późniejszych dziesięcioleci wykorzystano nieliczne dokumenty zarządów gmin z guberni wileńskiej, kowieńskiej i grodzieńskiej, zachowane w LVIA, w zespole nr 703, obejmujące ostatnie dziesięciolecia imperium.
Nie obeszło się bez świadectw inteligencji z przełomu XIX i XX w. na temat samorządu gminnego. Najbardziej szczegółowy materiał przedstawiono w pismach samouka-etnologa J. Witorta [fn: Naukowa praca J. Witorta Zarysy prawa zwyczajowego ludu litewskiego, wydana w 1898 r. we Lwowie, kilka lat temu przetłumaczona na język litewski, co potwierdza jej wartość dla współczesnych badań, zob. J. Vitartas, 2017, s. 97–227. Zob. również artykuł o sądach gminnych: J. Witort, 1894, s. 1–20.]. Jego spostrzeżenia wspierają uwagi współczesnych – K. Gukowskiego, V. Kudirki, J. Tumasa-Vaižgantasa, J. Gabrysa-Paršaitisa [fn: K. Гуковский, 1895; Vaišgantas, 1896; J. Gabrys, 1905; V. Kudirka, 1933.].
Jednak najlepiej przejawy samorządu w życiu wiejskim ujawniają wspomnienia chłopów (najczęściej – wybitnych przedstawicieli warstwy chłopskiej). Na szczególną uwagę zasługuje leśnik K. Sčesnulevičius. Jako nastolatek pracował jako pomocnik pisarza gminnego, widział codzienność zarządu gminnego „od środka”. Swoje spostrzeżenia utalentowany autor zawarł w artykułach publikowanych w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej [fn: K. S., 1936; K. Sčesnulevičius, Sn., 1953.]. Warto również wspomnieć wspomnienia J. Markevičiusa, A. Povyliusa, księdza J. Stakauskasa, P. Jakštasa [fn: J. Markevičius, 2015; A. Povylius, 1941, s. 30–41; A. Povylius, 1997; J. Stakauskas, 2014; P. Jakštas, 2004.].
Pojęcie Litwy w artykule obejmuje gubernię kowieńską, powiaty wileński, święciański i trocki guberni wileńskiej oraz powiaty mariampolski, kalwaryjski, sejneński, władysławowski i wyłkowyski, należące do guberni augustowskiej (od 1867 r. – suwalskiej). Ramy chronologiczne artykułu obejmują okres 1861–1915.
1. Instytucje samorządu gminnego
1.1. Zebrania
System samorządu gminnego na wsi przejawiał się przede wszystkim w okresowych zgromadzeniach gospodarzy w celu omówienia spraw wspólnoty. A. Povylius nazwał to zgromadzenie „najciekawszym zjawiskiem w życiu naszej wioski” [fn: A. Povylius, 1941, s. 39.]. Ogólne postanowienia przewidywały zebrania dwóch poziomów samorządowych – sołectwa i gminy (селский / волостной сход). Prawo uczestnictwa w zebraniu sołeckim przysługiwało każdemu gospodarzowi posiadającemu gospodarstwo na terenie sołectwa (zazwyczaj obejmowało ono od kilku do kilkunastu wsi), natomiast w zebraniu gminnym – wybrani przez zebranie sołeckie chłopi, tzw. wybieralni (выборный), jeden na dziesięć gospodarstw. W zebraniach gminnych guberni wileńskiej, grodzieńskiej, mińskiej oraz czterech powiatów guberni witebskiej zezwolono na udział przedstawicieli komorników, po jednym na dwudziestu ludzi.
Kwestie rozstrzygane na zebraniach obu szczebli można podzielić na organizacyjne, ekonomiczne i społeczne. Do spraw organizacyjnych zaliczano wybory urzędników samorządowych danego szczebla, kontrolę nad wybranymi urzędnikami, wybór i upoważnienie przedstawicieli społeczności do zwracania się w razie potrzeby do wyższych instancji władzy, a także ustalanie zasad dotyczących obowiązków infrastrukturalnych – naprawy dróg, mostów, utrzymania koni pocztowych, organizacji stacji pocztowych. Kwestie ekonomiczne to przede wszystkim podział podatków państwowych i wspólnotowych, obowiązków, pobór opłat na potrzeby społeczności, a także decyzje dotyczące korzystania z własności wspólnotowej (np. pastwisk), gromadzenia wspólnotowych zapasów produktów rolnych. W sferze społecznej zebrania sołectw decydowały o przyjmowaniu nowych członków do wspólnoty i usuwaniu ich z niej, wyznaczały opiekunów, przydzielały świadczenia pieniężne i produkty rolne potrzebującym członkom społeczności. Zebranie gminne zakładało i nadzorowało gminną szkołę podstawową. Do wprowadzenia powszechnej służby wojskowej w 1874 r. zebranie gminne odpowiadało za wybór rekrutów [fn: Общее Положеніе, s. 148–152.], później – za spisy poborowych.
Należy zauważyć, że termin seniūnija jest neologizmem historyków – nie występuje w źródłach litewskich. Współcześni używali różnych terminów: zgromadzenie gospodarstw, gromada wiejska i jej sąd, sąd gminny, a najczęściej – zebranie wiejskie [fn: Vaišgantas, 1896; K. S., 1936, s. 518–519; V. Mačiekus, 1983, s. 99–104; V. Mačiekus, 1990, s. 136–146.]. Zagłębiając się w treść tych pojęć, okazuje się, że wszystkie one opisują ten sam instytut samorządowy, którego funkcje mniej więcej odpowiadają funkcjom zebrania sołeckiego określonym w Ogólnych postanowieniach. Można przypuszczać, że potrzeby życiowe korygowały przestrzeganie prawa. Jeśli chłopi mieli problem natury bytowej, naradzali się, nie zwracając zbytniej uwagi na porządek prawny (tj. nie było ważne, czy uczestniczy sołtys, czy jest kworum, czy uczestniczą przedstawiciele wszystkich wsi sołectwa itd.). Niewątpliwie codzienne troski chłopów (całkowicie nieistotne z politycznego punktu widzenia – z wyjątkiem zatrudniania nauczyciela prywatnego – ale kluczowe dla gospodarowania na wsi) uczestnicy zebrań rozwiązywali według własnego uznania. Kontrola wyższej administracji w takich sprawach, jak coroczne zatrudnianie pasterza, jest trudna do wyobrażenia. Wydaje się, że imperialna administracja przymykała oko na odstępstwa od Ogólnych postanowień na szczeblu sołeckim: ważne było, aby podatki były płacone, a obowiązki wypełniane.
Oprócz sołtysa, zebrania zwoływali również autorytatywni aktywiści wiejscy. W gminie Kupiškis nazywano ich arštai, w okolicach Onikszt – pradžininkai, pradžinykai, w południowo-wschodniej Litwie i na Żmudzi – pravadininkai, pravadnykiai, na Suwalszczyźnie – pravadyriai, w okolicach Radziwiliszek – pravadoriai [fn: V. Mačiekus, 1990, s. 141.]. Krajoznawca A. Kriauza opisuje ich jako bardziej przebiegłych, głośniejszych i bardziej autorytatywnych gospodarzy, którzy „czują się jakby byli jakimiś urzędnikami lub pełnomocnikami, choć nikt ich do tego nie upoważnił” [fn: A. Kriauza, 1941, s. 22.]. Najważniejszy głos w podejmowaniu decyzji na zebraniu należał do tych, którzy posiadali więcej ziemi i byli bardziej elokwentni [fn: V. Mačiekus, 1983, s. 100; A. Čepaitienė, 2013, s. 411.]. Wiek, jako znaczące źródło autorytetu, rzadziej był odnotowywany w zebranych przez krajoznawców opowieściach starców, jednak można go uznać za warunek oczywisty.
Wielkość własności ziemskiej nadawała gospodarzowi autorytet, ponieważ świadczyła o jego sukcesie życiowym. J. Witort określił samodzielne gospodarowanie jako najważniejszy cel życia człowieka w oczach ludu: „Tylko chłopi, rolnicy, są ludźmi w prawdziwym tego słowa znaczeniu, cechującymi się obowiązkowością i szlachetnością. Nasi chłopi do dziś uważają, że jedynym celem godnym istoty ludzkiej jest praca własnych rąk na własnym kawałku ziemi.” [fn: J. Vitartas, 2017, s. 163.] W sądach gminnych świadectwo właściciela ziemskiego (nawet małorolnego) było uważane za ważniejsze niż świadectwo bezrolnego [fn: Tamże, s. 208.]. Bezrolni nie mieli nawet prawa do wyrażania opinii na zebraniu sołeckim. Mogli zwrócić się do zebrania tylko z osobistą prośbą [fn: V. Mačiekus, 1983, s. 100; A. Kriauza, 1941, s. 22.].
Uboższym, lecz bardziej wykształconym, o szerszych horyzontach mieszkańcom wsi, pomagała w awansie elokwencja. Można przypuszczać, że bystrość i zdolności oratorskie były z biegiem lat coraz bardziej cenione w społeczności wiejskiej. Na przykład, owdowiała gospodyni ze wsi Biliūnai na początku XX w. wysyłała na zebrania parobka J. Markevičiusa. Młodzieniec, należący do niższych warstw hierarchii społecznej, potrafił w zrozumiały sposób opowiadać niepiśmiennym chłopom treść gazet. Na początku XX w., w miarę postępującego podziału wsi na pojedyncze gospodarstwa, wyjaśniał na zebraniach zalety tego projektu [fn: J. Markevičius, 2015, s. 166–167.]. Zebrania stały się więc dla J. Markevičiusa przestrzenią do publicznej ekspresji, gdzie rozwijał umiejętności przekonywania ludzi, które przydały mu się w przyszłości, i zyskiwał upragnioną uwagę.
Zebrania naturalnie funkcjonowały jako miejsce przekazywania informacji. Zgromadzeni gospodarze korzystali z okazji, by omawiać lokalne aktualności i dzielić się plotkami. Urzędnicy gminni czytali manifesty władzy, ukazy i inne ogłoszenia [fn: V. Mačiekus, 1990, s. 136.]. Dla władz imperialnych wiejskie zebrania były najdogodniejszym kanałem komunikacji, gwarantującym, że konkretna wiadomość z pewnością dotrze do każdego chłopa. Deklaracje lojalności wobec władzy, mające na celu stłumienie powstania 1863–1864 r., były tylko pierwszym krokiem [fn: Chodzi o szablonowe apele do władz z hasłami posłuszeństwa i wdzięczności, którym towarzyszyły setki podpisów chłopów. Przykłady zob.: LVIA, f. 378, ap. 71, b. 890, l. 17, 18; b. 1376, l. 241, 462; tamże, b. 1376, l. 488–489, 490, 493–494, 495–501, 502–511; tamże, b. 1376a, l. 125–126; tamże, b. 1376б, l. 306, 307, 308, 309, 310, 311, 312, 313, 317–318.]. Wraz z rosnącą liczbą środków komunikacji i przepływem informacji, komunikacyjna funkcja zebrań stawała się coraz ważniejsza. Władze coraz bardziej dążyły do wpływania na opinię kształtującego się nowoczesnego społeczeństwa. Na przykład, na początku 1914 r. na zebraniu sołeckim Mikėnai w gminie Užpaliai, powiat wiłkomierski, chłopom odczytano dołączoną do okólnika policyjnego notatkę o położeniu rosyjskich emigrantów w Brazylii oraz przesłane przez naczelnika ziemskiego do zarządu gminnego oświadczenie rosyjskiej kolonii chrześcijańskiej w Filadelfii o stagnacji przemysłu w całych Stanach Zjednoczonych Ameryki [fn: Uchwała zebrania sołeckiego Mikėnai w gminie Užpaliai z 26 lutego 1914 r., in: LVIA, f. 703, b. 557, l. 3.]. Władze dwoiły się i troiły, szukając sposobów na zahamowanie wzrastających w ostatnich dziesięcioleciach istnienia imperium fal emigracji. Aktywna kampania propagandowa miała zniechęcić ludzi do emigracji. Do przekazania wiadomości propagandowej wykorzystano wygodne narzędzie – instytucje samorządu zbiorowego. Zatem, z perspektywy chłopów, zebranie stało się miejscem rozpowszechniania wiedzy o szerszym świecie.
Zebrania gminne, w przeciwieństwie do zebrań wiejskich, były całkowitą formalnością. Odbywały się rzadko, w dniach ustalonych przez urzędników wyższej administracji i według wcześniej uzgodnionego porządku obrad. Często zebrania gminne ograniczały się do zatwierdzenia wcześniej podjętych decyzji zarządu gminy. Większego zaangażowania uczestników zebranie gminne wymagało przy wyborze urzędników. Istniało kilka procedur głosowania. Najprostsza – ustawienie chłopów w kilka grup przed przewodniczącym wyborów: po prawej stronie przewodniczącego stawali zwolennicy proponowanego kandydata, po lewej – przeciwnicy kandydatury. O tajności, charakterystycznej dla demokratycznych wyborów, w takim sposobie głosowania nie było mowy. Można się domyślać, jak dużą presję psychologiczną odczuwał chłop, aby przyłączyć się do większej grupy, ile odwagi wymagało stanie z mniejszością. Istniały również bardziej skomplikowane procedury głosowania. W satyrze „Vilkai” V. Kudirka wspomina głosowanie poprzez wrzucanie do urny białych („za”) lub czarnych („przeciw”) żołędzi, wybierając kandydata na wójta [fn: V. Kudirka, 1933, s. 75.]. W guberniach kowieńskiej i wileńskiej ten sposób wyboru pojawił się, jak się wydaje, dopiero podczas rewolucji 1905 r. W latach rewolucji w dokumentach zarządów gminnych zaczęto odnotowywać tajność trybu głosowania. Na przykład, w wyborach urzędników gminy Birże, które odbyły się 4 listopada 1905 r., „tajnym głosowaniem” (закрытою баллотировкой) wybrano wójta i przedstawicieli gminy, wybieranych na członków Dumy Państwowej. Głosowano kulkami o różnych kolorach (выборными и невыборными шарами) [fn: Księga uchwał zebrania gminnego w Birżach z 1905 r., in: LVIA, f. 703, ap. 1, b. 7, l. 17–18.]. Jakkolwiek niedoskonały, system wyboru urzędników gminnych stał się pierwszym doświadczeniem głosowania dla części ludności wiejskiej Litwy.
1.2. Sądy
Konflikty między chłopami rozstrzygał i przestrzeganie norm prawa zwyczajowego gwarantował sąd gminny, jednak pierwotną funkcję dyscyplinowania chłopów pełniły zebrania wiejskie. Zaniedbani i nieprzestrzegający przyjętych norm zachowania (np. pracujący w polu w dni świąteczne) chłopi spotykali się na zebraniach z potępieniem [fn: V. Mačiekus, 1983, s. 113; A. Kriauza, 1941, s. 29.]. Zebrania ostrzegały rodziców dziewcząt o ich zdaniem zbyt swobodnym zachowaniu. Należy wspomnieć, że zebranie sołeckie miało prawo usuwać niepożądanych chłopów i przyjmować nowych członków. Osoby o podejrzanej reputacji mogły zostać nieprzyjęte [fn: V. Mačiekus, 1990, s. 138–139.]. Porządek w miejscu zamieszkania również był przedmiotem uwagi zebrań. Wymagano zamiatania odcinka ulicy przed każdym podwórkiem i okresowego czyszczenia kominów (zapobieganie pożarom). Zebranie podejmowało decyzje dotyczące zakładania wiejskich cmentarzy, stawiania krzyży i remontu kapliczek [fn: Tamże, s. 138–139; V. Mačiekus, 1983, s. 113.].
Z biegiem dziesięcioleci możliwości zbiorowości wiejskiej w utrzymywaniu dyscypliny chłopskiej malały. Zaczęto mówić o „konflikcie pokoleń”: młodsze pokolenie coraz bardziej kwestionowało autorytet starszych. Chłopi ośmielili się szukać sprawiedliwości w sądach gminnych. Taki sąd składał się z 4 do 12 chłopów wybranych przez zebranie gminne. W Królestwie Polskim nazywano ich ławnikami. Do posiedzenia sądu wystarczało trzech sędziów [fn: J. Witort, 1894, s. 4–5.]. Kompetencje sądu gminnego obejmowały spory między mieszkańcami stanu chłopskiego, gdy pozew nie przekraczał 100 rubli, oraz drobne sprawy karne. Sądzono według prawa zwyczajowego, tj. zgodnie z tym, co od dawna było przyjęte w danej miejscowości. Sąd gminny mógł orzec dla skazanego karę szczególnie poniżającą – chłostę. Decyzje sądu gminnego były ostateczne dla chłopów i miały być wykonywane przez sołtysów [fn: Общее Положеніе, s. 155–157.].
Wydaje się, że sądy gminne nie cieszyły się dobrą opinią. Jest to zrozumiałe, biorąc pod uwagę niską umiejętność czytania i pisania sędziów oraz konflikty interesów, które były nieuniknione w stosunkowo zwartej społeczności chłopskiej. Jak wskazuje J. Witort, częstowanie sędziów przed sądem było powszechną praktyką, a nawet mówiono, że bardziej sprawiedliwy jest ten, którego butelka jest większa [fn: J. Witort, 1894, s. 6.]. K. Sčesnulevičius twierdzi, że sprawy sądu gminnego w gminie Orany faktycznie były z góry rozstrzygane w karczmie, a strony sporu z świadkami przesłuchiwano na posiedzeniu sądu tylko „dla pozoru” [fn: K. Sčesnulevičius, Sn., 1953, s. 47–48.]. Gubernator kowieński pisał w 1880 r. do generał-gubernatora wileńskiego, że pijaństwo przed rozpoczęciem procesów w sądach gminnych ma miejsce dlatego, że podróż sędziów ze wsi do centrum gminy i z powrotem, a także sam proces sądowy, trwają do doby, dlatego przybywający na sąd, zarówno sędziowie, jak i strony sporu, „nie mogą uniknąć zażądania poczęstunku w karczmie”. Jasne jest, że przy takich okazjach rozmowa krążyła wokół przyszłych posiedzeń sądowych. Po takich przyjęciach zdarzało się, że sędziowie przybywali do sądów pijani [fn: Pismo gubernatora kowieńskiego z 9 grudnia 1880 r. do generał-gubernatora wileńskiego, in: LVIA, f. 378, ap. 88, b. 725, l. 5–6.].
Pomimo problemów sądów gminnych, w ostatnich dziesięcioleciach XIX w. liczba rozstrzyganych przez nie spraw wzrosła wielokrotnie. Na przykład, w 1885 r. wszystkie sądy gminne guberni wileńskiej rozpatrzyły 4 477 wykroczeń, a w 1907 r. – aż 18 455! [fn: Д. Бригадин, 2018, s. 40.] Zatem w ciągu około 20 lat liczba spraw tego rodzaju wzrosła ponad czterokrotnie. Według etnografa K. Gukowskiego, z powodu upodobania chłopów do procesowania się, wykształcona młodzież pod koniec XIX w. częściej zaczęła zajmować się adwokaturą [fn: K. Гуковский, 1895, od. IV, s. 165.]. W miarę rozstrzygania coraz większej liczby konfliktów wzajemnych, nieformalne środki wpływu społeczności zostały zastąpione przez formalne procedury: pisanie skarg, sprawdzanie dowodów, przesłuchania świadków, protokołowanie orzeczeń sądowych, a w końcu – realizacja orzeczeń z udziałem urzędników zarządu gminy. Widać więc już przejawy nowoczesnego procesu sądowego, choć nadal kierowano się prawem zwyczajowym.
1.3. Zarząd
Zarząd gminny składał się z chłopów wybieranych na roczną lub trzyletnią kadencję, z których najważniejsi byli sołtys (сельский староста, lit. šaltyšius) i wójt (волостной старшина, lit. vaitas). Pośredniczyli oni między wyższymi szczeblami administracji, policją i społecznością chłopską, nadzorowali infrastrukturę (drogi, mosty, przejazdy itp.) na odpowiednim poziomie – sołectwa lub całej gminy – instytucje wspólnotowe (szkoły, szpitale, domy opieki itp.), fundusze pieniężne, zapasy produktów rolnych, odpowiadali za terminowe płacenie podatków przeznaczonych dla wspólnoty i wykonywanie obowiązków. W Ogólnych postanowieniach wyróżniono funkcje policyjne sołtysów i wójta: ogłaszanie ustaw mieszkańcom wsi, utrzymywanie porządku publicznego, zarządzanie sytuacjami nadzwyczajnymi (pożar, powódź, epidemia, masowe padnięcia bydła itp.), łapanie włóczęgów i przestępców [fn: Общее Положеніе, s. 150–154.].
Głównych urzędników samorządowych mogli odwołać jedynie wyżsi urzędnicy administracyjni [fn: Tamże, s. 159.]. Zależność samorządu od urzędników pozwalała niektórym współczesnym twierdzić, że gmina nie była jednostką samorządu, lecz administracji państwowej [fn: J. Gabrys, 1905.]. Pogląd ten popierają również niektórzy badacze, np. A. Tyla [fn: A. Tyla, 1968, s. 33.]. Niemniej należy zwrócić uwagę, że prawnie służba państwowa była uważana za nie do pogodzenia z przynależnością do stanu chłopskiego. Chłop dążący do kariery w służbie państwowej musiał zmienić stan [fn: Н. Иванова, В. Желтова, 2009, s. 579–581, 642.], dlatego urzędników samorządowych nie można jednoznacznie traktować jako funkcjonariuszy administracji. Ich położenie było w istocie niekorzystne: nie mogli korzystać z autorytetu i przywilejów (np. stałej pensji pieniężnej czy emerytury) urzędników państwowych, a polecenia wyższej administracji, sądu i policji musieli wykonywać bezwarunkowo (беспрекословно).
Pisarz gminny (волостной писарь) zgodnie z Ogólnymi postanowieniami był zatrudnionym przez gminę urzędnikiem, odpowiedzialnym za zarządzanie kancelarią gminną. W wielu gminach pisarz stawał się faktycznym kierownikiem, ponieważ był bardziej piśmienny niż urzędnicy samorządowi, dla których zgodnie z Ogólnymi postanowieniami obowiązywał jedynie cenzus wieku (25 lat) i kryterium wzorowego zachowania. W przypadku słabej lub braku piśmienności urzędników, pisarze mogli nadużywać swoich uprawnień, wydając zaświadczenia i paszporty członkom społeczności oraz prowadząc księgi samorządowe. W systemie samorządu chłopskiego istniały różnorodne typy takich ksiąg. W inwentarzu zarządu gminy Żyżmory w powiecie trockim odnotowano aż 21 ksiąg prowadzonych w 1906 r. Były to dzienniki korespondencji przychodzącej i wychodzącej z zarządu, księgi dochodów i wydatków społeczności, podziału podatków, dziennik kontroli miejsc produkcji i handlu, lista poborowych itp. [fn: Inwentarz zarządu gminy Żyżmory, in: LVIA, f. 703, ap. 1, b. 62, l. 6.]. Spośród wielu ksiąg najistotniejsze były cztery typy: księgi zarządzeń zarządu, uchwał zebrania gminnego, wyroków sądowych i umów między chłopami [fn: Общее Положеніе, s. 155.].
System samorządowy miał pogłębić zrozumienie przez mieszkańców wsi zasad zarządzania instytucjonalnego. Ludzie widzieli, ile uwagi poświęca się protokołowaniu uchwał, rejestrowaniu dochodów i wydatków. Prawdopodobnie niejeden osobiście doświadczył, co to znaczy zostać oszukanym przez pisarza fałszującego zapisy, lub przekonał się, że dane zapisane w księgach i dokumentach gminnych stają się głównymi dowodami dla wyższych urzędników badających przypadki nadużyć. W 1872 r. w zarządzie gminy Żorany w powiecie telszewskim odnotowano ciekawe włamanie: nocni złodzieje wyłamali szafę z dokumentami, zabrali księgi uchwał zebrania gminnego z lat 1867–1870, a skrzyni, w której przechowywano środki wspólnotowe, nawet nie dotknęli. O przestępstwo podejrzewano byłych poborców podatków gminnych – chłopów Armalisa, Banysa i Pacevičiusa – skierowani do sądu gminnego za marnotrawienie środków wspólnotowych [fn: Pismo gubernatora kowieńskiego z 24 stycznia 1872 r. do generał-gubernatora wileńskiego, in: LVIA, f. 378, ap. 80, b. 269, l. 7.]. Nawet jeśli chłopi nie mieli z tym nic wspólnego, znaczenie dokumentu pisanego w ukrywaniu śladów przestępstwa było oczywiste dla każdego.
1.4. Postrzeganie samorządu „od dołu”
System samorządowy na Litwie umacniał się stopniowo. Wdrażanie popańszczyźnianego samorządu gminnego w guberniach wileńskiej i kowieńskiej bynajmniej nie przebiegało gładko. Z raportów urzędników wynika, że chłopi podejrzewali, iż nowy system samorządowy ukrywa podstęp ze strony dworu i (lub) lokalnej administracji. Chłopi, zdezorientowani postanowieniami reformy znoszącej pańszczyznę, podejrzewali, że są otoczeni przez wrogie siły, które pragną wykorzystać ich łatwowierność do własnych interesów. Na przykład, 80 byłych poddanych dworu Vilkijos opierało się wyborom, twierdząc, że nikomu nie ufają, ponieważ wszyscy urzędnicy dworscy i administracyjni, którzy ich przekonują, są przekupieni. Gdyby wymagania dotyczące wyboru organów samorządowych były zgodne z prawem, to, zdaniem chłopów, nikt by ich długo nie namawiał, lecz zmusił siłą militarną [fn: Pismo naczelnika guberni kowieńskiej z 1 października 1861 r. do generał-gubernatora wileńskiego, in: LVIA, f. 378, ap. 69, b. 991, l. 292. Więcej konkretnych epizodów oporu wobec wdrażania samorządu znajduje się w monografii Stasysa Matulaitisa „1863 metai Lietuvoj” (cz. 1, Mińsk-Leningrad, 1933). Te epizody są zwięźle przedstawione w artykule: A. Ružancovas, 1934.]. W raportach urzędników przedstawiono typowe wyjaśnienie chłopów: od wyborów samorządowych powstrzymują ich obawy, że właściciele ziemscy, wykorzystując podpisy chłopów w protokołach zebrań gminnych, „wciągną ich w konflikt z władzami” (wyróżnione w dokumencie – V. V.) [fn: Pismo naczelnika guberni kowieńskiej z 12 października 1861 r. do generał-gubernatora wileńskiego, in: LVIA, f. 378, ap. 69, b. 991, l. 309–310.]. Niezrozumienie postanowień reformy znoszącej pańszczyznę, niepokój wywołany plotkami o powstaniu oraz wdrażanie struktur samorządowych splątały się w świadomości chłopów. Nowy system samorządowy skłaniano do traktowania jako narzędzia właścicieli ziemskich lub lokalnej administracji do oszukiwania ludzi i utrzymywania ich w niewoli.
Napięty, a zatem niekorzystny kontekst wdrażania systemu samorządowego był tylko jedną stroną medalu. Zamieszanie w głowach chłopów wywoływało również samo pojęcie samorządu. Oceniając utrzymanie instytucji samorządowych jako kolejne obciążenie finansowe, chłopi skłonni byli odmawiać wyboru urzędników, nie pozwalając im złożyć przysięgi [fn: Pismo cywilnego gubernatora wileńskiego z 17 lipca 1861 r. do generał-gubernatora wileńskiego, in: LVIA, f. 378, ap. 69, b. 991, l. 227.]. Według gubernatora kowieńskiego, chłopi odmawiają udziału w wyborach urzędników, ponieważ „nie widzą w tym ani potrzeby, ani korzyści dla siebie” [fn: Pismo gubernatora kowieńskiego z 1 października 1861 r. do generał-gubernatora wileńskiego, in: LVIA, f. 378, ap. 69, b. 991, l. 292.]. Nie tylko sens samorządu stanowego, ale także jego zasady, budziły wśród chłopów niejasności. Zdarzały się przypadki, gdy wybrani wójtowie nie odważyli się złożyć przysięgi, ponieważ obawiali się, że złożona przysięga na zawsze zwiąże ich z otrzymanymi stanowiskami [fn: Pismo cywilnego gubernatora wileńskiego z 17 lipca 1861 r. do generał-gubernatora wileńskiego, in: LVIA, f. 378, ap. 69, b. 991, l. 227.]. Można zgodzić się z twierdzeniem brytyjskiego badacza T. Pearsona, że pisane prawo i procedury biurokratyczne nie były oczywiste dla ludzi świeżo uwolnionych z pańszczyzny [fn: T. S. Pearson, 1989, s. 86.].
Podczas powstania 1863–1864 r. rosyjska administracja starała się wykorzystać struktury samorządu gminnego, aby zapewnić posłuszeństwo mieszkańców wsi i uniemożliwić powstańcom swobodne poruszanie się po kraju. Większość gmin w guberniach wileńskiej i kowieńskiej została utworzona w ramach programu tłumienia powstania generał-gubernatora wileńskiego Michaiła Murawjowa. Tam, gdzie struktury samorządowe udało się stworzyć jeszcze przed powstaniem, urzędnicy gminni byli zazwyczaj zmieniani. Urzędnicy podejrzewali, że w pierwszych wyborach duży wpływ na chłopów mogła mieć szlachta.
Nie udało się znaleźć źródeł dotyczących znaczniejszego oporu chłopów na Suwalszczyźnie wobec wdrażanych struktur samorządowych. Zadowoleni z przeprowadzonej w 1864 r. reformy uwłaszczeniowej, w wyniku której ziemia stała się ich własnością, chłopi Królestwa Polskiego pozytywnie odnieśli się również do równolegle wdrażanego samorządu. Ponad pół wieku wolności osobistej przyniosło mentalny rezultat – znacznie większe zaufanie chłopów do samych siebie w obliczu nowości. Nie czuli się wodzeni za nos przez wrogie siły, bardziej ufali sobie w interpretowaniu przeprowadzanych reform.
Musiał upłynąć czas, zanim chłopi przyzwyczaili się do narzuconego przez władze imperialne (w niektórych gminach – nawet z użyciem siły militarnej) porządku samorządowego. Metodą „prób i błędów” określono granice samodzielności oferowanej przez system. Jako chłopskie „eksperymenty” w sprawdzaniu granic narzuconego systemu samorządowego można interpretować zamieszki, które wybuchły w marcu 1869 r. w guberni kowieńskiej. Mieszkańcy gmin z różnych powiatów, jakby umówiwszy się, podjęli aktywne działania w celu zmiany nieodpowiednich urzędników. W gminie Siady w powiecie telszewskim chaos powstał podczas wyboru wójta. Chłopi uspokoili się dopiero po groźbie żandarma, że wezwie kompanię żołnierzy i wszystkich aresztuje [fn: Wiadomości o wydarzeniach w guberni kowieńskiej w drugiej połowie marca 1869 r., in: LVIA, f. 378, ap. 77, b. 126, l. 97–98.]. Chłopi z gminy Słobódka w powiecie nowoaleksandrowskim (obecnie jeziorski) i z gminy Subocz w powiecie wiłkomierskim zmusili swoich wójtów do rezygnacji. W Słobódce potrzebne były dwie kompanie żołnierzy, aby uzyskać od chłopów obietnicę wiecznego posłuszeństwa [fn: Tamże, l. 96–97; Pismo gubernatora kowieńskiego z 22 marca 1869 r. do generał-gubernatora wileńskiego, in: LVIA, f. 378, ap. 77, b. 1487, l. 1–2; Pismo gubernatora kowieńskiego z 28 marca 1869 r. do generał-gubernatora wileńskiego, in: LVIA, f. 378, ap. 77, b. 1487, l. 5–6.]. W gminie Subocz, po interwencji urzędników, wystarczyło zorganizować nowe wybory wójta aby chłopi się uspokoili [fn: Wiadomości o wydarzeniach w guberni kowieńskiej w drugiej połowie marca 1869 r., in: LVIA, f. 378, ap. 77, b. 126, l. 97.].
Wspomniane zamieszki w różnych powiatach miały miejsce po dwóch kadencjach (jedna kadencja urzędnika gminnego trwała trzy lata) po ponownym wyborze urzędników gminnych w 1863 r. W warunkach tłumienia powstania ten „ponowny wybór” faktycznie oznaczał wyznaczenie osób akceptowanych przez urzędników. Kiedy straszliwe wrażenia z powstania osłabły, chłopi odważyli się skorzystać z przewidzianych prawem praw samorządowych i wybrać na urzędników gminnych ludzi, których naprawdę chcieli. Jednak bezkompromisowe rozprawienie się władz z chłopami musiało rozwiać iluzje, choćby częściowo, co do samodzielnego zarządzania dla wielu z nich. Pod koniec kolejnych trzyletnich kadencji w dokumentach kancelarii generał-gubernatora wileńskiego nie odnotowano szerszych zamieszek. W pojedynczych gminach podczas wyborów okresowo dochodziło do przepychanek, ale bez większych konsekwencji.
Przekonani, że władza odpowiada siłą na kolektywną inicjatywę samodzielnego zarządzania sprawami samorządowymi, a zatem taka taktyka nie przynosi oczekiwanych rezultatów, głównym środkiem wyrazu niezadowolenia dla chłopów stały się skargi do wyższych instancji władzy: do pośredników pokojowych, do zarządu gubernialnego do spraw chłopskich, do gubernatora, generał-gubernatora, a nawet do samego cesarza. Miano nadzieję, że po przyjeździe wyższego urzędnika administracyjnego zostanie przeprowadzona obiektywna kontrola dochodów i wydatków zarządu gminnego, a zaskarżeni urzędnicy gminni zostaną zmienieni. Na przykład, K. Sčesnulevičius opisał epizod, gdy w latach 80. XIX w. mieszkańcy gminy Orany w powiecie trockim, nie mogąc znieść wójta, w dniu wyborów próbowali wedrzeć się do kancelarii gminnej i uniemożliwić ponowny wybór tego samego wójta na kolejną kadencję. Zwolennicy ostrożnego wójta, ustawieni przy drzwiach, nie wpuścili mieszkańców do kancelarii, dlatego najbardziej uparci próbowali złożyć wcześniej spisane skargi do pośrednika pokojowego przez otwarte okno. Na zebranych w kancelarii wybranym, urzędnikom gminnym i samemu pośrednikowi pokojowemu, poczęstowanym wódką przez wójta, taka „oblężenie” nie zrobiło wrażenia i ponownie wybrali wójta [fn: K. Sčesnulevičius, Sn., 1953, s. 50.].
Porównując wspomniany epizod z lat 80. XIX w. z wydarzeniami z 1869 r., należy zwrócić uwagę na kilka aspektów. Po pierwsze, chłopi dążyli do złożenia skargi do pośrednika pokojowego, a nie do obalenia wójta kolektywną siłą fizyczną. Formułowali żądania w kwestiach samorządowych, ale inicjatywę w realizacji tych żądań uznawali za należącą do wyższych urzędników administracyjnych. Zatem chłopi mieli jasność co do granic swoich możliwości. Po drugie, obojętność uczestników zebrania gminnego na incydent pozwala przypuszczać, że nie spodziewano się kontynuacji zamieszek, a tym bardziej ich eskalacji. Spontaniczna kolektywna inicjatywa chłopów w celu zademonstrowania niezadowolenia i następująca po niej rezygnacja była normalnym – oczekiwanym – scenariuszem działań.
To, w jaki sposób urzędnicy wyższej administracji reagowali na skargi chłopów, pozwala również ocenić utrwalenie się systemu samorządowego. Warto porównać reakcje urzędników zarejestrowane w aktach z 1866 r. i 1873 r. W pierwszym przypadku, po otrzymaniu skarg na samowolę pisarzy gminnych, członkowie Komitetu do Spraw Chłopskich Guberni Kowieńskiej wyrazili gubernatorowi kowieńskiemu obawę, że „jeśli pozwolimy, aby pisarz, kimkolwiek by nie był, zatrudniony przez chłopów lub pośrednika pokojowego, rządził chłopami, to runie cały sens chłopskiego samorządu” [fn: Pismo Komitetu do Spraw Chłopskich Guberni Kowieńskiej z 25 maja 1866 r. do gubernatora kowieńskiego, in: LVIA, f. 378, ap. 73, b. 2117, l. 18–19.]. Oczywiste jest, że urzędnicy traktowali system samorządowy jako nadal wdrażany. Zidentyfikowali pojawiające się wady systemu i możliwości podjęcia działań zapobiegawczych. Inny przykład – mieszkańcy gminy Padubysys w powiecie szawelskim w petycji do generał-gubernatora zapewniali, że pośrednik pokojowy odpowiedział na ich skargi, iż nielegalne przywłaszczenie środków wspólnotowych przez urzędników gminnych to tylko „drobnostki, w innych gminach urzędnicy z pisarzem więcej marnują” [fn: Prośba gospodarzy z gminy Padubysys w powiecie szawelskim z 11 lipca 1873 r. do generał-gubernatora wileńskiego, in: LVIA, f. 378, ap. 81, b. 1890, l. 18.]. Ten przykład reakcji urzędnika na skargi chłopów nie jest bezpośredni. Można przypuszczać, że chłopi włożyli w usta pośrednika pokojowego słowa, których nie wypowiedział. Jednak nawet w takim przypadku, logicznie rzecz biorąc, istniały podstawy do wyrażania takich myśli. Przecież skarżący jest zainteresowany stworzeniem realnej sytuacji, nawet jeśli nigdy nie miała miejsca. Zatem usprawiedliwianie nadużyć urzędników gminnych ogólną tendencją tamtych czasów, rzekomo, że to normalne, jest istotnym szczegółem.
Właściwemu funkcjonowaniu samorządu przeszkadzała materialna nędza społeczeństwa i niski poziom piśmienności. T. Pearson twierdzi, że dla chłopów Imperium Rosyjskiego samorząd oznaczał wyższe podatki i możliwości nadużywania wspólnego dobra przez bogatszych chłopów [fn: T. S. Pearson, 1989, s. 116.]. Podobne myśli nasuwają się również z pism współczesnych mieszkających na Litwie. J. Witort pod koniec XIX w. podsumowuje opinię chłopów w następujący sposób: „Ogólnie rzecz biorąc, władza gminna nie cieszy się dobrą opinią wśród chłopów: zarzuca się jej stronniczość, przekupstwo, nieudolność, pobłażanie bogatym członkom gminy, a czasem nawet właścicielom ziemskim i dzierżawcom żydowskim.” [fn: J. Vitartas, 2017, s. 211.] Samych myśli chłopów na temat systemu samorządowego w źródłach jest niewiele. W skargach zazwyczaj poprzestawano na wylaniu złości na konkretne osoby. Krytyka systemowa wymagała zarówno szerszych spostrzeżeń, jak i odwagi. Taka krytyka jest niezwykle rzadka w skargach chłopów, które dotarły do kancelarii generał-gubernatora wileńskiego w latach 1861–1882. Różnicę między uwagami osobistymi a systemowymi ilustruje przykład dwóch pełnomocników z gminy Butrymańce w powiecie trockim. Ci chłopi na początku lat 80. XIX w. wysłali nawet kilkanaście skarg do wyższych instancji na zbrodnie wójta. Specjalnie wysłany urzędnik przesłuchał obu skarżących. Jegoras Zaporeckis, opisany przez urzędnika jako „całkowicie niewykształcony”, podsumował skargi, po prostu oskarżając wójta o niesprawiedliwość („у старшины Янушкевича нет правды”), a jego wspólnik Benediktas Gaevskis twierdził, że wszystkie sprawy gminne są rozwiązywane niesprawiedliwie, ponieważ przy podejmowaniu decyzji uczestniczy tylko garstka wybranych. Według Gaevskisa, wybrani powinni być wybierani tylko po to, aby podpisywać uchwały podjęte przez wszystkich chłopów. Gdyby w wyborach uczestniczyli wszyscy chłopi, to Januškevičius nigdy nie zostałby wybrany na wójta. Gaevskis trzymał się swojej opinii, nawet po wyjaśnieniu przez urzędnika trybu przewidzianego w Ogólnych postanowieniach [fn: Pismo urzędnika do zadań specjalnych Diebnera z 24 listopada 1881 r. do generał-gubernatora wileńskiego, in: LVIA, f. 378, ap. 89, b. 466, l. 36–41.].
Większość chłopów przystosowała się do systemu samorządu gminnego, traktując jego wady jako nieuniknioną konieczność. P. Jakštas tak podsumowuje nastroje polityczne mieszkańców wsi Stramiliai: „Mieszkańcy wobec wszystkich władz [autor miał na myśli wiele zmienionych reżimów: carski, kajzerowski, międzywojenny, radziecki i nazistowski – V. V.] byli posłuszni i lojalni. <…> Dbali tylko o sprawy swojej rodziny i gospodarstwa, a co się dzieje na świecie, rzadko kto wspominał. Władz ani nie chwalili, ani nie ganili. Święcie wierzyli, że tak musi być – co Boskie – Bogu, a co cesarskie – cesarzowi.” [fn: P. Jakštas, 2004, s. 89.] Logicznie jest sądzić, że większość chłopów przyjęła podobne adaptacyjne postawy, oceniając system samorządowy. V. Kudirka ubolewał, że chłopi z Suwalszczyzny nie znają praw przysługujących im na mocy ustawy, dlatego stanowczo nie walczą z nadużyciami w systemie samorządowym [fn: Kudirka V., Viršininkai, rozdział V, [interaktywny], in: http://antologija.lt/text/vincas-kudirka-laisvos-valandos-satyros/8, (2021-06-08).]. Mówił w ten sposób o litewskich chłopach, którzy najdłużej cieszyli się wolnością osobistą, a więc mieli najbardziej dojrzałą samoświadomość. Można przypuszczać, że aktywnej walki o to, co uważano za słuszne, nie uniemożliwiała tylko niewiedza, ale także brak zainteresowania. Większość chłopów prawdopodobnie nie widziała potrzeby martwienia się o jawnie niesprawiedliwy, ale uważany za ugruntowany porządek.
Z biegiem dziesięcioleci litewscy chłopi coraz częściej stykali się w codziennych sytuacjach z dokumentami pisanymi. Należałoby wspomnieć o paszportach, różnego rodzaju zaświadczeniach, pisemnych umowach, a także o rosnącej popularności testamentów itp. System samorządowy przyczynił się do podniesienia wartości umiejętności czytania i pisania w oczach chłopów. Niepiśmienne starsze pokolenie było zainteresowane tym, aby dzieci nauczyły się pisać, a kancelaria gminna mogła stać się dla nich pierwszym miejscem pracy poza gospodarstwem domowym. Nie ufając lokalnej inteligencji, wyższa administracja zazwyczaj mianowała pisarzami przyjezdnych rosyjskojęzycznych z innych guberni Imperium Rosyjskiego, jednak sami nie mogli oni poradzić sobie z biurokratycznymi zadaniami, dlatego prywatnie zatrudniali pomocników – wykształconych synów litewskich gospodarzy. Ojciec K. Sčesnulevičiusa, rezygnując z pomysłu wysłania syna po ukończeniu szkoły do instytutu leśnictwa w Petersburgu, w 1889 r. zapewnił mu miejsce w kancelarii gminnej jako pomocnika [fn: K. Sčesnulevičius, Sn., 1953, s. 39–40.]. Propozycję pracy w kancelarii gminnej w latach 90. XIX w. otrzymał również J. Markevičius, ale jego ojciec nie zgodził się na ten pomysł [fn: J. Markevičius, 2015, s. 82.]. Na przełomie XIX i XX w. praca w instytucjach samorządowych stawała się coraz bardziej aktualna dla piśmiennych chłopów. Dla takich młodych ludzi – pierwszego pokolenia od pługa – samorząd gminny był wygodnym przystankiem do rozpoczęcia kariery bez oddalania się od rodzinnego domu.
Zastały system samorządowy z czasem nie był już w stanie zaspokoić potrzeb stopniowo modernizującego się chłopstwa. Reorganizacja samorządu gminnego „od dołu” – to bodajże najbardziej charakterystyczna cecha rewolucji 1905 r. na litewskiej wsi. Może pojawić się pytanie: czy chłopi działali samodzielnie, czy też podążali za wskazówkami aktywistów partyjnych? W konkretnych przypadkach wpływ tych ostatnich na formułowanie, a następnie realizację pożądanej wizji samorządu był decydujący (np. wpływ Ernestasa Galvanauskasa w gminie Czypiany w powiecie poniewieskim) [fn: E. Motieka, 1996, s. 110.]. Niemniej aktywne zaangażowanie chłopów w reorganizację gmin świadczy o tym, że program działań, nawet jeśli zaproponowany przez politycznie zaangażowanych inteligentów, odpowiadał ich interesom.
Zazwyczaj poprzestawano na zmianie składu personalnego urzędników samorządowych. Struktura samorządu gminnego była reorganizowana rzadko. W czasie rewolucji 1905 r. w etnograficznej Litwie zreorganizowano lub zamknięto 125 z 280 zarządów gminnych, tj. 44 proc. [fn: Tamże, s. 217.]. Powstało tylko kilka alternatywnych struktur dla zarządów, na przykład komitety gminne. Te zmiany były w dużej mierze spowodowane inicjatywą zaangażowanych inteligentów [fn: Konkretne przykłady reorganizacji gmin i ogólne statystyki wydarzeń zob. A. Tyla, 1968, s. 100–105, 226–230.]. Instytucją samorządową szczególnie krytykowaną przez chłopów był sąd gminny, który w czasie rewolucji został w niektórych miejscach zastąpiony sądem „trzecich” [fn: Petycja gminy Kruki w powiecie szawelskim, in: Vilniaus žinios, 1905, nr 286, s. 3; Wymagania gminy Czypiany, in: Vilniaus žinios, 1905, nr 273, s. 3; Księga uchwał zebrania gminnego w Birżach z 1905 r., in: LVIA, f. 703, ap. 1, b. 7, l. 21; Uchwały Litewskiego Związku Chłopów, in: E. Motieka, 1996, s. 294.]. Niemniej głównym celem reorganizacji nie była zmiana formy samorządu, lecz nadanie mu nowej treści, odpowiadającej potrzebom społeczeństwa zyskującego świadomość narodową i polityczną. Po pierwsze, podjęto próbę lituanizacji systemu samorządowego. Prowadzenie dokumentacji rozpoczęto w języku litewskim, a rosyjskich pisarzy zastępowano Litwinami. Po drugie, starano się rozszerzyć krąg mieszkańców uczestniczących w samorządzie. Nie przynależność stanowa (tylko chłopi) czy płeć (tylko mężczyźni), lecz miejsce zamieszkania miało odtąd być głównym kryterium uczestnictwa w samorządzie.
Eksperymenty z demokratyzacją systemu samorządowego i dostosowaniem go do potrzeb lokalnej społeczności zostały ostatecznie stłumione na początku 1906 r. przez oddziały karne armii rosyjskiej. Niemniej doświadczenie aktywistów okazało się przydatne przy tworzeniu litewskiego samorządu po I wojnie światowej [fn: A. Povylius, 1997, s. 111; A. Tyla, 2005, s. 43.].
2. Samorząd – przesłanka wyjątkowości Suwalszczan?
W historiografii można znaleźć twierdzenia o pozytywnym wpływie samorządu gminnego na mieszkańców Suwalszczyzny. J. Sireika, badający tworzenie się samorządów w niepodległej Litwie w latach 1918–1919, zwrócił uwagę, że po pierwszej wojnie światowej najwcześniej uporządkowała się Suwalszczyzna. Szukając wyjaśnienia, badacz wnioskował, że samorząd gminny pojawił się tam wcześniej niż w innych regionach Litwy, dlatego też mieszkańcy Suwalszczyzny mieli głębsze tradycje samorządowe [fn: J. Sireika, 1998, s. 47.]. Twierdzenie to badacz potraktował jako fakt, nie uzasadniając go żadnymi źródłami. Myśl o wpływie samorządu gminnego na mentalność chłopów suwalskich rozwijali również V. Smalskys i A. Šenavičius. Okoliczność, że w pierwszej dekadzie istnienia międzywojennej Litwy mieszkańcy Suwalszczyzny zajmowali znaczną część stanowisk administracyjnych w młodym państwie (nie obliczono, jaki procent stanowiła ta część), autorzy tłumaczyli kilkoma przyczynami, z których, oprócz dłuższego, w porównaniu z chłopami litewskimi z innych guberni, życia w warunkach wolności osobistej i wyższego wykształcenia, należy wymienić większe doświadczenie w administrowaniu gminami [fn: V. Smalskys, A. Šenavičius, 2009, s. 103–104.].
Oceniając czas trwania samorządu, należy zauważyć, że reforma samorządu gminnego na Suwalszczyźnie została oficjalnie wprowadzona w 1864 r., tj. trzy lata później niż po drugiej stronie Niemna. Chłopi tamtejsi, którzy uzyskali wolność osobistą w 1804 r., żyli jeszcze przez 60 lat w systemie samorządu patrymonialnego. Trudności we wdrażaniu samorządu w guberniach kowieńskiej i wileńskiej, spowodowane reformą znoszącą pańszczyznę i zamieszaniem wywołanym powstaniem 1863–1864, pozwalają zignorować czynnik czasu. Większość gmin w guberniach kowieńskiej i wileńskiej powstała w latach 1864–1865, dlatego argument badaczy o dłuższej tradycji samorządowej wydaje się nieuzasadniony.
W porównaniu z innymi chłopami litewskimi, przewagę doświadczenia w samorządzie gminnym mieszkańców Suwalszczyzny można dostrzec w jego charakterze. System samorządowy w Królestwie Polskim wprowadzono z uwzględnieniem bardziej indywidualnego stylu życia tamtejszego społeczeństwa. Wpłynęło na to nie tylko większe doświadczenie w zakresie wolności osobistej, ale także wcześniej rozpoczęty podział wsi na pojedyncze zagrody (na Suwalszczyźnie – od 1820 r.) [fn: A. Gogelis, 1990, s. 20–21.]. Porównując Ogólne Postanowienia reformy z 1861 r. i ukaz cesarski z 19 lutego 1864 r. o tworzeniu gmin w Królestwie Polskim, widać nie tylko analogiczne struktury samorządowe, ale także znaczące różnice.
Główną różnicą było to, że samorząd gminny w Królestwie Polskim nie był stanowy. Prawo do udziału w zebraniu gminnym mieli nie tylko chłopi, ale także właściciele ziemscy należący do stanu szlacheckiego (urzędnicy sądów powiatowych i policji oraz duchowni nie mieli tego prawa), a także niechrześcijanie mieszkający w gminie. Wójt gminny i sąd podlegali wszystkim mieszkańcom gminy, niezależnie od ich statusu społecznego [fn: Объ устройствѣ сельскихъ гминъ…, s. 130–131, 134.]. Należy zauważyć, że wobec uczestników i urzędników zebrań gminnych stosowano dodatkowy cenzus – cenzus własności ziemskiej, którego nie było w guberniach wileńskiej i kowieńskiej. Środek ten, jak należy przypuszczać, został wymyślony w celu wyeliminowania z systemu samorządowego warstwy zubożałej szlachty.
Porównując kompetencje zgromadzeń obu szczebli samorządu w guberniach wileńskiej, kowieńskiej i suwalskiej, widać, że możliwości wpływania zgromadzeń wspólnotowych na poszczególnych członków wspólnoty w Królestwie Polskim były ograniczone. Zgromadzenia nie rozstrzygały tutaj kwestii przyjęcia lub usunięcia poszczególnych członków wspólnoty. Tamtejszych wspólnot chłopskich nie dotyczyła odpowiedzialność zbiorowa za płacenie podatków i inne świadczenia, co było charakterystyczne dla struktur samorządowych po drugiej stronie Niemna.
Charakter stanowy samorządu w guberniach kowieńskiej i wileńskiej znacząco ograniczał wolność wyboru chłopów. Każdy chłop, niezależnie od płci, wieku i majątku, mógł być traktowany jako podopieczny gminy. Taki system samorządowy był narzędziem władzy do utrwalania zależności stanowej mieszkańców wsi. Chłop, który chciał przenieść się do innej gminy lub zmienić stan (zostać mieszczaninem lub duchownym), dążyć do wyższego wykształcenia, pracować jako urzędnik państwowy itp., musiał uzyskać zgodę zgromadzenia sołectwa. To zgromadzenie najpierw upewniało się, czy chłop zapłacił wszystkie nałożone na niego podatki. Niedobory spadały na barki opuszczanej wspólnoty – wspólna odpowiedzialność chłopów za podatki została zniesiona prawnie dopiero w 1903 r. [fn: Н. Иванова, В. Желтова, 2009, s. 594.]. Kolejną przeszkodą w opuszczeniu wspólnoty wiejskiej, wyłącznie dla mężczyzn, był obowiązek poboru i zastępującej go od 1874 r. służby wojskowej. Funkcja gminy polegająca na dostarczaniu żołnierzy dla armii carskiej mocno wiązała chłopa z tą stanowo-terytorialną jednostką samorządu. Każdy młody mężczyzna, zamierzający opuścić gminę, z punktu widzenia instytucji samorządowych oznaczał utratę potencjalnego żołnierza – stratę, którą należało zrekompensować. J. Stakauskas w swoich wspomnieniach opisał zgromadzenie jednego sołectwa z gminy Krakinów, składającego się z 6 wsi, zwołane w celu omówienia, czy zezwolić młodemu człowiekowi na wstąpienie do seminarium duchownego. Ten fragment jest szczególnie wymowny, dlatego warto go zacytować w całości: „Rosyjski pisarz wyjaśnił zebranym, że oni, wysyłając Juozasa Stakauskasa na księdza, automatycznie zwalniają go z obowiązku służby wojskowej; i z tego powodu będą musieli dać do wojska jedno ze swoich dzieci. A ludzie w tamtych czasach bardzo bali się służyć w rosyjskim wojsku gdzieś na Syberii lub Kaukazie. Unikając służby wojskowej, inni celowo się kaleczyli, wywoływali jakąś chorobę lub uciekali do Ameryki. Ale zebrani oświadczyli: „Potrzebujemy również dobrych księży z naszej biednej gromady, aby nas uczyli i bronili naszych spraw. Znamy jego ojca Mykolasa Stakauskasa, był poborcą podatków, sołtysem i sędzią w gminie. Prawym mężczyzną. Dobry będzie również jego syn. Wszyscy pozwalamy mu na bycie księdzem. Będziemy mieli pierwszego księdza z naszej parafii.” [fn: J. Stakauskas, 2014, s. 140.]
Właścicielom gospodarstw najtrudniej było zmienić miejsce zamieszkania lub działalność gospodarczą. Oprócz spraw podatkowych i wojskowych musieli uregulować sprawy związane z własnością ziemi. Opuszczający wspólnotę wiejską rolnik musiał sprzedać przydzieloną ziemię osobie, która zobowiązała się spłacić pozostałą część długu z tytułu podatków wykupnych, a także płacić inne podatki. Zgromadzenie sołectwa rozważało, czy pozostali członkowie rodziny rolnika są w stanie utrzymać się samodzielnie. Dopiero po uregulowaniu tych spraw gospodarczych chłop mógł liczyć na to, że wójt wyda mu zaświadczenie o zwolnieniu ze wspólnoty. Taki system obowiązywał aż do 1906 r. [fn: Н. Иванова, В. Желтова, 2009, s. 579–581.].
Chłopi suwalscy nie musieli pokonywać wspomnianych przeszkód administracyjnych, aby zmienić miejsce zamieszkania i działalność, a nadzór wspólnoty nie obciążał ich tak bardzo. O większym szacunku dla jednostki świadczy wymowny szczegół, że sąd gminny, w przeciwieństwie do tego po drugiej stronie Niemna, nie mógł karać chłopa chłostą [fn: Именной указ Февраля 19/марта 2 1864 года…, s. 135.]. Taka kara mogła sprowokować zamieszki wśród chłopów uwolnionych z pańszczyzny 60 lat wcześniej. W 1876 r. w Królestwie Polskim z opóźnieniem wdrożono reformę sądownictwa Imperium Rosyjskiego z 1864 r. Sądy gminne stały się sądami terytorialnymi pierwszej instancji. Sędziowie pozostali urzędnikami wybieranymi przez gminę, ale działalność sądów została oddzielona od systemu samorządu [fn: J. Szumski, 1993, s. 41.]. Prawo zwyczajowe w sądach najniższego szczebla zostało ostatecznie zastąpione przez ustawy państwowe.
Przynależność chłopów Królestwa Polskiego do jurysdykcji prawa pisanego była niewątpliwie korzystną okolicznością, sprzyjającą przyjęciu uniwersalnych zasad prawa nowoczesnego i poznaniu konkretnych ustaw pisanych, tj. interesowaniu się obowiązującym porządkiem społecznym. W tym czasie stanowy charakter sądu gminnego i prawo zwyczajowe po drugiej stronie Niemna utrudniały chłopom wdrażanie zasad nowoczesnego prawa cywilnego i karnego, opartego na ustawach [fn: A. Загорнов, 2011, s. 42–50; A. Загорнов, 2014, s. 39–50.].
Wnioski
Popańszczyźniany system samorządu gminnego składał się z trzech rodzajów instytucji: dwupoziomowych zebrań – gminnego i sołeckiego, zarządu gminnego i sądu. Z powodu kontroli urzędników administracji cesarskiej, autonomia tych wybieranych przez chłopów instytucji była ograniczona. Bardziej realnie samorząd przejawiał się w półformalnych zebraniach wiejskich gospodarzy.
System samorządowy wprowadził nowości w życie mieszkańców wsi. Chłopi zapoznali się z podstawami prowadzenia dokumentacji. Praca w samorządzie gminnym była dla chłopów jedyną alternatywą dla pracy w gospodarstwie domowym. Formalne procedury sądu gminnego zastępowały nieformalne, tradycyjne środki nacisku wspólnoty chłopskiej w celu zdyscyplinowania jednostki.
Chłopi guberni wileńskiej i kowieńskiej, którzy uzyskali wolność osobistą, nie rozumieli sensu wprowadzania samorządu gminnego. Zdezorientowani niejasną reformą znoszącą pańszczyznę, traktowali nowe struktury samorządowe jako oszustwo wrogich sił. Większość gmin władze cesarskie zdołały utworzyć dopiero poprzez stłumienie powstania 1863–1864 siłą militarną. Bardziej pozytywne podejście chłopów suwalskich do samorządu wynikało z korzystniejszych okoliczności wprowadzenia systemu: chłopi z dłuższym doświadczeniem w zakresie wolności osobistej mieli większe zaufanie do siebie w obliczu nowości i byli zadowoleni z równoległej reformy uwłaszczeniowej. W warunkach ubóstwa ludności i niskiej piśmienności chłopi tolerowali rozwijające się nadużycia, nie widząc alternatyw dla systemu samorządowego. W czasie rewolucji 1905 r. podjęto próbę nadania zwykłym formom systemu samorządowego treści odpowiadającej potrzebom modernizującego się społeczeństwa – litewskiej i demokratycznej.
Niestanowy system samorządu gminnego istniejący w Królestwie Polskim był bardziej postępowy niż system samorządu gminnego po drugiej stronie Niemna, obejmujący jedynie mieszkańców stanu chłopskiego. W guberniach wileńskiej i kowieńskiej samorząd gminny bardziej konserwował wspólnotową mentalność chłopów. Sąd gminny kierował się prawem zwyczajowym, a nie pisanym. Odpowiedzialność zbiorowa za płacenie podatków i pobór wojskowy zmuszała instytucje samorządowe do ograniczania wolności poszczególnych członków w zakresie zmiany stanu i miejsca zamieszkania. Mogło to spowalniać rozprzestrzenianie się indywidualizmu na litewskiej wsi. Mniejszy, przewidziany ustawą, wpływ kolektywnych instytucji samorządowych na jednostkę w Królestwie Polskim świadczy o tym, że władze cesarskie uwzględniły bardziej indywidualny tryb życia tamtejszych chłopów. Stworzyło to korzystniejsze warunki dla modernizacji życia chłopów suwalskich.
Bibliografia
Čepaitienė A., 2013 – Auksuolė Čepaitienė, Gyvenimo etnografija: vietos, struktūros ir laikas. Besikeičianti Lietuva XX amžiuje, Vilnius, 2013.
Gabrys J., 1905 – J[uozas] Gabrys[-Paršaitis], Mųsų valsčius ir jo ydos, Vilnius, 1905.
Gogelis A., 1990 – Antanas Gogelis, „Žemės reformos“, in: Žemėtvarka ir melioracija, 1990, nr. 3–4, p. 19–23.
Jakštas P., 2004 – Petras Jakštas, Atsiminimų tėkmėje: Stramiliai, Rokiškis, Sankt Peterburgas, Vilnius, 2004.
Jegelevičius S., 2008 – Sigitas Jegelevičius, „Aneksuotos Lietuvos valdymas Rusijos imperijoje“, in: Lietuvos vidaus reikalų istorija, red. Nerijus Šepetys, Vilnius, 2008, p. 124–181.
Kołaczkowski B., Ratajczak M., 2013 – Bartosz Kołaczkowski, Małgorzata Ratajczak, „Wpływ odzyskania niepodległości na kształt struktur i zakres samodzielności władz samorządu terytorialnego na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego“, in: Studia prawa publicznego, 2013, nr. 3, s. 161–190.
Kriauza A., 1941 – Alb[inas] Kriauza, „Ūkininko darbai ir žygiai (etnografinis škicas)“, in: Gimtasai kraštas, 1941, nr. 28–29, p. 22–29.
K. S., 1936 – K. S. [Kazys Sčesnulevičius], „Kuopos teismas“, in: Gimtasai kraštas, 1936, nr. 10– 12, p. 518–519.
Kudirka V., 1933 – Vincas Kudirka, Lietuvos tilto atsiminimai. Cenzūros klausimas. Vilkai, Kaunas, 1933.
Kudirka V. – Vincas Kudirka, Viršininkai, [interaktyvus], in: http://antologija.lt/text/vincas-kudirka-laisvos-valandos-satyros/8, (2021-06-08).
Lietuvos istorija, t. VIII, d. I: Devynioliktas amžius: visuomenė ir valdžia, sud. Tamara Bairašauskaitė, Zita Medišauskienė, Rimantas Miknys, Vilnius, 2011.
Mačiekus V., 1983 – Venantas Mačiekus, „Kaimo sueiga XIX a. pab.–XX a. I pusėje“, in: Etnografiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1981 ir 1982 metais, Vilnius, 1983, p. 99–104.
Mačiekus V., 1990 – Venantas Mačiekus, „Kaimo sueigose svarstomi klausimai, sprendimų priėmimas ir vykdymas“, in: Etnografiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1988 ir 1989 metais, Vilnius, 1990, p. 136–146.
Markevičius J., 2015 – Juozas Markevičius, Mano autobiografija. Rašiau Sibire, Taišeto apyl. 1953–1956 metais, parengė Gediminas Rudis, Vilnius, 2015.
Motieka E., 1996 – Egidijus Motieka, Didysis Vilniaus seimas [Lietuvių atgimimo istorijos studijos, t. 11], Vilnius, 1996.
Pearson T. S., 1989 – Thomas S. Pearson, Russian Officialdom in Crisis: Autocracy and Local Self-Government, 1861–1900, Cambridge, 1989.
Povylius A., 1941 – A[ntanas] Povylius, „Grįtelninkai (Žiūronų k-mas, Radviliškio vl., Šiaulių apskr.)“, in: Gimtasai kraštas, 1941, nr. 28–29, p. 30–41.
Povylius A., 1997 – Antanas Povylius, Išgyvento laiko atsiminimų fragmentai, Šiauliai, 1997.
Ružancovas A., 1934 – A[leksandras] Ružancovas, „Valsčių savivaldybes steigiant (1861– 1862 metai)“, in: Savivaldybė, 1934, nr. 6, p. 14–17.
Sčesnulevičius K., Sn., 1953 – K[azys] Sčesnulevičius, Sn., Tarp Varėnos ir Valkininko: straipsnių rinkinys, I knyga, Chicago, 1953.
Sireika J., 1998 – Jonas Sireika, Lietuvos savivaldybės ir savivaldybininkai (1918–1931), Šiauliai, 1998.
Smalskys V., Šenavičius A., 2009 – Vainius Smalskys, Antanas Šenavičius, „Administraciniai pertvarkymai Užnemunėje (1795–1915 m.)“, in: Viešoji politika ir administravimas, 2009, nr. 28, p. 99–106.
Stačiokas R., 1991 – Romas Stačiokas, Lietuvos savivaldybių raida, Vilnius, 1991.
Stakauskas J., 2014 – Juozas Stakauskas, Trys lietuvių tautos pagrindai. Iš atsiminimų, parengė Gediminas Rudis, Vilnius, 2014.
Szumski J., 1993 – Jerzy Szumski, „Chłopi a gmina w guberni łomżyńskiej w latach 1867–1914“, in: Studia Łomżyńskie, 1993, nr. 4, s. 37–59.
Tyla A., 1968 – Antanas Tyla, 1905 metų revoliucija Lietuvos kaime, Vilnius, 1968.
Tyla A., 2005 – Antanas Tyla, „Lietuvių tautos solidarumo raiška 1905 metais“, in: Parlamento studijos, 2005, nr. 5, p. 36–47.
Vaišgantas J. T., 1896 – [Juozas Tumas] Vaišgantas, „Ką gerą gali padaryti valsčiaus sudas“, in: Tėvynės sargas, 1896, nr. 1, p. 15–16, nr. 2, p. 15–23.
Vitartas J., 2017 – Jonas Vitartas, „Lietuvių liaudies paprotinės teisės bruožai“, in: Jonas Vitartas, Rinktiniai raštai, t. I, sud. Auksuolė Čepaitienė, Vilnius, 2017, p. 97–227.
Witort J., 1894 – Jan Witort, „Sądy ludowe na Litwie“, in: Przegląd powszechny, 1894, t. 52, p. 1–20.
Бригадин Д. П., 2018 – Денис Петрович Бригадин, „Крестьянское самоуправление и волостные суды во второй половине XIX–начале ХХ в.“, in: Журнал Белорусского государственного университета. История, 2018, т. 4, с. 36–43.
Гуковский K., 1895 – Kонстантин Гуковский, „Шавельскій уѣздъ“, in: Памятная книжка Ковенской губернiи на 1896 годъ, Ковна, 1895, отд. IV, c. 119–201.
Загорнов А. А., 2011 – Александр Александрович Загорнов, „Суды для крестьян в Беларуси во второй половине ХІХ в.: порядок формирования и компетенция“, in: Працы гістарычнага факультэта БДУ: навук. зб., вып. 6, рэдкал.: У. К. Коршук [і інш.], Мінск, 2011, с. 42–50.
Загорнов А. А., 2014 – Александр Александрович Загорнов, „Отмена крепостного права и трансформация правового сознания крестьян Беларуси“, in: Працы гістарычнага факультэта БДУ: навук. зб., вып. 9, адк. рэд. У. К. Коршук, Мінск, 2014, с. 39–50.
Иванова Н. А., Желтова В. П., 2009 – Наталья Анатольевна Иванова, Валентина Павловна Желтова, Сословное общество Российской империи (XVIII–начало XX века), Москва, 2009.
Миронов Б. Н., 2003 – Борис Николаевич Миронов, Социальная история России периода империи (XVIII–начало XX в.): Генезис личности, демократической семьи, гражданского общества и правового государства, т. 1–2, Санкт-Петербург, 2003.