Vita Diemantaitė
Działalność kancelarii Wielkiego Księstwa Litewskiego pod kierownictwem Lwa Sapiehy (1585–1623)
Streszczenie. Wielkie Księstwo Litewskie po reformach z 1566 r. i unii lubelskiej z 1569 r. weszło w nowy etap swojego istnienia. Na tym etapie szczególną rolę odgrywała jedna z najważniejszych instytucji – kancelaria WKL. Instytucją tą zarządzali kanclerz i podkanclerzy, a jej głównymi i najważniejszymi pracownikami byli pisarze WKL. Karierę w niej mogły zrobić także osoby pochodzące ze średniej szlachty. Jedną z takich osób był Lew Sapieha, który doczekał się wielu biografii, jednak bez uwzględnienia aspektu działalności kancelarii są one bardziej podobne do chronologicznego przedstawienia faktów niż do wyczerpującej biografii wysokiego urzędnika państwowego. Dlatego celem niniejszego artykułu jest odpowiedź na pytanie, w jaki sposób osoba L. Sapiehy wpłynęła na rozwój kancelarii WKL. Instytucje są reprezentowane przez swoich kierowników i każdy z nich pozostawia ślad w instytucji; nie był wyjątkiem i L. Sapieha, pod którego kierownictwem kancelaria przeszła przez kilka różnych etapów rozwoju.
Słowa kluczowe: kancelaria, Lew Sapieha, pisarze, kanclerz, dokument, język ruski, WKL, sekretarz, instytucja.
Wielkie Księstwo Litewskie (WKL) w siódmej dekadzie XVI w. żyło w nastroju reform i zmian. W 1564 r. rozpoczęto reformę sądowniczą i administracyjną, która zakończyła się w 1566 r., jednocześnie wszedł w życie Drugi Statut Litewski. Kilka lat później WKL doświadczyło kolejnej nowości – unii lubelskiej, a po kilku kolejnych latach (1572 r.) zmarł władca Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Zygmunt August. Polska i Litwa musiały wybrać nowego monarchę. Wszystkie te wydarzenia miały bezpośredni wpływ na kancelarię WKL – pojawiło się nowe stanowisko, podkanclerzego, którym został weteran kancelarii Eustachy Wołłowicz; ustalono liczbę pisarzy kancelaryjnych na pięciu, a szóstym pisarzem został podskarbi ziemski WKL (wówczas urząd ten pełnił Mikołaj Naruszewicz). Później liczba pisarzy wahała się od pięciu do sześciu.
Ze względu na zawirowania historyczne XX w. i ukształtowaną tradycję badania historii WKL do unii lubelskiej, okres od 1569 r. do XVIII w. (reformy Sejmu Czteroletniego) jest najsłabiej zbadany. Sytuację tylko częściowo ratuje niedawno wydany VI tom akademickiej Lietuvos istorija, który podsumowuje dotychczasowy dorobek [fn: G. Sliesoriūnas, 2015.]. Nie omówiono w nim działalności kancelarii WKL w rozdziale o instytucjach WKL, ale podkreślono, że w hierarchii urzędów kanclerze WKL zdołali zachować równość z kanclerzami koronnymi, w przeciwieństwie do marszałka wielkiego litewskiego, który faktycznie utracił wpływy polityczne na dworze władcy [fn: Tamże, s. 38.]. Spośród instytucji wyróżniono skarb WKL, prawdopodobnie nie tyle dlatego, że była to rzeczywiście odrębna instytucja, ile ze względu na badania Antanasa Tyli poświęcone skarbowi WKL w XVII w. [fn: A. Tyla, 2012.].
Marius Sirutavičius w nowej monografii ukazał dążenie magnaterii WKL do utrzymania kontroli nad stosunkami dyplomatycznymi z Moskwą w Rzeczypospolitej Obojga Narodów i szczegółowo omówił organizację działalności dyplomatycznej, którą w istocie prowadziła kancelaria WKL [fn: M. Sirutavičius, 2019.]. Chociaż czasami słychać głosy historyków, że kancelaria WKL w drugiej połowie XVI w. straciła na prestiżu, nie należy się z tym pochopnie zgadzać, ponieważ w przeciwieństwie do Korony, kanclerze WKL w imieniu władcy pieczętowali orzeczenia Trybunału Głównego i w ten sposób mogli rozszerzać swoje, a zarazem i władcy, wpływy w sądach [fn: G. Sliesoriūnas, 2015, s. 39.]. Zatem kancelaria przełomu XVI i XVII w. była jedną z najaktywniejszych i najważniejszych instytucji państwowych, a praca w niej na stanowisku pisarza otwierała drogę do lepszych możliwości kariery (wyższych urzędów, pieniędzy, prestiżu). Jedną z takich postaci był Lew Sapieha.
Federico Chabod jako pierwszy zdefiniował państwo renesansowe jako twór formujący biurokrację, która jest aktywna, potężna i stanowi strukturę państwa [fn: J. Russell Major, 1997, s. XXI.]. Innymi słowy, dla renesansowej biurokracji charakterystyczna jest zracjonalizowana administracja państwowa w celu lepszego poboru podatków i dystrybucji zasobów państwowych. Dlatego kancelarię WKL można słusznie uznać za jedną z głównych instytucji WKL, która prowadziła działalność w czterech różnych obszarach (zobacz tabela 1). Bez badań nad kancelarią przełomu XVI i XVII w. nie możemy dogłębniej poznać państwa i społeczeństwa.
Badania nad organizacją i działalnością kancelarii są bezpośrednio związane z badaniami nad archiwum kancelarii WKL – Metryką Litewską (dalej – ML). Gdy pod koniec XX w. rozpoczęto publikację ksiąg ML, zdano sobie sprawę, że bez badań nad samą instytucją nie będzie można odpowiedzieć na pewne pytania dotyczące struktury ksiąg i samych dokumentów [fn: A. Rachuba, s. 257.]. W kontekście wydawania ML szczególnie istotna jest działalność kancelarii w ostatniej dekadzie XVI w., kiedy to rozpoczęto przepisywanie starych ksiąg ML. Analiza działalności kancelarii WKL na przełomie XVI i XVII w. jest niemożliwa bez oceny działalności jednego z najwybitniejszych magnatów WKL – Lwa Sapiehy. Zatem przedmiotem niniejszego badania staje się kierownictwo L. Sapiehy w kancelarii WKL. To właśnie kierownik ma największy wpływ na działalność instytucji, więc aby zrozumieć zwroty w działalności kancelarii, należy równolegle śledzić biografię jej kierownika. Z drugiej strony, sprawy kancelaryjne zajmowały znaczną część życia L. Sapiehy, więc i jego biografia bez czynnika kancelaryjnego staje się niepełna. Celem tego artykułu jest odpowiedź na pytanie, jak osoba Lwa Sapiehy wpłynęła na rozwój działalności kancelarii WKL.
Historiografię kancelarii można by podzielić na dwie części: 1) działalność kancelarii przedstawiona w kontekście badań nad Metryką Litewską; 2) badania poświęcone biografii Lwa Sapiehy.
Badania nad Metryką Litewską obejmują głównie problematykę ML z XV–XVI w. jako źródła historycznego. Szczególnie dużo uwagi poświęca jej białoruski naukowiec Aliaksandr Hruša [fn: А. И. Груша, 2015.]. Księgi ML z drugiej połowy XVI w. nie mogą poszczycić się uwagą badaczy. Wyróżnić można być może dorobek E. Banionisa w wydawaniu Ksiąg Poselstw oraz zainteresowanie D. Antanavičiusa sądem asesorskim. Opublikował on kilka ksiąg sądu asesorskiego ML oraz poświęcone im artykuły naukowe [fn: D. Antanavičius, 2014; Lietuvos Metrika, Teismų bylų knyga Nr. 59 (1579–1580), parengė D. Antanavičius, Vilnius, 2019.].
Najnowszym wydawnictwem, w którym nie tylko podsumowuje się badania nad Metryką Litewską, ale także opisuje działalność kancelarii, jest przygotowana przez zespół autorów monografia Susigrąžinant praeitį: Lietuvos Metrikos istorija ir tyrimai [fn: Susigrąžinant praeitį, 2016, s. 288.]. Warto zaznaczyć, że przy opisie pracy kancelarii w XVI–XVII w. najwięcej uwagi poświęcono kancelarii połowy XVI w., natomiast kancelaria końca XVI w. została opisana jedynie w ogólnych zarysach. Mimo to, R. Ragauskienė przedstawiła kilka ważnych faktów i spostrzeżeń, które są bardzo przydatne dla niniejszego badania. Szczególnie cenne jest badanie D. Antanavičiusa dotyczące powstania ksiąg podkanclerskich [fn: D. Antanavičius, 2007, s. 139–178. Zobacz też Susigrąžinant praeitį, s. 175.].
Postać Lwa Sapiehy intrygowała niejednego historyka. Poświęcali oni czas i zdolności intelektualne na badanie życia i polityki L. Sapiehy. Konstantinas Avižonis przypisał L. Sapieże kluczową rolę w wyegzekwowaniu od Zygmunta Wazy zatwierdzenia Trzeciego Statutu Litewskiego [fn: K. Avižonis, 1978, s. 119.], a także krótko omówił strukturę kancelarii [fn: K. Avižonis, 1940, s. 181–184.]. Adolfas Šapoka również przypisywał L. Sapieże zasługi wydania Trzeciego Statutu Litewskiego i uważał go za znakomitego dyplomatę, ale nieodpowiedniego na stanowisko hetmana [fn: A. Šapoka, 2016, s. 335.]. Stanislovas Lazutka wydał osobną książkę poświęconą biografii L. Sapiehy [fn: S. Lazutka, 1998.], a najnowsze i najcenniejsze dla naszego artykułu prace dotyczące działalności Lwa Sapiehy wyszły spod pióra Eugenijusa Saviščevasa [fn: E. Saviščevas, 2015, s. 135–159.]. L. Sapieha cieszył się również uwagą polskich historyków. Andrzej Rachuba w katalogu wystawy poświęconej rodowi Sapiehów szczegółowo opisał historię rodu [fn: A. Rachuba, 2011, s. 25–37.] i wykazał, że L. Sapieha pochodził z linii czerejsko-różańskiej, która wegetowała na pograniczu średniej i zamożnej szlachty, a dziesięciu męskich przedstawicieli rodu nie piastowało żadnych ważnych urzędów państwowych [fn: Tamże, s. 29.]. Osobną biografię L. Sapiehy w wielotomowym wydawnictwie Polski Słownik Biograficzny opublikował Henryk Lulewicz [fn: H. Lulewicz, 1994, s. 84–104.], jednak ze względu na charakter tekstu artykuł ten nie może pretendować do miana wyczerpującej biografii, stąd i kierownictwo kancelarią nie zostało w nim omówione.
Arkadiusz Czwołek, autor najnowszej biografii L. Sapiehy, podzielił jego życie na najważniejsze etapy. Szczegółowo opisując historyczne koleje losu L. Sapiehy, nie odpowiedział na jedno z najważniejszych pytań: jak pozycja kanclerza pomogła L. Sapieże ugruntować swoją pozycję na szczycie elity politycznej WKL. Niemniej praca A. Czwołka doskonale przedstawiła bieg życia Sapiehy w kontekście wydarzeń politycznych jego czasów.
Najważniejszym źródłem do badania działalności kancelarii WKL są księgi Metryki Litewskiej, zwłaszcza Księgi Wpisów. Korzystano głównie z mikrofilmów Metryki Litewskiej, przechowywanych w Państwowym Archiwum Historycznym [fn: Korzystano z katalogu ksiąg ML sporządzonego pod koniec XIX w. С. Пташицкий, 1887.], oraz z kilku opublikowanych ksiąg ML [fn: Lietuvos Metrika, Užrašymų knyga Nr. 71 (1585–1586), parengė D. Antanavičius, Vilnius, 2008.]. Księgi Wpisów wybrano ze względu na różnorodność zawartych w nich dokumentów: przywileje, nadania, mandaty, spisy itp. Ujawniają one specyfikę pracy kancelarii i pomagają odpowiedzieć na pytanie, jak funkcjonowała kancelaria, począwszy od geografii rejestrowanych dokumentów, a skończywszy na samej informacji w nich zawartej (na przykład nominacje personelu kancelaryjnego na urzędy i przydzielanie konkretnych zadań pisarzom lub innym urzędnikom kancelarii). Inne księgi ML – Spraw Publicznych, Spraw Sądowych, Poselstw – również są ważne dla badań nad kancelarią i będą wykorzystywane w tym artykule, jednak zawarte w nich dokumenty mają węższą tematykę i dlatego nadają się do badania specyficznych obszarów działalności kancelarii (na przykład księgi Spraw Sądowych pomagają ustalić, jak urzędnicy kancelarii organizowali sąd królewski i czy w nim uczestniczyli).
Struktura kancelarii WKL w drugiej połowie XVI wieku
Kancelaria, przede wszystkim, pełniła funkcję urzędu pisarskiego i była odpowiedzialna za rozsyłanie pism królewskich do województw i powiatów. Wysyłane pisma informowały o pospolitym ruszeniu, organizowanych sejmach, nadaniach ziemskich, zasadach administrowania chłopami itp. W kancelarii dokumenty były archiwizowane (sporządzane) i przepisywane do Metryki Litewskiej, wydawano również wypisy dokumentów w przypadku ich zagubienia. Jednak funkcja pisarska nie była jedyną, jaką pełniła kancelaria. Oprócz niej, kancelaria była odpowiedzialna za organizację służby poselskiej. Jak zauważył E. Banionis, nie dążono do przekształcenia służby poselskiej w odrębną instytucję [fn: E. Banionis, 1998.]. Cała korespondencja dyplomatyczna przechodziła więc przez kancelarię, a posłom w misjach towarzyszył co najmniej jeden pisarz WKL. Zgodnie z działalnością tej służby uformowała się osobna część ksiąg ML – Księgi Spraw Poselskich. Pisarze WKL musieli również uczestniczyć w sądzie królewskim, ponieważ do czasu utworzenia Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1581 r. sąd królewski pełnił funkcję sądu apelacyjnego.
Jednym z najtrudniejszych pytań dotyczących działalności kancelarii jest to, czy można zaliczyć działalność podskarbiego ziemskiego i dwornego WKL do funkcji kancelaryjnych. Antanas Tyla, badający skarb w omawianym okresie, twierdził, że podskarbi podlegał tylko władcy i wykonywał tylko jego polecenia, a więc uważał skarb za odrębną instytucję [fn: A. Tyla, 2012, s. 11.]. Jednak o powiązaniach instytucjonalnych świadczy nie tylko włączanie dokumentów skarbowych do Metryki Litewskiej, ale także fakt, że na podskarbich ziemskich mianowano pisarzy kancelaryjnych, a nie skarbowych. Nawet jeśli na urząd podskarbiego mianowano osobę z zewnątrz, czyli taką, która nigdy wcześniej nie należała do kancelarii WKL, to otrzymując urząd podskarbiego, jednocześnie otrzymywała urząd pisarza WKL. Innymi słowy, nie było podskarbiego, który nie piastowałby jednocześnie urzędu pisarza WKL. Kolejnym argumentem za zaliczeniem skarbu do funkcji kancelaryjnych jest fakt, że w ML można znaleźć niejeden przywilej podpisany przez podskarbiego dwornego lub ziemskiego WKL. Chociaż najczęściej podskarbi podpisywał przywileje, na mocy których nadawano lub darowano jakąś posiadłość za zasługi, to przywileje te były również pieczętowane przez kanclerza lub podkanclerzego [fn: Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne, f. 389, Metryka Litewska [mikrofilmy przechowywane w Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym], ks. 76 Metryki Litewskiej (dalej – ML), k. 141v.]. Dlatego można zasadnie twierdzić, że zarówno skarb nadworny, jak i ziemski działały jako wydział kancelarii (zobacz tabela 1 „Funkcje kancelarii WKL”).
Mówiąc o kancelarii WKL, bardzo ważne jest odróżnienie sekretarzy od pisarzy. W historiografii poświęconej pierwszej połowie XVI w. zwykło się uważać sekretarzy za tych samych pisarzy, lecz hierarchicznie wyższych ze względu na znajomość języka łacińskiego. W drugiej połowie XVI w. pisarze WKL byli wykształceni, studiowali na uniwersytetach i najczęściej znali trzy języki: ruski, łacinę i polski (na przykład Wacław Agryppa, Eliasz Pielgrzymowski etc.). Urząd sekretarza nabrał więc zupełnie innego wyrazu. M. Ferenc, analizując sekretariat Zygmunta Augusta, dzieli sekretarzy na cztery grupy: etatowi – otrzymywali dochody ze skarbu królewskiego; duchowni – nagradzani beneficjami kościelnymi; honorowi – pełnili obowiązki tylko czasami i nie zawsze otrzymywali wynagrodzenie; tytularni – nie mieli żadnych obowiązków i nie otrzymywali żadnego wynagrodzenia. K. Avižonis, omawiając urząd pisarza, wskazuje, że sekretarze byli osobistymi urzędnikami króla, którzy zajmowali się jego prywatną korespondencją i strzegli osobistej pieczęci króla; często urzędy pisarza WKL i sekretarza były nadawane tej samej osobie, dołączając do nich jeszcze inne stanowiska [fn: K. Avižonis, 1994, s. 95.]. Dla ścisłości należy zaznaczyć, że osoba najpierw zostawała sekretarzem, a później mogła awansować na pisarza WKL (na przykład L. Sapieha, Maciej Woyna etc.). Jednak pisarze WKL byli najczęściej wybierani właśnie spośród już istniejących sekretarzy królewskich, co ilustruje przypadek kariery L. Sapiehy – najpierw L. Sapieha został sekretarzem, a później pisarzem WKL. Przez cały okres kierownictwa L. Sapiehy w kancelarii WKL (1585–1623) w księgach ML (przejrzano łącznie 28 Ksiąg Wpisów Metryki Litewskiej) nie ma dokumentu, który byłby podpisany przez sekretarza. Zatem sekretarzy, dopóki nie zostali mianowani pisarzami WKL, nie należy uważać za pracowników kancelarii (zobacz tabela 2 „Struktura kancelarii WKL”). W kancelarii działali także inni urzędnicy: regent, instygator, podpisarze, słudzy kancelaryjni, jednak ze względu na ograniczoną objętość artykułu nie będą oni omawiani.
Lew Sapieha
Dokument znajdujący się w 66. księdze ML głosi, że dworzanin Lew Iwanowicz Sapieha zostaje mianowany sekretarzem, ponieważ, będąc dworzaninem, wiernie służył władcy, był dobrym sługą i dlatego władca postanowił go mianować sekretarzem. W piśmie podkreśla się, że przodkowie wspomnianego dworzanina wiernie służyli poprzednim królom polskim i wielkim książętom litewskim. Urząd ten L. Sapieha ma pełnić dożywotnio lub do czasu otrzymania ważniejszego. Pismo sporządzono w Warszawie 5 lutego 1580 r. Dokument w języku ruskim podpisał Wacław Agryppa [fn: ML, 66-ta Księga Wpisów, k. nr 2.]. W ten sposób źródła informują nas o początku kariery L. Sapiehy. Do tego czasu L. Sapieha był podstarościm orszańskim [fn: A. Czwołek, 2012, s. 23.], a urząd sekretarza był dużym skokiem i pierwszym krokiem ku jednemu z najważniejszych urzędów państwowych tamtych czasów.
Kariera L. Sapiehy rozwijała się bardzo pomyślnie; po roku pełnienia funkcji sekretarza, w 1581 r. (po śmierci pisarza WKL Mikołaja Sawickiego [fn: Według R. Ragauskienė, M. Jasieński był klientem Radziwiłłów. Nic więc dziwnego, że zwolniony urząd pisarza został przyznany również klientowi Radziwiłłów, Lwowi Sapieże, w: R. Ragauskienė, 2012.]) został mianowany pisarzem WKL. Jego działalność jako pisarza opisują 68. i 69. Księgi Wpisów ML. W 68. księdze znajduje się ponad 400 dokumentów podpisanych wyłącznie przez Lwa Sapiehę. Większość księgi stanowią orzeczenia w sprawach sądu królewskiego. Pozostała część to różnorodne dokumenty (testamenty, oświadczenia, dekrety, zawiadomienia, kwity). Odróżnia się ona od innych ksiąg ML swoim porządkiem: każdy dokument jest niezwykle starannie przepisany, a nierzadko rozpoczyna się na nowej karcie. Księga obejmuje wszystkie lata pełnienia przez Lwa Sapiehę funkcji pisarza – 1581–1585. Pierwsze podpisane przez niego dokumenty znajdują się w 65. Księdze Wpisów ML; jest to wpisany 17 lipca 1580 r. przywilej dla Romana Wołłowicza, nadający mu starostwo rohaczewskie [fn: ML 65. Księga Wpisów, k. 98v.]. Jednak dalsze dokumenty podpisane przez L. Sapiehę datowane są na 11 marca tego samego roku. Nie powinno to dziwić, ponieważ jedną z cech ML jest to, że dokumenty umieszczano bez zachowania zasady chronologii. Dokumenty podpisano w Wilnie i Warszawie. W tej samej księdze w 1582 r. znajdują się dokumenty polskie [fn: Tamże, k. 110v.; ML 67. Księga Wpisów, k. 150–153.] i łacińskie [fn: Tamże, k. 151v.–152, k. 154. Dokument podpisany po łacinie w 67. Księdze Wpisów ML, k. 42; tamże, k. 108v.–111 (Przywilej dla Kolegium Jezuitów w Połocku z 20 stycznia 1582 r.).]. Nie można zauważyć wyraźnego podziału ze względu na pochodzenie społeczne osób, dla których L. Sapieha sporządzał dokumenty, jednak można wyróżnić takie postacie jak Krzysztof Radziwiłł Piorun, wojewoda miński Michał Sapieha [fn: ML 67. Księga Wpisów, k. 141v.–142.], Jerzy Radziwiłł [fn: Tamże, k. 144–144v.] etc. Trzeba jednak zaznaczyć, że przed L. Sapiehą żaden pisarz, podkanclerzy czy kanclerz nie podpisał dokumentów przeznaczonych dla żadnego swojego krewnego (osoby o tym samym nazwisku), podczas gdy L. Sapieha nie unikał tego. Co więcej, gdy został podkanclerzym, a później kanclerzem, wielu jego krewnych otrzymało nie tylko różne dobra państwowe, ale i urzędy. Można tu wyróżnić Andrzeja Sapiehę, brata L. Sapiehy, który w 1588 r. został starostą orszańskim [fn: ML. 74. Księga Wpisów, k. nr 364 v.–365 l.]. Urząd ten był ważniejszy, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Starosta orszański kontrolował granicę z Moskwą, regularnie dostarczał informacji o przybywających i wyjeżdżających poselstwach, otrzymanych dokumentach dyplomatycznych, a swoją działalność koordynował z podkanclerzym i kanclerzem [fn: Szerzej o funkcjach starosty orszańskiego w: M. Sirutavičius, 2019, s. 216.]. Być może można to wytłumaczyć faktem, że ród Sapiehów był bardzo rozgałęziony.
Zagłębiwszy się w sprawy kancelarii i zyskawszy łaskę nie tylko Krzysztofa Radziwiłła, ale i samego Stefana Batorego, L. Sapieha w 1585 r. został podkanclerzym. Czwołek, analizując objęcie przez L. Sapiehę urzędu podkanclerzego, podkreśla, że głównym konkurentem L. Sapiehy do tego stanowiska był weteran kancelarii Michał Haraburda, jednak dzięki wstawiennictwu Radziwiłłów i młodszemu wiekowi urząd podkanclerzego powierzono L. Sapieże [fn: A. Czwołek, 2012, s. 40.]. W przywileju nominacyjnym czytamy, że po rekomendacji Krzysztofa Radziwiłła, wszelkie wątpliwości władcy łatwo się rozwiały i uwierzył on, że Lew Sapieha będzie w stanie pełnić te obowiązki („deliberantibus nobis animoque volutantibus cuinam in posterum officium hoc et dignitatem committeremus et traderemus, facile omnem dubitationem nobis exemit magnificus Leo Sapieha”). Lew Sapieha pochodzi ze znakomitej litewskiej rodziny („qui illustri familia gentis Lithuanicae prognatus”), która zasłużyła się Rzeczypospolitej, jest godzien tego urzędu, ponieważ posiada nieprzeciętne wykształcenie („non vulgarem eruditionem”) i zna się na sprawach kancelaryjnych, ponadto zawsze jest na dworze i reprezentuje władcę, dbał o funkcje sekretarza zarówno w czasie wojny, jak i pokoju. W przywileju władca wyróżnia cechy Sapiehy: nieodkładający spraw i dobrze służący na każdym stanowisku, zarówno pełniąc niższe, jak i wyższe urzędy, pracowity i sumienny, zawsze z wielkim oddaniem służył władcy [fn: ML, 70. Księga Wpisów, dok. nr 172, s. 238.]. Zatem, sądząc po tekście przywileju, L. Sapieha wyróżniał się szybkością podejmowania decyzji i poważnym podejściem do pracy kancelaryjnej. Potwierdza to jego dalsza działalność i dążenie do zachowania archiwum kancelarii – przepisania starych ksiąg ML.
Jak pokazuje 73. Księga Wpisów ML, odzwierciedlająca początek pełnienia przez L. Sapiehę urzędu podkanclerzego, podpisywał on dokumenty częściej niż inni pisarze. Podobnie postępował pierwszy podkanclerzy Eustachy Wołłowicz. Można przypuszczać, że urząd podkanclerzego oznaczał nie tylko większe znaczenie osoby w społeczeństwie i wśród urzędników państwowych, ale także więcej odpowiedzialności i pracy. Czy dokument podpisany przez podkanclerzego był ważniejszy niż dokument podpisany przez pisarza WKL? Uważamy, że nie, ponieważ niezależnie od podpisu na dokumencie, do jego ważności potrzebna była mała lub wielka pieczęć. Zatem z prawnego punktu widzenia nie miało znaczenia, czy dokument został podpisany przez pisarza czy kanclerza; taką samą moc prawną miała zarówno mała, jak i wielka pieczęć WKL (jako przykład można podać historię założenia Uniwersytetu Wileńskiego) [fn: R. Ragauskienė, 2016, s. 81.]. Jednak ranga urzędnika podpisującego w hierarchii kancelaryjnej oraz pieczęć na dokumencie mogły mieć znaczenie honorowe.
W czasie pełnienia przez L. Sapiehę urzędu podkanclerzego, w Księgach Wpisów ML wiele dokumentów podpisał pisarz Gabriel i sekretarz Maciej Woyna. Po śmierci króla S. Batorego, L. Sapieha, będąc podkanclerzym, wraz z ówczesnym pisarzem Maciejem Woyną na zamku w Grodnie rozdawał nadania ziemskie. Wszystkie dokumenty Metryki Litewskiej z ostatnich lat życia Stefana Batorego są podpisane albo przez M. Woynę, albo przez Lwa Sapiehę i jako miejsce wystawienia wskazują Grodno [fn: ML 73. Księga Wpisów.].
12 grudnia 1586 r. rozpoczęło się trzecie bezkrólewie, trwające do 28 stycznia 1588 r. Okres ten częściowo odzwierciedla 65. Księga Wpisów ML. Wpis na nowej karcie głosi: „<…> króla jego miłości Stefana Batorego, który zmarł 12 grudnia 1586 r. Koniec Spraw”. Pod tym wpisem dużymi literami widnieje zapis: „Po którego śmierci, obrany nowy pan nasz na sejmie konwokacyjnym w Warszawie 30 lipca 1587 r. Na tym sejmie dwaj obrani królowie, jeden Szwed, a drugi obrany – Maksymilian. Rozpoczął się protest szlachty w Koronie i w WKL, i taki uniwersał w Warszawie podpisaliśmy”. Podpisano: „My, Rada” [fn: ML 65-ta Księga Wpisów, k. 235.] (rus. Мы рад). Dalej w księdze odnotowuje się korespondencję z obranymi władcami Maksymilianem oraz Zygmuntem Wazą, a także z senatorami polskimi. Pytania budzi jednak to, dlaczego nie wszystkie dokumenty z bezkrólewia zostały sporządzone w księgach ML, ponieważ w tej samej 65. Księdze Wpisów znajduje się nagłówek dokumentu, ale brakuje samego tekstu. Na przykład zapisano nagłówek „Odpowiedź od króla jegomości Szweda”, ale nie ma żadnego tekstu [fn: Tamże, k. 239.]. W innym – „odpowiedź od jegomości Maksymiliana” i znowu z zygzakami [fn: Tamże, k. 239v.]. Takich niewpisanych dokumentów jest więcej. Żadnych podobnych materiałów nie ma w 68. Księdze Wpisów ML, która była pisana od 1581 do 1589 r. Nagłówki dokumentów wskazują na intensywną korespondencję z obranymi władcami oraz magnatami polskimi, ale nie jest jasne, dlaczego cały materiał nie trafił do archiwum. Jeśli zapomniano go wpisać, to prawdopodobnie nie powinno być wpisanych nagłówków, albo pisarz „zarezerwował” miejsce na dokument, zamierzając go przepisać, ale zapomniał? W takim przypadku, dlaczego materiały z pierwszych bezkrólewi i żadne wzmianki o elekcjach nie trafiły do ML? Tu pojawia się więcej pytań niż odpowiedzi. Mimo to, materiał ten ukazuje również obciążenie kancelarii związane z negocjacjami z obranymi władcami i prowadzeniem korespondencji dyplomatycznej.
Kanclerz Lew Sapieha
Po śmierci kanclerza Eustachego Wołłowicza w 1587 r. L. Sapieże nadarzyła się okazja do objęcia urzędu kanclerskiego. Król elekt Zygmunt Waza mianował go kanclerzem w 1588 r., co jednak nie oznaczało, że L. Sapieha od razu zyskał zaufanie monarchy i stał się samodzielnym politykiem. L. Sapieha nie miał autorytetu wśród magnaterii i był postrzegany jedynie jako kolejny stronnik Radziwiłłów. W rzeczywistości był on zależny od Krzysztofa Radziwiłła i nawet jako kanclerz zwracał się do niego jak jego klient [fn: List L. Sapiehy do Krzysztofa Radziwiłła z 1589 r., w: AGAD, AR, dz. V, sygn. 13855/3, k. 5.]. Aby stać się samodzielnym politykiem, L. Sapieha musiał zdobyć przychylność władcy. W historiografii wielokrotnie analizowano wybór orientacji politycznej przez L. Sapiehę – rojalistycznej, warto jednak podkreślić, że tylko w ten sposób mógł on uniezależnić się od Radziwiłłów linii birżańsko-dubinkowskiej.
W pierwszej dekadzie kierowania przez L. Sapiehę kancelarią pracowała ona bardzo intensywnie. Raimonda Ragauskienė zwróciła uwagę na starania L. Sapiehy, by uporządkować archiwum kancelarii i odzyskać księgi kancelaryjne pozostające u Radziwiłłów [fn: R. Ragauskienė, 2003, s. 39.]. Należy zwrócić uwagę na objętość ksiąg ML, są one niezwykle obszerne, średnio po 300 dokumentów w każdej, co w porównaniu z księgami innych kanclerzy jest liczbą dużą [fn: С. Пташицкий, 1887.].
Warto również zwrócić uwagę na gromadzenie dóbr ziemskich przez L. Sapiehę. Oczywiście, L. Sapieha rozumiał, że bez własności ziemskiej, z której płyną większe dochody i zasoby ludzkie, niemożliwe jest stanie się ważną postacią polityczną [fn: Szerzej o organizacji gospodarstwa domowego L. Sapiehy w: E. Saviščevas, 2015, s. 135–159.].
Od 1594–1596 r. do 1599 r. w kancelarii litewskiej przepisano około 150 starych ksiąg ML [fn: Susigrąžinant praeitį, 2016, s. 96.]. Niewykluczone, że przepisywanie ML było również związane z chęcią L. Sapiehy do przejrzenia całej państwowej własności ziemskiej i późniejszego wykorzystania tej wiedzy. W tym czasie nie tylko sam L. Sapieha zaopatrzył się w dobra ziemskie, ale, jak zauważył A. Rachuba, również jego krewni otrzymywali różne urzędy. Sapieha nie rozbudowywał swojej klienteli, lecz poszerzał wpływy w stronnictwie regalistycznym i starał się konsolidować swoich krewnych [fn: A. Rachuba, 2006.].
Sprawy moskiewskie zawsze były żywotnie ważnym obszarem działalności kancelarii WKL, ponieważ z jednej strony kontrolowała ona stosunki Rzeczypospolitej Obojga Narodów z Moskwą, a z drugiej – Moskwa była niebezpiecznym sąsiadem, który nie ukrywał dążenia do oderwania jak największej części Rzeczypospolitej. Będąc najlepiej poinformowanym o sprawach moskiewskich i utrzymując stałe kontakty z jej politykami, Sapieha mógł zwrócić na siebie uwagę władcy i przedstawicieli stanu panującego. Pierwsza misja L. Sapiehy do Moskwy w 1584 r., jak ocenia historyk Marius Sirutavičius [fn: M. Sirutavičius, 2019, s. 79.], nie należała do najbardziej udanych, a L. Sapieha wyolbrzymił osiągnięte przez siebie rezultaty, przedstawiając je jako niezwykle ważne. Do tej oceny można zaliczyć również spostrzeżenie polskiego historyka Hieronima Grali, że dopiero w latach 1590–1591 L. Sapieha zaczął być postrzegany jako wybitny ekspert od spraw moskiewskich, co nastąpiło po jego pierwszym poselstwie do Moskwy w 1584 r. [fn: H. Grala, 2016, s. 95–107.]. Prawdopodobnie jednak to podczas tego poselstwa nawiązały się stosunki L. Sapiehy z Borysem Godunowem, które analizował Hieronim Grala [fn: Tamże.]. Twierdził on, że L. Sapieha zaimponował doświadczonemu dyplomacie Borysowi Godunowowi, który dostrzegł perspektywę współpracy z nim.
W historiografii podkreśla się stały wkład L. Sapiehy w utrzymywanie stosunków dyplomatycznych z Moskwą: osobiście pisał instrukcje dla posłów i wywiadowców. Znajduje to również odzwierciedlenie w Księgach Poselstw Metryki Litewskiej [fn: Lietuvos Metrika, knyga Nr. 594 (1585–1600), parengė A. Baliulis, Vilnius, 2006; Lietuvos Metrika, knyga Nr. 593 (1585–1604), parengė A. Baliulis, Vilnius, 2009.]. Jednak L. Sapieha jako kanclerz od 1589 r. bardzo rzadko figuruje w Księgach Wpisów Metryki Litewskiej. Sytuację tę można porównać z okresem kanclerstwa M. K. Radziwiłła Rudego i Eustachego Wołłowicza, którzy również koncentrowali się głównie na sprawach dyplomatycznych, a rutynowe dokumenty kancelaryjne podpisywali rzadko. Sapieha, chcąc utrzymać wizerunek najlepszego specjalisty od spraw moskiewskich, musiał być na bieżąco informowany o najnowszych wydarzeniach i panujących nastrojach politycznych w Moskwie. W tej kwestii bardzo pomagał mu brat, starosta orszański Andrzej Sapieha. Jego urząd był niezwykły, ponieważ Orsza leżała na terytorium przygranicznym, do którego informacje z Moskwy docierały najwcześniej. Andrzej Sapieha był więc zobowiązany do prowadzenia działalności wywiadowczej i kontrwywiadowczej. Starostowie orszańscy przesyłali informacje członkom senatu i jest prawdopodobne, że w pierwszej kolejności informowali L. Sapiehę. Na uwagę zasługuje również inne, bezpośrednie źródło informacji – osobisty klient L. Sapiehy, Jonas Deltuviškis, który stale podróżował między Moskwą a WKL [fn: E. Saviščevas, 2015, s. 150.]. Prawdopodobnie za pośrednictwem osobistych sług L. Sapieha utrzymywał osobiste kontakty z możnowładcami moskiewskimi w celu wywierania wpływu.
Administracja innego sąsiada WKL – Inflant, była wspólną sprawą Polski i WKL. Nic więc dziwnego, że w latach 1585–1623 sprawy inflanckie znajdują odzwierciedlenie w księgach Metryki Litewskiej. Jeszcze jako sekretarz królewski, w 1580 r. Sapieha udał się do Inflant w celu przeprowadzenia rewizji zamków [fn: A. Czwołek, 2012, s. 27.]. Podczas tej misji nie tylko zinwentaryzował wszystkie zamki, ale także weryfikował prawa inflanckiej szlachty do posiadanych dóbr ziemskich. Zdaniem A. Czwołka, inwentaryzacja ta odbywała się wspólnie z pracownikami kancelarii koronnej, co pozwoliło L. Sapieże lepiej zapoznać się z organizacją i prowadzeniem dokumentacji w kancelarii polskiej [fn: Tamże.]. Sapieha był więc zorientowany nie tylko w sprawach moskiewskich, ale i inflanckich.
Badając księgi ML poświęcone sprawom inflanckim, widać, że w porównaniu z księgami dotyczącymi spraw WKL, ksiąg inflanckich jest więcej, ale ich objętość jest mniejsza niż ksiąg dotyczących spraw WKL z czasów kanclerstwa Sapiehy. Na podstawie katalogu Stanisława Ptaszyckiego można stwierdzić, że w okresie od 1585 do 1623 r. dokumentów dotyczących WKL jest 6 533, a dokumentów dotyczących Inflant – 2 799. Liczby te mogą jednak wymagać korekty, ponieważ należy pamiętać, że przy tworzeniu ksiąg ML nie przestrzegano konsekwencji i niektóre dokumenty mogły zostać wpisane dwukrotnie w różnych księgach, lub dokument dotyczący spraw inflanckich mógł znaleźć się w którejś z Ksiąg Wpisów. Jako przykład można podać 71. Księgę Wpisów ML, w której znajduje się 101 dokumentów, a 60% całej księgi stanowią dokumenty dotyczące Inflant [fn: Lietuvos Metrika, Užrašymų knyga Nr. 71 (1585–1586), parengė D. Antanavičius, Vilnius, 2008.].
Ogólnie rzecz biorąc, kierownictwo L. Sapiehy w kancelarii można podzielić na trzy etapy. W pierwszym etapie kancelaria działała bardzo aktywnie, przepisywano księgi ML, stale sporządzano różnorodne nadania. W 1600 r. L. Sapieha udał się w wielkie poselstwo do Moskwy, w którym towarzyszyli mu również pisarze WKL. Drugi etap można wyznaczyć od około 1604 r., kiedy to zauważalny jest niewielki spadek objętości ksiąg ML [fn: С. Пташицкий, 1887.]. Jednak przełomowe lata, a zarazem trzeci etap kanclerstwa L. Sapiehy, rozpoczynają się w 1609 r. i są związane z konfliktem L. Sapiehy z władcą. Sytuację tę bardzo szczegółowo opisał Eugenijus Saviščevas [fn: E. Saviščevas, 2011.], dlatego przypomnimy tu tylko istotę konfliktu. Jeszcze przed 1609 r. w państwie moskiewskim toczyły się prywatne wojny (w rosyjskiej historiografii rozumiane jako interwencja), jednak oficjalnie Rzeczpospolita Obojga Narodów (dalej – Rzeczpospolita) zaangażowała się dopiero w 1609 r. Decyzja taka została podjęta nie na sejmie Rzeczypospolitej, lecz na prywatnej naradzie króla z senatorami. Lew Sapieha zajął na tej naradzie ważne stanowisko, ponieważ to jego przemowa stała się ideologią kampanii wojennej. L. Sapieha w swojej mowie podkreślił utracone przez WKL terytoria – Smoleńsk – i przypomniał innym, że Zygmunt Waza ma prawo do tronu moskiewskiego poprzez więzy krwi z Zofią Holszańską [fn: Tamże.]. Kampania rozpoczęła się 18 sierpnia 1609 r. L. Sapieha osobiście najął i poprowadził na wojnę ponad 900 ludzi, co było jednym z największych oddziałów przyprowadzonych przez magnatów WKL. Jednak L. Sapieha nie był wodzem; był nim hetman polny koronny Stanisław Żółkiewski. Zgodnie z planem L. Sapiehy, miał on rozpocząć negocjacje z władzami Smoleńska w sprawie poddania się, gwarantując smoleńszczanom wolność wyznania, ochronę mienia i zachowanie starych obyczajów. Mieszkańcy Smoleńska nie uwierzyli jednak, że pod mury ich miasta zbliża się sam król i odmówili negocjacji [fn: Tamże.]. Później sytuacja się pogarszała, mieszkańcy Smoleńska nie chcieli negocjować lub negocjacje były bezowocne, a wojsku nie udało się odnieść większych zwycięstw. Władca bardziej popierał wodzów, którzy proponowali połączenie armii Dymitra I Samozwańca z armią Rzeczypospolitej, szybki atak na Smoleńsk i dalszy marsz na Moskwę. L. Sapieha trzymał się konsekwencji; uważał, że najpierw należy mocno zdobyć Smoleńsk i dopiero potem maszerować na Moskwę. Ponadto stale napływały informacje, że Moskwa rośnie w siłę i nie uda się tam utrzymać. Tarcia między królem a Lwem Sapiehą uwidoczniły się w 1610 r., gdy król nie nadał L. Sapieże dóbr lachowickich, co oznaczało, że drzwi do dworu królewskiego zamknęły się dla L. Sapiehy, to samo spotkało jego żonę Elżbietę. Stało się więc oczywiste, że przyjaźń między Lwem Sapiehą a władcą dobiegła końca [fn: Tamże.]. Mimo to, w 1611 r. wojskom Rzeczypospolitej udało się odzyskać Smoleńsk, a zwycięstwo zostało niezwykle uroczyście uczczone w Wilnie. L. Sapieha wciąż był ważną osobą w państwie, a jego urząd należał do najważniejszych. Jednak konflikt między kanclerzem a władcą nie został zażegnany. Władca zaczął dążyć do tego, by L. Sapieha przekazał urząd kanclerski innej osobie. Ostatecznie L. Sapieha zgodził się zamienić pieczęć kanclerską na buławę hetmańską pod warunkiem, że urząd podkanclerzego otrzyma jego syn Kazimierz.
Podczas tego konfliktu kształtowały się księgi podkanclerskie Metryki Litewskiej. W historiografii podkreśla się, że wraz z pojawieniem się urzędu podkanclerzego w WKL, uformowały się dwie kancelarie – wielka i mniejsza, z odpowiednio kanclerzem i podkanclerzym [fn: R. Ragauskienė, 2016, s. 85.]. Historycy jako główne argumenty wskazują właśnie na istnienie dwóch urzędów i dwóch pieczęci – wielkiej i mniejszej. Jednak D. Antanavičius powstanie kancelarii mniejszej w pierwszej połowie XVII w. uzasadnia przerwaniem tradycji, zgodnie z którą podkanclerzy zostawał kanclerzem. Po raz pierwszy od wprowadzenia urzędu podkanclerzego w 1566 r. podkanclerzy nie został kanclerzem, ponieważ Gabriel Woyna zmarł przed ówczesnym kanclerzem L. Sapiehą. W 1615 r. podkanclerzym został Eustachy Wołłowicz i zaczęto prowadzić księgi podkanclerskie, czyli kancelarii mniejszej [fn: D. Antanavičius, 2016, s. 120.]. W 92. Księdze Wpisów ML na pierwszej karcie znajduje się przysięga podkanclerzego Eustachego Wołłowicza, którą podpisał blisko związany z Sapiehą Aleksander Gosiewski. W tej księdze znajdujemy również przywilej nadany przez Zygmunta Augusta w 1566 r. ze wszystkimi podpisami ówczesnej Rady Panów w sprawie wprowadzenia urzędu podkanclerzego. Co ciekawe, dokumenty w księdze podpisują ówcześni pisarze: Aleksander Gosiewski, Stefan Pac, Janusz Tyszkiewicz, Hieronim Wołłowicz, Jan Drucki-Sokoliński. W księdze dokumenty WKL mieszają się z dokumentami inflanckimi. Jednak w żadnym dokumencie w księdze nie wspomina się o Lwie Sapieże [fn: ML, 92. Księga Wpisów.]. Pozostałe księgi z naszego okresu chronologicznego (Księgi Wpisów ML 93–98) również przypisuje się podkanclerzemu lub kancelarii mniejszej, a L. Sapieha jako kanclerz już nie figuruje w kancelarii.
Podsumowując, można zatem stwierdzić, że kancelaria mniejsza i osobne księgi podkanclerskie powstały nie tylko z powodu wcześniejszej śmierci Gabriela Woyny niż kanclerza, ale także z powodu konfliktu L. Sapiehy z władcą. Uważamy, że gdyby L. Sapieha nie utracił łaski królewskiej, księgi kanclerskie i podkanclerskie istniałyby obok siebie. O tym, że kancelaria mniejsza nie była odrębnym tworem, świadczy również brak podwójnego personelu. Urząd podkanclerzego był potrzebny w 1566 r. z powodu wielkiego obciążenia pracą ówczesnego kanclerza M. K. Radziwiłła Rudego, był potrzebny później z powodu podeszłego wieku kanclerza E. Wołłowicza, a młody L. Sapieha doskonale radził sobie ze swoimi obowiązkami. Jednak w drugiej połowie XVII w. urząd podkanclerzego był potrzebny w celu politycznego ograniczenia L. Sapiehy i jako środek nacisku na niego, by zrzekł się urzędu kanclerskiego. Zatem w okresie od 1566 r. do 1615 r. nie funkcjonowały dwie kancelarie: mniejsza i wielka. Nie funkcjonowały dwa osobne zespoły urzędników i, jak twierdzi D. Antanavičius, księgi prowadzone przez podkanclerzego były przenoszone do kancelarii i dalej uzupełniane [fn: D. Antanavičius, 2016, s. 120.]. W żadnym dokumencie wpisanym do Metryki Litewskiej nie ma wzmianki, że dokument chciano wpisać do ksiąg kancelarii wielkiej lub mniejszej. Jak wspomniano wcześniej, pieczęć wielka i mniejsza miały jednakową moc prawną, a w korroboracjach dokumentów Metryki Litewskiej z omawianego okresu podaje się: „kazaliśmy przyłożyć pieczęć naszą”.
Wnioski
Kancelaria WKL w drugiej połowie XVI w. i na początku XVII w. miała jasną strukturę, a urzędnicy byli ograniczeni przywilejami i przysięgami.
Zestawiając karierę L. Sapiehy i jego stosunki z władcą, staje się oczywiste, że relacje kanclerza z monarchą miały ogromny wpływ na kancelarię WKL. Będąc podkanclerzym, L. Sapieha zmierzył się z wyzwaniami, jakie niosły dla państwa bezkrólewia. Choć w niewielkim stopniu, jest to bardzo wyraźnie widoczne w księgach Metryki Litewskiej.
Ugruntowawszy swoją pozycję wśród magnatów WKL w pierwszej dekadzie XVII w., L. Sapieha, podobnie jak jego poprzednicy na stanowisku kanclerza, całą swoją uwagę skupił na stosunkach międzynarodowych, a za szczyt jego kariery można uznać rok 1609, kiedy to stał się ideologiem wojny z Moskwą.
Konflikt L. Sapiehy z władcą miał bezpośredni wpływ na kancelarię WKL. Władca miał moc kształtowania swojego aparatu urzędniczego i mianowania ich na stanowiska. W ten sposób mógł doskonale lawirować i wzmacniać swoją pozycję w państwie. Z biurokracji nie narodził się absolutyzm, jednak funkcjonowała ona i była narzędziem monarchy do wzmacniania swojej władzy. Kanclerz nie mógł jednak działać bez woli władcy, a przypadek Lwa Sapiehy pokazał, że sprzeciw wobec monarchy zakończył się dla niego odsunięciem od urzędu kanclerskiego i awansem na hetmana.
Konflikt Zygmunta Wazy i L. Sapiehy oraz śmierć podkanclerzego Gabriela Woyny doprowadziły do powstania grupy ksiąg podkanclerskich ML i dopiero w 1615 r. zaczęła działać kancelaria mniejsza WKL.
Bibliografia
Antanavičius D., 2007 – Darius Antanavičius, „Ревизия книг Литовской Метрики 1641 г. и формирование самостоятельной группы вице-канцлерских книг“, in: Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės istorijos šaltiniai. Faktas. Kontekstas. Interpretacija, red. koleg. pirm. A. Dubonis, Vilnius: LII leidykla, 2007, p. 139–178.
Antanavičius D., 2014 – Darius Antanavičius, „Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės asesorių ir reliacijos teismų nutarimų vykdymas Kauno miesto taryboje XVI a. pabaigoje“, in: Istorijos šaltinių tyrimai, t. 5, sudarė A. Dubonis, Vilnius: LII leidykla, 2014, p. 107–146.
Avižonis K., 1978 – Konstantinas Avižonis, Bajorai valstybiniame Lietuvos gyvenime Vazų laikais, Kaunas, 1940.
Avižonis K., 1978 – Konstantinas Avižonis, Rinktiniai raštai, t. II, red. A. Avižonienė, R. Krasauskas, Roma, 1978.
Banionis E., 1998 – Egidijus Banionis, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės pasiuntinybių tarnyba XV–XVI amžiais, Vilnius, 1998.
Czwołek, A., 2012 – Arkadiusz Czwołek, Piórem i Buławą: działalność polityczna Lwa Sapiehy, kanclerza litewskiego, wojewody wileńskiego, Toruń, 2012.
Dubonis A., Antanavičius D., Ragauskienė R., 2016 – Artūras Dubonis, Darius Antanavičius, Raimonda Ragauskienė, Ramunė Šmigelskytė-Stukienė, Susigrąžinant praeitį: Lietuvos Metrikos istorija ir tyrimai, Vilnius, 2016, p. 288.
Grala H., 2016 – Hieronim Grala, „As to a Former Comrade and Friend Boris Godunov and Lev Sapieha during the Moscow Negotiations, 1601 AD“, in: De Amicitia. Transdisciplinary Studies in Friendship, ed. K. Marciniak, E. Olechowska, Warsaw: WAL UW, 2016.
Lazutka S., 1998 – Stanislovas Lazutka, Leonas Sapiega: gyvenimas, valstybinė veikla, politinės ir filosofinės pažiūros, Vilnius, 1998.
Lulewicz H., 1994 – Henryk Lulewicz, „Lew Sapieha“, in: Polski Słownik Biograficzny, t. XXXV/1, Warszawa, 1994.
Rachuba A., 1998 – Andrzej Rachuba, „Kancelarie piechętarzy WKSL w latach 1569–1765“, in: Lietuvos Metrika 1991–1996 metų tyrinėjimai, sud. Z. Kiaupa, A. Urbanavičius, Vilnius, 1998.
Rachuba A., 2006 – Andrzej Rachuba, „Frakcja Lwa Sapiehy – zarys problematyki“, in: Między Lwowem a Wrocławiem. Księga jubileuszowa Prof. Krystyna Matwijowskiego, pod red. Bogdana Roka i Jerzego Maronia, Toruń, 2006.
Rachuba A., 2011 – Andrzej Rachuba, „Sapiegų giminės istorija“, in: Kryžiai yra dorybės ženklas, o strėlė – pergalės… Sapiegos valstybininkai, meno mecenatai ir kolekcininkai, sud. V. Dolinskas, B. Verbiejūtė, Vilnius, 2011.
Ragauskienė R., 2003 – Raimonda Ragauskienė, „XVI a. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kancleriai ir Lietuvos Metrika: valstybės kanceliarijos dokumentų saugojimo ypatybės“, in: Lietuvos Metrikos naujienos, Nr. 7, 2003.
Ragauskienė R., 2012 – Raimonda Ragauskienė, „Palenkės bajorijos reikšmė XVI a. LDK: Motiejus Savickis“, in: Pasak R. Ragauskienės, [prieiga internetu], in: <http://m.ldkistorija.lt/index.php/istoriniai-faktai/palenkes-bajorijos-reiksme-xvi-a-ldk-motiejus-savickis/624>, [ 2019-11-23].
Russell Major J., 1997 – Major Russell, From Renaissance Monarchy to Absolute Monarchy: French Kings, Nobles, and State, London–Baltimore, 1997.
Saviščevas E., 2011 – Eugenijus Saviščevas, „Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kancleris Leonas Sapiega ir Smolensko karo kampanija (1609–1611)“, in: Chronicon Palatii Magnorum Ducum Lithuaniae, vol. 2 (MMXI) Lietuvos didžiųjų kunigaikščių rūmų kronika, t. 2, Vilnius, 2011.
Saviščevas E., 2015 – Eugenijus Saviščevas, „Odisėjo lynas: Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kanclerio Leono Sapiegos tarnai ir jų organizacija paskutiniame XVI amžiaus dešimtmetyje“, in: Lietuvos Statutas ir Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės bajoriškoji visuomenė, sud. I. Valikonytė, L. Steponavičienė, Vilnius, 2015.
Sirutavičius M., 2019 – Marius Sirutavičius, Diplomatinės veiklos organizacija Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje 1569–1604 metais, Kaunas, 2019.
Sliesoriūnas G., 2015 – Gintautas Sliesoriūnas, Lietuvos istorija T. VI. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė XVI a. pabaigoje – XVIII a. pradžioje (1588–1733 m.), Vilnius, 2015.
Šapoka A., 2016 – Adolfas Šapoka, Lietuvos istorija, red. A. Šapoka, Vilnius, 2016.
Tyla A., 2012 – Antanas Tyla, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės iždas: XVI amžiaus antroji pusė – XVII a. vidurys, Vilnius, 2012.
Груша А. И., 2015 – Аляксандр И. Груша, Документальная письменность Великого Княжества Литовского (конец XIV – первая треть XVI в.), НАН Беларуси, Центральная научная библиотека им. Я. Коласа, Минск: Беларуская навука, 2015, 465 с.
Пташицкий С., 1887 – Станислав Пташицкий, Описание книг и актов Литовской Метрики, Петербург, 1887.