Vita Malašinskienė 
Kariera pisarzy Wielkiego Księstwa Litewskiego i czynniki ją determinujące na podstawie danych Metryki Litewskiej z lat 1566–1623
Słowa kluczowe: kancelaria, pisarz, dokument, Metryka Litewska, język ruski, język łaciński.
W XVI w., w miarę modernizacji Wielkiego Księstwa Litewskiego (dalej – WKL), kancelaria państwowa stała się jedną z najważniejszych instytucji. Była odpowiedzialna za administrację państwową, komunikację i korespondencję dyplomatyczną. Nie tylko ze względu na dostępność informacji, ale i na możliwości kariery wewnątrz instytucji. Kancelaria była atrakcyjna dla przedstawicieli szlachty, którzy ze względu na swoje pochodzenie nie mogli piastować najwyższych urzędów w państwie. Najlepszym przykładem jest kanclerz WKL Lew Sapieha, który od sekretarza awansował na najwyższego urzędnika – kanclerza wielkiego litewskiego – i ugruntował pozycję rodu Sapiehów w elicie rządzącej.
Analizując strukturę kancelarii WKL w wymienionym okresie, widać wyraźnie, że obowiązki jednych pisarzy stale rosły, niektórzy osiągali najwyższe stanowiska w państwie, podnosząc tym samym prestiż swojego rodu, podczas gdy inni pozostawali na miejscu lub zadowalali się stanowiskami tytularnymi bez realnej funkcji. Celem niniejszego artykułu jest zatem odpowiedź na pytanie, czy aktywna praca w kancelarii WKL mogła decydować o pomyślnym wspinaniu się po szczeblach kariery, oraz omówienie, jakie inne przyczyny mogły wpłynąć na udaną karierę w kancelarii WKL.
Metody. W pracy będzie wykorzystywana głównie metoda statystyczna. Będziemy liczyć, ile dokumentów każdy pisarz podpisał w Metryce Litewskiej w ciągu jednego roku swojej pracy. W ten sposób dokładniej zmierzy się produktywność pisarza, ponieważ jeden mógł pracować 10 lat i podpisać tyle samo dokumentów, co inny w ciągu dwóch lat. Uzyskane dane zostaną porównane ze sobą i przedstawione w załącznikach. Oczywiście metoda statystyczna nie jest pozbawiona wad, ponieważ część pisarzy wyjeżdżała na różne misje dyplomatyczne i w podróży, z wyjątkiem umów dyplomatycznych (jeśli zlecono) lub sprawozdań, nie podpisywała żadnych innych oficjalnych dokumentów. Z drugiej strony, metoda statystyczna pomoże sprawdzić, czy wyjazdy na misje dyplomatyczne rzeczywiście zmniejszały statystyki dokumentów podpisanych przez pisarza. Naiwnością byłoby sądzić, że wysyłanie na misje dyplomatyczne i właśnie niewielka liczba podpisanych dokumentów decydowałyby o zmniejszeniu perspektyw kariery. Ponadto, w celu ustalenia, jakie inne czynniki mogły wpływać na karierę pisarzy, zastosowana zostanie metoda prozopograficzna.
Chronologia. Największe zmiany w kancelarii nastąpiły w 1566 r., kiedy to po reformie sądowej i administracyjnej wszedł w życie Drugi Statut Litewski i pojawiło się stanowisko podkanclerzego. W 1623 r., po ponad 30 latach kierowania kancelarią, Lew Sapieha objął stanowisko hetmana, a kierowanie kancelarią WKL przejął Albrycht Radziwiłł. W tym okresie (1566–1623 r.) przedstawiciele WKL podpisali Unię Lubelską, a po śmierci ostatniego Jagiellona, Zygmunta Augusta, państwo polsko-litewskie doświadczyło pierwszych bezkrólewi, a na jego tronie zasiadł przedstawiciel dynastii Wazów – Zygmunt Waza. Wszystkie te wydarzenia w różny sposób dotknęły również kancelarię WKL, zwłaszcza jej personel.
Pojęcia. Ponieważ archiwum kancelarii, Metryka Litewska, została przepisana pod koniec XVI w. – na początku XVII w., a oryginały dokumentów nie będą badane, nie możemy sprawdzić autorstwa dokumentu. Nie wiadomo również, czy pisarz sam sporządzał dokumenty, czy też powierzał to skrybom (dyakom), a sam tylko sprawdzał dokument i podpisywał się pod nim swoim nazwiskiem. Dlatego w niniejszym artykule będzie używany termin podpisanie dokumentu, oznaczający, że na końcu dokumentu znajduje się imię i nazwisko danego pisarza. Pracownicy kancelarii – kanceliści – w historiografii nazywani są wielkimi [fn: Susigrąžinant praeitį: Lietuvos Metrikos istorija ir tyrimai, sud. A. Dubonis, D. Antanavičius, R. Ragauskienė, R. Šmigelskytė-Stukienė, Vilnius, 2016, s. 86.]. Nazwa „wielki pisarz” może być spotykana w historiografii, jednak w przywilejach nominacyjnych pisarzy nie są oni określani jako wielcy, ros. великий, a po prostu – писарь [fn: LM raštininkų skyrimų privilegijos.]. Zatem w niniejszej pracy, zgodnie z językiem źródeł, będzie używany termin pisarz.
Historiografia. Główne badania poświęcone kancelarii WKL zazwyczaj chronologicznie ograniczają się do Unii Lubelskiej w 1569 r. lub śmierci Zygmunta Augusta w 1572 r. [fn: J. Bardach, Studia z ustroju i prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV–XVII w., Warszawa, 1970, s. 351–378; P. K. Grimsted, Czym jest i czym była Metryka Litewska? (stan obecny i perspektywy odtworzenia zawartości archivum kancelaryjnego Wielkiego Księstwa Litewskiego), Kwartalnik historyczny, 1985, N 1, s. 55–83; Lietuvos Metrika = Lithuanian Metrica: 1991–1996 metų tyrinėjimai, sudarytojai Z. Kiaupa, A. Urbanavičius, Vilnius, 1998, s. 293; R. Čapaitė, Gotikinis kursyvas Lietuvos didžiojo kunigaikščio Vytauto raštinėje, Vilnius, 2007, s. 543; A. Vasiliauskas, Vytauto Didžiojo diplomatika: išorinės žymės, Senovė, 1938, t. 4, s. 135–172; E. Saviščevas, Suvaldyti chaosą: bandymas naujai tirti Lietuvos didžiojo kunigaikščio Kazimiero suteikčių knygą, in: Istorijos šaltinių tyrimai, 2008, t. 1, s. 115–173; K. Pietkiewicz, Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka: studia nad dziejami państwa i społeczeństwa na przełomie XV i XVI wieku, Oświęcim, 2014, s. 314; А. Груша, Канцылярыя Вялікага княства Літоўскага 40–х гадоў XV – першай паловы XVI ст., Мінск, 2006, s. 215; А. Груша, Документальная письменность Великого Княжества Литовского (конец XIV – первая треть XVI в.), Мінск, 2015, 465 p.; to paties papildytas leidimas: Кризис доверия? Появление и утверждение правового документа в Великом Княжестве Литовском (конец XIV – первая треть XVI в.), Москва–Санкт-Петербург, 2019.] Ważne jest, aby zauważyć, że wiele z tych badań powstało w kontekście badań nad Metryką Litewską. Badań nad działalnością lub strukturą kancelarii WKL w XVI–XVII w. jest jeszcze mniej. Uważa się, że wiąże się to z utrwalonym poglądem, iż po Unii Lubelskiej instytucje WKL działały tak samo jak w Królestwie Polskim [fn: Susigrąžinant praeitį…], a także z Metryką Litewską, której wydawnictwo koncentruje się na najstarszych księgach i jak dotąd dotarło dopiero do połowy XVI w. – drugiej połowy tego stulecia [fn: K. Łopatecki, Analiza wspołczesnych edytorskich badań międzynarodowych: Metryka Litewska (1987–2021), in: Rocznik Lituanistyczny, 2023.]. Opinia, że kancelaria WKL działała tak samo jak w Polsce, jest podważana przez polskich historyków, którzy sami przyznają, że brakuje szczegółowych badań nad działalnością i strukturą kancelarii większej i mniejszej koronnej [fn: Dyplomatika staropolska, pod. red. T. Jurka, Warszawa, 2015.]. Ponadto, różnice między Metryką Litewską a Metryką Koronną są oczywiste, choć istnieją też podobieństwa [fn: А. І. Дзярновіч, Метрыка ВКЛ і Метрыка Каронная: спецыфіка адрозненняў кан- цылярскіх традыцый, in: Актуальные проблемы источниковедения: материалы VII Международной научно-практической конференции, Витебск, 27–29 апреля 2023 г, t. 2.].
Rozwój kancelarii WKL i jej archiwum omówili historycy litewscy w publikacji [fn: Susigrąžinant praeitį…], która obejmuje historię kancelarii od jej powstania do XVIII w. Jednak z powodu braku badań w części historii kancelarii poświęconej drugiej połowie XVI w., R. Ragauskienė często omawia pierwszą połowę XVI w. lub połowę XVI w. W pracy autorka nie unika powtarzania, że kancelaria WKL „działała tak samo jak w Polsce”. Bardziej szczegółowo kwestie działalności kancelarii omawia Darius Antanavičius, badając formowanie się ksiąg podkanclerskich. Chociaż niektórzy historycy twierdzą, że po utworzeniu stanowiska podkanclerzego kancelaria WKL rozpadła się na większą i mniejszą [fn: I. Lukšaitė, J. Kiaupienė, Lietuvos istorija. T. 5, Veržli Naujųjų laikų pradžia. Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė 1529–1588 metais, Vilnius, 2013, s. 506.], D. Antanavičius w 2007 r. udowodnił, że kancelaria rozpadła się na większą i mniejszą dopiero w drugim dziesięcioleciu XVII w. Należy zatem stwierdzić, że jak dotąd brakuje badań, które analizowałyby, co zmieniło wprowadzone w 1566 r. stanowisko podkanclerzego w kancelarii WKL, zarówno strukturalnie, jak i w jej działalności [fn: D. Antanavičius, Ревизия книг Литовской Метрики 1641 г. и формирование самостоятельной группы вице-канцлерских книг, in: Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės istorijos šaltiniai. Faktas. Kontekstas. Interpretacija, red. kol. pirm. A. Dubonis, Vilnius, 2007, s. 144.].
Biografie pracowników kancelarii znajdujemy w wielotomowym Polskim słowniku biograficznym [fn: Polski słownik biograficzny, Warszawa, Krakow (dalej – PSB), 1935–2015.]. W tym wydawnictwie udało się znaleźć biografie prawie wszystkich 30 pisarzy pracujących w kancelarii WKL w latach 1566–1623. Biografie te są bardzo różnej objętości i szczegółowości. Ponieważ wymieniony słownik nie jest jeszcze ukończony, w pracy wykorzystano białoruskie encyklopedie poświęcone historii WKL [fn: Вялікае Княства Літоўскае (Энцыклапедыя), Мінск, 2005–2010, t. 1–3.], a także inne prace różnych autorów, w których wspomniani są kanceliści WKL.
Podsumowując historiografię, można stwierdzić, że działalność kancelarii z początku XVI w. jest dość dobrze zbadana, natomiast z drugiej połowy XVI w. mamy tylko badania związane z pewnymi aspektami historii kancelarii oraz sporządzone różne listy. Indywidualne biografie pisarzy, z różnych przyczyn, są różnej objętości i w żadnej biografii pisarza nie ma bardziej szczegółowego spojrzenia na pracę w kancelarii ani na mierzenie jego aktywności w niej.
Źródła. Głównym źródłem wykorzystywanym w niniejszej pracy jest Metryka Litewska, która jest archiwum kancelarii WKL i w zasadzie została sporządzona przez pisarzy WKL. Opiera się głównie na mikrofilmach Metryki Litewskiej (LM) przechowywanych w Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym [fn: Naudojamasi XIX a. pabaigoje sudarytų LM knygų katalogu, С. Пташицкий, Описа- ние книг и актов Литовской метрики, Санктпетербург, 1887.], oraz na kilku opublikowanych księgach LM [fn: Lietuvos Metrika Kn. Nr. 71, (1585–1586). Užrašymų knyga 71, parengė D. Antanavičius, Vilnius, 2008, s. 141.]. Wykorzystywane są księgi: spraw publicznych, wpisów, poselstw, które obejmują lata 1566–1623. Najczęściej opieramy się na księgach spraw publicznych ze względu na różnorodność zawartych w nich dokumentów: przywileje, nadania, mandaty, spisy itp. Ujawniają one specyfikę pracy kancelarii i pomagają odpowiedzieć na pytanie, jak działała kancelaria, począwszy od odnotowywanej geografii dokumentów, a skończywszy na samej informacji zawartej w dokumentach (na przykład, nominacje personelu kancelarii na stanowiska i przydzielanie konkretnych zadań pisarzom lub innym urzędnikom kancelarii). W tym badaniu ważny jest nie tyle sam dokument zapisany w archiwum, co pisarz, który go podpisał.
Funkcja i główne aspekty działalności pisarzy kancelarii WKL w latach 1566–1623. Najwyższymi urzędnikami kancelarii byli kanclerz WKL i jego zastępca podkanclerzy. Hierarchicznie pod nimi znajdowali się pisarze i skrybowie (diacy), tłumacze, sekretarze. W przypadku pomyślnej kariery pisarze mogli awansować na podkanclerzych lub kanclerzy, być mianowani podskarbimi nadwornymi lub ziemskimi, lub otrzymywać inne stanowiska, które pozwoliłyby im zostać senatorem Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Aby ustalić, jak aktywność pisarza mogła wpływać na jego karierę, najpierw omówimy stanowisko pisarza i główne aspekty jego działalności.
Stanowisko pisarza wielkiego litewskiego jest znane od XV w. Wcześniej wielcy książęta litewscy mieli pisarzy, ale Witold był pierwszym władcą WKL, który założył własną kancelarię [fn: M. Kosman, Kancelaria wielkiego księcia Witolda, in: Studia Źrodłoznawcze, Warszawa, 1969, t. 14, s. 91–119.]. W 1441 r. pojawiło się stanowisko kanclerza i utworzono stały korpus pisarzy. W tym czasie pisarzy dzielono następująco: piszący po rusku byli określani jako „писарь”, a piszący po łacinie – „secretarius”, „notarius”. W tym okresie w WKL działały dwie odrębne kancelarie: łacińska i ruska [fn: А. Груша, Документальная письменность…, s. 295.]. W latach trzydziestych XVI w. pisarz łacińscy i ruscy zaczęli pracować razem i tak został zniesiony dualizm kancelarii. Do połowy XVI w. pisarz byli tytułowani sekretarzami i skrybami (pol. diak), jednak po 1550 r. utrwaliła się nazwa pisarz [fn: Urzędnicy centralni, s. 118.]. pisarz mógł uczestniczyć w Radzie Panów WKL jako doradca, jednak nie mógł być jej pełnoprawnym członkiem, podobnie jak po 1569 r. senatu Rzeczypospolitej Obojga Narodów, ponieważ wymagało to co najmniej stanowiska kasztelana [fn: L. Kieniewicz, Senat za Stefana Batorego, Warszawa, 2000, s. 304.]. Zatem stanowiska pisarzy WKL nie były zaliczane do najwyższego szczebla urzędów państwowych WKL. W trakcie reformy sądowej i administracyjnej w latach 1564–1566 ustalono dokładną liczbę pisarzy WKL – pięciu, a szóstym był podskarbi ziemski. Za panowania Stefana Batorego szósty etat pisarza został zniesiony i w kancelarii WKL pozostało pięciu pisarzy WKL, włączając w to podskarbiego ziemskiego [fn: A. Dubonis, Raštininkas, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kultūra: tyrinėjimai ir vaizdai, Vilnius, 2001, s. 578.]. Za czasów Zygmunta Wazy ponownie pojawił się szósty „etat” pisarza [fn: Ibid.]. Ówczesny pisarz WKL po łacinie był określany nie jako scriba, a notarius, po rusku nie писец, a писар (jak chronologicznie zmieniali się pisarz w kancelarii WKL, patrz załącznik 1).
Pisarze byli urzędnikami kancelarii, często postrzeganymi jako personel techniczny, który fizycznie sporządzał dokumenty. Jest to błąd. Na początku XVI w. kancelaria WKL funkcjonowała w następujący sposób: skrybowie, czyli pomocnicy kancelaryjni fizycznie sporządzający dokumenty, przygotowywali minuty lub streszczenie dyspozycji przyszłego dokumentu. Przy sporządzaniu oficjalnego dokumentu treść minuty była rozszerzana (zwłaszcza o niezbędne części protokołu początkowego i eschatokołu), a dyspozycja minuty była sprawdzana i, w razie potrzeby, poprawiana. Wreszcie dokument był przepisywany, a następnie ponownie przeglądany przez pisarza, sprawdzany pod kątem zgodności ze Statutem i podpisywany [fn: А. И. Груша, Документальная письменность, s. 274; I. Lappo, 1588 metų Lietuvos Statutas, t. I, Исследование = Tyrinėjimas, Kaunas, 1934, s. 584.]. Naturalnie, czasami zdarzało się, że sam pisarz od początku do końca przygotowuje dokument. Zatem najczęściej pisarze WKL sami fizycznie nie sporządzali dokumentów, a jedynie byli odpowiedzialni za ich właściwe przygotowanie. Uważa się, że podobny porządek mógł utrzymać się na przełomie XVI i XVII w., ponieważ w tym okresie nie pojawiły się nowe środki techniczne, które pozwoliłyby przyspieszyć lub zoptymalizować przygotowanie dokumentu. Jednak to, co naprawdę ułatwiło pracę kancelarii, to drukowanie dokumentów. Za czasów kierowania kancelarią przez L. Sapiehę, zaproszenia na sejm, konstytucje i inne dokumenty publiczne mogły być drukowane.
Zasadniczo prawie wszystkie dokumenty zawarte w Metryce Litewskiej odpowiadają itinerarium władcy [fn: M. Wrede, Abiejų Tautų Respublikos sostinės: Vilnius ir Gardinas valdovų Jogailaičių ir Vazų itinerarijuose, in: Lietuva – Lenkija – Švedija: Europos dinastinės jungtys ir istoriniai- kultūriniai ryšiai, sud. E. Saviščevas, M. Uzorka, Vilnius, 2014, s. 414–433.]. Dlatego słusznie możemy stwierdzić, że dokumenty były wydawane tylko w obecności władcy, a wydawała je osoba, która znajdowała się obok władcy. Ale zdarzają się przypadki, gdy dokumenty były wydawane tego samego dnia w różnych miejscach. Na przykład, dokument znajdujący się w 53. księdze Metryki Litewskiej jest datowany na 8 grudnia 1569 r. [fn: LVIA, Lietuvos Metrika, 53-ioji Užrašymų knyga (mikrofilmas), l. 22–22v.], dalej 8 października [fn: Ibid., l. 23.] Dokument wydany 8 grudnia 1569 r. w Knyszynie [fn: Ibid., l. 23 v.], inny dokument wydany 8 grudnia 1569 r. w Tykocinie [fn: Ibid., l. 24.], a jeszcze inny datowany na 9 grudnia 1569 r. ponownie w Knyszynie [fn: Ibid., l. 24 v.]. Zatem kancelaria działała nieprzerwanie i we wszystkich tych miejscowościach, gdzie przebywał władca. Innymi słowy, kancelaria państwowa była mobilna. Oznacza to, że pisarz, podpisujący dokumenty, byli obok władcy. Może powstać wrażenie, że aktywność i obecność przy władcy decydują o pomyślnych awansach zawodowych, jednak jak zobaczymy później – niekoniecznie.
Ważne jest, aby wspomnieć, że nie było wyraźnej specjalizacji pisarzy ani podziału według tematyki dokumentów. Co prawda, A. Gruša, badający wczesną działalność kancelarii WKL, dowodził, że pisarze byli podzieleni według pewnych kwestii [fn: А. И. Груша, Документальная письменность…, s. 294.]. A. Gruša pisarzy Witolda dzielił według języków – łaciny, niemieckiego i ruskiego. W badanym przez nas okresie podział pisarzy według języków nie ma już sensu, ponieważ w drugiej połowie XVI w. i na początku XVII w. problemy językowe już nie istniały lub prawie nie istniały. Nie możemy ściśle identyfikować pisarzy według tematyki dokumentów, jednak widać, że przywileje związane ze skarbem państwa najczęściej podpisywał podskarbi ziemski. Trudno mówić o specjalizacji innych pisarzy WKL, ponieważ nie jest ona tak wyraźna. Nie możemy stwierdzić, że jedni pisarze podpisywali mniej ważne, ale więcej, a inni ważniejsze, ale mniej dokumentów.
Aktywność pisarzy według liczby podpisanych dokumentów. Naturalnie, nie wszystkie dokumenty trafiały do Metryki Litewskiej, jednak trudno powiedzieć, na jakiej zasadzie dokumenty były selekcjonowane i wpisywane do tych ksiąg. Co więcej, wpływały na to również finanse. Wpis jednej strony do księgi Metryki Litewskiej kosztował 12 groszy, tyle samo kosztował odpis. Cena dokumentu za jedną stronę wynosiła 1–2 grosze [fn: R. Ragauskienė, Dingę istorijoje. XVI a. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės bajorijos privatūs archyvai, Vilnius, 2015, s. 66.]. Jeszcze drożej kosztował przywilej, a pisarz za pracę brał 12 groszy [fn: A. Dubonis, Raštininkas, s. 585.]. Taką cenę dyktowały drogie środki kancelaryjne. R. Ragauskienė wskazuje, że Mikołaja Radziwiłła Sierotkę kosztowały papier, wosk i pergamin [fn: R. Ragauskienė, Dingę istorijoje, s. 67.]. Nic więc dziwnego, że przywileje władcy w kancelarii były wydawane na zwykłych kartkach papieru, o czym świadczą również zachowane dokumenty [fn: VUB, Rankraščių skyrius, f. 48, b. 32805, Raštas, kuriuo Lenkijos karalius ir Lietuvos didysis kunigaikštis Zigmantas Vaza Trakų klebonui Vilniaus kustošui Benediktui Vainai pristato Svėdasų kleboną Grigalių Laromskį Anykščių bažnyčiai. Interaktyvus [žiūrėta: 2020-08-10]. https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/islandora/object/atmintis:VUB01_000367308#00001] oraz zapisy „подпис господарского по латине Stephanus Rex, на папере с печатю Великого Князтво Литовского” [fn: LVIA, Lietuvos Metrika, 78-oji Užrašymų knyga (mikrofilmas), Privilegija Oršos miestui, l. 37.].
W załącznikach 2 i 3 niniejszego artykułu widoczna liczba dokumentów sporządzonych przez pisarzy wyraźnie potwierdza, że na przełomie XVI i XVII w. zapotrzebowanie na dokumenty stale rosło. Na przykład, na początku XVII w. na jednego pisarza przypadało więcej dokumentów również dlatego, że liczba etatów pisarzy, w porównaniu z drugą połową XVI w., zmniejszyła się. Oczywiste jest również, że pisarz, których specjalizacją była dyplomacja (Jonas Šimkavičius, Michał Haraburda, Andriejus Ivanovičius Obrinskis), podpisali mniej dokumentów (patrz załączniki 2 i 3). Warto zauważyć, że osoby, które później objęły najwyższe stanowiska w kancelarii – zostały kanclerzami lub podkanclerzymi – charakteryzowały się wyjątkowo dużą produktywnością.
Co prawda, aktywność lub pasywność niektórych pisarzy WKL nie jest łatwa do wyjaśnienia. Na przykład, Stefan Pac został mianowany pisarzem WKL pod koniec badanego okresu (załącznik 1). W ciągu siedmiu lat służby Pac podpisał kilkakrotnie więcej dokumentów niż Eliasz Pielgrzymowski w ciągu 20 lat pracy w kancelarii (załącznik 2). Z drugiej strony, Pac został mianowany pisarzem w tym samym roku co Aleksander Gosiewski (załącznik 1). Porównując produktywność tych dwóch osób, widać, że w ciągu tych samych siedmiu lat Gosiewski podpisał dwa razy więcej dokumentów niż Pac (załącznik 2). Przypadek Gosiewskiego jest łatwiejszy do wyjaśnienia, ponieważ był on najważniejszym zaufanym L. Sapiehy. Gosiewski został wysłany do Smoleńska, odzyskanego przez WKL w 1611 r., aby przejąć całą administrację i zapewnić posłuszeństwo Smoleńska WKL.
Ze względu na ograniczoną objętość niniejszego artykułu nie możemy omówić wszystkich, jednak warto przeanalizować biografie pięciu najbardziej aktywnych pisarzy: Lwa Sapiehy, Gabriela Woyny, Eustachego Wołłowicza (przyszłego biskupa wileńskiego), Macieja Woyny i Aleksandra Gosiewskiego (załącznik 3), według trzech pytań: 1) data urodzenia lub pierwsza wzmianka w źródłach, data śmierci; 2) wykształcenie; 3) przebieg kariery w centralnych instytucjach państwowych. Pochodzenie i protektorzy oraz religia mogły wpływać na przyjęcie osoby do kancelarii, jednak nie mogły znacząco wpłynąć na aktywność osoby.
Lew Sapieha (herb Lis, używano również Lelija [fn: A. Kojalavičius-Vijūkas, Šventasis Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos bei jai priklausančių provincijų giminių ir herbų vardynas, parengė: S. Narbutas, E. Rimša, Vilnius, 2015, s. 558.])
1) Urodził się 4 kwietnia 1557 r., zmarł 7 lipca 1633 r. 2) W dzieciństwie Sapieha trafił na dwór Radziwiłła Czarnego, później wraz z jego dziećmi wyjechał na studia do Lipska. Według Stanisława Lazutki, Sapieha doskonale znał języki polski, łaciński i ruski [fn: S. Lazutka, Leonas Sapiega: gyvenimas, valstybinė veikla, politinės ir filosofinės pažiūros, Vilnius, 1998, s. 5.]. Arkadiusz Czwołek uważa jednak, że Sapieha słabo znał polski, a w ogóle nie znał łaciny [fn: A. Czwołek, Piorem i Buławą: działalność polityczna Lew Sapiehy, kanclerza litewskiego, wojewody wileńskiego, Toruń, 2012.]. 3) Po powrocie do WKL, za protekcją M. Radziwiłła Rudego, około 1577–1578 r. został dworzaninem władcy. W 1580 r. mianowany sekretarzem władcy, w 1581 r. – pisarzem WKL, w 1585 r. – podkanclerzym WKL. Czwołek sądzi, że kanclerzowi Wołłowiczowi Sapieha imponował jako naturalny kandydat na stanowisko podkanclerzego. Głównym konkurentem Sapiehy był Michał Haraburda, wieloletni weteran kancelarii i bardzo doświadczony dyplomata. Sapieha był młody, szczególnie aktywny i wspierany przez Radziwiłłów. Być może te czynniki zadecydowały o jego awansie na podkanclerzego. Wydaje się, że stosunki Sapiehy i Wołłowicza układały się dobrze, ponieważ prawie przez cały okres kanclerstwa Wołłowicza Sapieha był obok niego i, prawdopodobnie, uczył się od niego. Nawet w ostatnich latach życia Wołłowicza, w listopadzie 1587 r. w Grodnie, wraz z Sapiehą zajmował się sprawami państwowymi, korespondował z senatorami polskimi, przygotowywał uniwersały, instrukcje i inną dokumentację potrzebną na sejmiki. Po śmierci E. Wołłowicza, L. Sapieha kontynuował pracę [fn: A. Czwołek, op. cit., s. 56.]. Od samego początku swojej pracy w kancelarii L. Sapieha dwukrotnie kierował poselstwami do Moskwy.
Gabriela Woyna (herb – Trąby [fn: A. Kojalavičius-Vijūkas, op. cit., s. 683.]) 
1) Data urodzenia nieznana. Pierwsze wzmianki w LM związane są z jego nominacją na pisarza WKL w 1585 r. W spisie centralnych urzędników WKL, sporządzonym przez Andrzeja Rachubę i Henryka Lulewicza, Woyna jest również wymieniony jako referendarz świecki [fn: Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV–XVIII wieku, red. H. Lulewicz, A. Rachuba, Wrocław, 1992 (dalej – Urzędnicy centralni), s. 173.]. Zmarł w 1615 r. 2) Brak danych, aby Woyna studiował, najprawdopodobniej, podobnie jak brat, wykształcenie zdobył na dworze jakiegoś magnata lub władcy. 3) Został pisarzem WKL 26 lutego 1585 r. [fn: LM, 73-ioji Užrašymų knyga (mikrofilmas), l. 71v–72; LM, 74-oji Užrašymų knyga, l. 16v–17.] W 1589 r. został mianowany podkanclerzym.
Eustachy Wołłowicz (przyszły biskup wileński) (Bogoria)
1) Żył w latach 1572–1630. 2) Około 1591 r. E. Wołłowicz rozpoczął karierę duchownego. Po pewnym czasie wyjechał na studia do Rzymu. 3) W 1600 r. został referendarzem duchownym WKL. W 1605 r. – pisarzem WKL. W 1615 r. z pomocą L. Sapiehy i Jana Karola Chodkiewicza, Wołłowicz został mianowany podkanclerzym [fn: A. Czwołek, Lew Sapieha, s. 368.]. W 1617 r. E. Wołłowicz zrezygnował ze stanowiska podkanclerzego na rzecz stanowiska biskupa wileńskiego, a jednocześnie zadbał o to, aby jego miejsce w kancelarii zajął jego brat Hieronim Wołłowicz. Ten ostatni pracował w kancelarii od 1589 r. i wraz z M. Woyną był jednym z pisarzy, którzy podpisali najwięcej dokumentów w Metryce Litewskiej.
Maciej Woyna (herb Trąby)
1) Data urodzenia Macieja Woyny nieznana. W LM po raz pierwszy odnotowany w 1585 r. jako sekretarz królewski [fn: LM, 73-ioji Užrašymų knyga (mikrofilmas), l. 23–23l.v.]. 2) Wykształcenie nieznane. 3) W 1582 r., jeszcze nie będąc pisarzem, uczestniczył w przyjęciu posłów moskiewskich [fn: M. Sirutavičius, Diplomatinės veiklos organizacija Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje 1569–1604 metais, Kaunas, 2018, s. 204.]. Został pisarzem WKL w 1589 r., kiedy L. Sapieha został mianowany kanclerzem, a G. Woyna podkanclerzym. 15 października 1592 r. w przywileju nadania ciwuna użweneckiego wspomniano, że M. Woyna pracował w kancelarii jeszcze za panowania Stefana Batorego i że „teraz” mieszka obok władcy. W wymienionym przywileju wymieniono wszystkie zasługi Woyny: lojalny pracownik kancelarii, który wykonał wiele różnych usług dla władcy, wyjeżdżał do Moskwy i towarzyszył Zygmuntowi Wazie do Szwecji [fn: Lietuvos Metrika, 76-oji Užrašymų knyga (mikrofilmas), l. 384 v.–385l.v.]. W przeciwieństwie do zwyczaju, przywilej podpisał nie inny kolega pisarz, lecz sam kanclerz Sapieha. W 1605 r. Woyna został mianowany podskarbim nadwornym WKL. Jest on pisarzem, który podpisał najwięcej dokumentów LM zarówno w okresie kierowania kancelarią przez Sapiehę, jak i w całym naszym badanym okresie. Wydaje się, że Woyna nie angażował się w żadne intrygi, w życiu politycznym był pasywny lub działał za kulisami. Warto zauważyć, że będąc najaktywniejszym pracownikiem kancelarii, M. Woyna rzadko jest wspominany w listach innych pisarzy, a w historiografii spotykany jest chyba najrzadziej ze wszystkich pisarzy omawianych w tym badaniu.
Aleksander Gosiewski [fn: S. Herbst, Aleksandr Gosiewski, PSB, t. VIII, 1959–1960, s. 339–340. Więcej informacji na temat rozwoju kariery Gosiewskiego można znaleźć w: V. Liepuonius, Leono Sapiegos politinės grupuotės galios akumuliavimo mechanizmai: Aleksandro Korvino Gosievskio atvejis, in: Lietuvių katalikų mokslo akademijos metraštis, t. 39, Vilnius, 2016, Liepuonius analizuje, w jaki sposób Gosiewski osiągnął wysoką pozycję urzędnika w kancelarii WKL i ogranicza czas jedynie do końca XVI wieku.] (herb – Ślepowron [fn: A. Kojalavičius-Vijūkas, op. cit., s. 224. Wskazano, że ten herb przywędrował do Polski z Węgier.])
1) Data urodzenia nieznana. W 1596 r. mianowany regentem kancelarii [fn: Urzędnicy centralni, s. 175.]. Zmarł w 1639 r. 2) Brak danych o wykształceniu Gosiewskiego. 3) pisarzem WKL został dopiero w 1615 r. Gosiewski był autorytatywnym urzędnikiem kancelarii, nierzadko zastępował samego kanclerzego. Na przykład, w 1599 r., gdy Sapieha wyjechał na Inflanty, aby obserwować nastroje lokalne, do Warszawy z ramienia kancelarii wysłano Gosiewskiego [fn: A. Czwołek, op. cit., s. 133.]. W 1600 r. wraz z podkanclerzym Sapiehą udał się do Moskwy. W 1605 r. Zygmunt Waza wysłał Gosiewskiego do Moskwy, aby pogratulował Dymitrowi Samozwańcowi objęcia tronu [fn: Ibid., s. 200.]. W 1608 r. Gosiewski został ponownie wysłany do Moskwy [fn: Ibid., s. 247.]. W 1609 r. został oddelegowany na granicę z Moskwą, aby zbadać ówczesną sytuację na miejscu. Gosiewski ocenił sytuację pozytywnie, przekazał L. Sapiesze wiadomość, że obecna sytuacja jest najkorzystniejszym momentem do interwencji. Mało tego, Gosiewski sam rozpoczął akcję propagandową, kształtując opinię, że dla Moskwy jest teraz najlepszy czas na poddanie się [fn: Ibid., s. 254.]. L. Sapieha zamiast siebie wysłał Gosiewskiego do Moskwy w 1610 r., przygotowując mu szczegółowe instrukcje [fn: Ibid., s. 277.]. W Moskwie Gosiewski przebywał do 1613 r. Szerzej działał na polu dyplomacji. Ogólnie rzecz biorąc, w pierwszej połowie XVII w. najlepiej orientował się w sytuacji w Moskwie A. Gosiewski, J. K. Chodkiewicz i starosta orszański Andrzej Sapieha. W 1625 r. Gosiewski osiągnął szczyt swojej kariery – został wojewodą smoleńskim. Dalej współpracował z L. Sapiehą. Wspierał również Krzysztofa II Radziwiłła, ponieważ już pod koniec 1625 r. na sejmikach wileńskim, upickim i trockim wysunięto propozycję wynagrodzenia K. Radziwiłła za zamek w Birżach, ponieważ uratował Wilno [fn: Ibid., s. 272.].
Z biografii wynika więc, że aktywność w kancelarii nie koreluje ze studiami na uniwersytetach, ponieważ trzech z pięciu: A. Gosiewski, G. Woyna i M. Woyna nie studiowało na uniwersytetach lub przynajmniej nie mamy takich danych. Jednak studia uniwersyteckie korelują z bardzo wysokimi stanowiskami. L. Sapieha studiował, działał aktywnie, a później został podkanclerzym i kanclerzem. Podobnie potoczyła się kariera E. Wołłowicza, który został mianowany podkanclerzym WKL, a później został biskupem wileńskim.
Wnioski. Uzyskane dane statystyczne pozwalają na wyciągnięcie wniosku, że osoby aktywne w codziennej pracy skuteczniej awansowały w hierarchii zawodowej. Są to Lew Sapieha, Gabriel Woyna, Eustachy Wołłowicz (przyszły biskup wileński) i Aleksander Gosiewski. Rozpoczęli pracę w kancelarii w stosunkowo młodym wieku i zdobyli znaczące doświadczenie. To pokazuje, że doświadczenie w kancelarii było bardzo cenione, jednak do objęcia najwyższych stanowisk samo doświadczenie nie wystarczało. Przeprowadzone badanie pozwala powiązać aktywność i wykształcenie osoby z wyjątkowo udaną karierą.
Znaczenie i wpływ wykształcenia na karierę pisarza ilustruje również przypadek braci Wołłowiczów. E. Wołłowicz przewyższał starszego brata Hieronima lepszym wykształceniem, aktywnością w kancelarii, szybciej osiągając stanowisko podkanclerzego. Ten przypadek pokazuje, że podczas awansu zawodowego nie było ważne, ile czasu dana osoba do tej pory pracowała w kancelarii. Zatem wykształcenie, aktywność i umiejętność utrzymywania dobrych relacji z otoczeniem społecznym były dla kariery pisarza ważniejsze niż posiadane doświadczenie zawodowe. Tezę tę potwierdza również przypadek L. Sapiehy. Zostając kanclerzem, wyprzedził takich weteranów instytucji jak M. Haraburda czy Wacław Agryppa. W 1585 r. G. Woyna został mianowany pisarzem, a już po czterech latach został podkanclerzym, wyprzedzając zarówno W. Agryppę, jak i inne osoby pracujące w kancelarii od wielu lat.
Z drugiej strony, ważne jest, aby nie zapominać o nieformalnych wpływach. Na przykład, M. Woyna był jednym z najaktywniejszych pisarzy kancelarii WKL, jednak nie zrobił imponującej kariery. Dokumenty kancelaryjne były wydawane tylko za wiedzą władcy. Oznacza to, że M. Woyna nie mógłby przygotować takiej ilości dokumentów, gdyby nie był blisko władcy. Będąc blisko władcy M. Woyna mógł to wykorzystać do celów osobistych, jednak okoliczności nie ułożyły mu się zbyt korzystnie, ponieważ w okresie jego pracy w kancelarii nie zmieniał się ani kanclerz, ani podkanclerzy. Zatem przez cały czas wyższe stanowiska były zajęte. Z drugiej strony, M. Woyna nie był bardzo wykształcony i nie mógł pochwalić się znanymi w ówczesnym państwie protektorami. Te okoliczności mogły decydować o większej ilości pracy. Nie odnotowano, aby M. Woyna był wysyłany do rozstrzygania sporów granicznych, uczestniczył w jakichkolwiek komisjach lub wykonywał inne polecenia władcy, jak na przykład A. Gosiewski czy niektórzy inni urzędnicy kancelarii.
Uważamy, że pasywność osoby w kancelarii WKL była w największym stopniu spowodowana preferencjami osobistymi i innymi przyczynami, których dziś nie można wyjaśnić z powodu braku zachowanych źródeł.