﻿RES HISTORICA 43, 2017
DOI: 10.17951/rh.2017.43.1.97
Switłana Niżnykowa
(Charkowski Uniwersytet Narodowy im. W. N. Karazina, Charków)
Proces nauczania w prawosławnych diecezjalnych szkołach żeńskich w Imperium Rosyjskim (druga połowa XIX i na początku XX wieku)
Educational Process in the Eparchial Women’s Schools in the Russian Empire
(Second Half of the 19th – Early 20th Centuries)
STRESZCZENIE
Artykuł stanowi analizę procesu nauczania w prawosławnych diecezjalnych szkołach żeńskich i jego przemiany w drugiej połowie XIX i na początku XX w. Okazuje się, że proces nauczania w szkołach diecezjalnych znajdował się pod silnym wpływem czynników politycznych, społecznych i kulturowych. Przeanalizowano projekt statutu szkół diecezjalnych z 1915 r.
Słowa kluczowe: historia oświaty, szkoła dla dziewcząt ze stanu duchownego, diecezjalna szkoła żeńska, proces nauczania
Episkopalne szkoły żeńskie były ważnym segmentem systemu edukacji w Imperium Rosyjskim w XIX i na początku XX wieku. Te instytucje oświatowe przeszły złożoną ścieżkę transformacji pod wpływem reform i kontrreform w drugiej połowie XIX wieku. Szkoły episkopalne zostały założone jako zamknięte, stanowe zakłady nauczania w celu wychowania „godnej żony sługi ołtarza Bożego i troskliwej matki” [fn: Полное собрание законов Российской империи [dalej: ПСЗРИ], t. 18, Sankt Petersburg 1843, s. 528.]. W 1918 roku, w momencie ich likwidacji przez władzę sowiecką, były one półzamkniętymi szkołami dla wszystkich stanów, których zadaniem było przygotowywanie nauczycielek szkół początkowych. Ogółem w okresie od 1843 do 1918 roku w Imperium Rosyjskim funkcjonowało 71 episkopalnych szkół żeńskich.
Celem niniejszego badania jest określenie specyfiki procesu nauczania w episkopalnych szkołach żeńskich w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku oraz jego ewolucji. Chociaż istnieje szereg badań poświęconych poszczególnym aspektom historii episkopalnych szkół żeńskich, to jednak proces nauczania dotąd nie był przedmiotem szczególnej uwagi. Tymczasem, badanie tych szkół jest ważne dla poznania zarówno historii oświaty, w szczególności żeńskiej, jak i aspektów genderowych w kulturze. Proces nauczania w szkołach episkopalnych można zrekonstruować, opierając się przede wszystkim na źródłach ustawodawczych i aktowych oraz dokumentacji szkolnej.
Pierwsza szkoła dla dziewcząt stanu duchownego została otwarta w Carskim Siole w 1843 roku. W kolejnych latach podobne szkoły zostały założone w większości eparchii [fn: Об училищах девиц духовного звания, Sankt Petersburg 1866, s. 98–99.]. Działalność tych placówek oświatowych regulował statut dla dziewcząt stanu duchownego, zatwierdzony w 1843 roku. Szkoły te były zakładami nauczania typu zamkniętego i przeznaczone były wyłącznie dla dziewcząt stanu duchownego. W szkołach tych nauczano: religii (Zakon Boży), czytania i pisania w języku rosyjskim, arytmetyki, kaligrafii i rysunku, gramatyki i literatury rosyjskiej, historii i geografii Rosji, historii i geografii powszechnej (w skróconej formie), śpiewu cerkiewnego, robótek ręcznych. Kurs nauczania trwał sześć lat i był podzielony na trzy klasy: niższą, średnią i wyższą. Ważnym elementem edukacji było również przekazywanie uczennicom wiedzy i umiejętności z zakresu prowadzenia gospodarstwa domowego. Akcent na gospodarstwo domowe wynikał z faktu, że było to bardzo potrzebne w przyszłym życiu każdej uczennicy. Dziewczęta uczyły się pieczenia chleba i prosfor, przygotowywania różnych przetworów na zimę. Zdobywały też wiedzę z ogrodnictwa i warzywnictwa [fn: И. Чижевский, Харьковское епархиальное училище в пятидесятый год его существования, Charków 1904, s. 13.].
Analiza planu nauczania szkół dla dziewcząt stanu duchownego w Imperium Rosyjskim w drugiej połowie lat 40. – 60. XIX wieku wykazała, że nie był on identyczny z planami innych żeńskich zakładów nauczania ani męskich seminariów duchownych. Wykaz przedmiotów w żeńskich szkołach duchownych nie obejmował szeregu dyscyplin, które wykładano w żeńskich zakładach nauczania resortu maryjskiego, takich jak języki nowożytne, muzyka, fizyka, czy przyrodoznawstwo. W męskich seminariach duchownych uczniowie uczyli się łaciny, greki, chemii, fizyki, przyrodoznawstwa, logiki, psychologii itp. Tym samym, kurs nauczania w żeńskich szkołach duchownych od początku ich istnienia był nieco skrócony w porównaniu ze szkołami resortu maryjskiego i Ministerstwa Oświaty Ludowej.
Analizując plan nauczania szkół dla dziewcząt stanu duchownego w latach 40. i 50. XIX wieku, warto zaznaczyć, że choć statut z 1843 roku deklarował, iż celem nauczania w tych szkołach było przygotowanie przyszłych żon duchownych, w praktyce uczennice zdobywały wiedzę tylko z przedmiotów ogólnokształcących. Władze cerkiewne nie inicjowały wprowadzenia kursów, które dałyby dziewczętom specjalistyczną lub pogłębioną wiedzę z teologii. Jedynym przedmiotem o charakterze religijnym był Zakon Boży. Był to jednak przedmiot obowiązkowy dla wszystkich uczniów wyznania prawosławnego w szkołach podstawowych i średnich. Na przykład, w żeńskich gimnazjach kursu tego uczono przez wszystkie siedem lat, zazwyczaj po dwie lekcje tygodniowo [fn: Т.Б. Котлова, Социокультурная среда в российском провинциальном городе в конце XIX – начале XX века: гендерный аспект, Iwanowo 2001, s. 100.], natomiast w szkołach dla dziewcząt stanu duchownego – po trzy lekcje tygodniowo [fn: Российский государственный исторический архив [dalej: РГИА], zesp. 802, inw. 8, sygn. 24618, k. 4.].
Przeobrażenia w latach 60. XIX wieku objęły praktycznie wszystkie sfery życia Imperium Rosyjskiego. Cerkiew próbowała przełamać hermetyczność, która charakteryzowała stan duchowny w ogóle, a w szczególności szkolnictwo duchowne [fn: С. Кучерова, Загальноосвтній аспект програм духовних навчальних закладів (аналіз статутів 60-х рр. ХІХ ст.), „Сіверянський літопис” 2003, 4, s. 117.]. W rezultacie w latach 1867-1869 przeprowadzono szeroko zakrojoną reformę męskiego i żeńskiego szkolnictwa duchownego. W dniu 20 września 1868 roku zatwierdzono Statut episkopalnych szkół żeńskich. Tym aktem szkoły dla dziewcząt stanu duchownego zostały przemianowane na episkopalne szkoły żeńskie i zreorganizowane w półzamknięte zakłady nauczania dla wszystkich stanów. Zostały znacznie rozszerzone zadania tych placówek oświatowych. Odtąd miały one na celu nie tylko przygotowanie przyszłych żon duchownych, ale także nauczycielek szkół początkowych. Po reorganizacji szkoły episkopalne mogły być sześcioklasowe z rocznym kursem nauczania w każdej klasie lub trzyklasowe z dwuletnim kursem nauczania [fn: ПСЗРИ, t. 43, Sankt Petersburg 1868, s. 259.].
W odpowiedzi na potrzeby czasów, kurs nauczania w szkołach episkopalnych został rozszerzony. Zgodnie ze statutem z 1868 roku uczennice episkopalnych szkół miały uczyć się religii, języka rosyjskiego, teorii literatury, historii i geografii Rosji oraz powszechnej, matematyki (arytmetyka, podstawy geometrii), fizyki, kaligrafii, pedagogiki, śpiewu cerkiewnego i języka cerkiewnosłowiańskiego [fn: Ibidem, s. 259–260.]. W planach lekcyjnych pojawiły się również przedmioty nieobowiązkowe, które wykładano za dodatkową opłatą. Należały do nich „języki nowożytne” (francuski i niemiecki), rysunek i muzyka. Zajęcia z robótek ręcznych, zgodnie ze statutem z 1868 roku, miały być wyłączone z planów nauczania i przeniesione na czas pozalekcyjny. Tym samym, uczennice tych placówek oświatowych zdobywały w procesie nauczania różnorodną wiedzę o charakterze ogólnokształcącym [fn: Д. Семенов, Епархиальные женские училища за первое пятидесятилетие их существования, „Русская школа” 1893, 9–10, s. 30.]. Opracowano i zatwierdzono krótkie programy nauczania, które zawierały jedynie ogólne zalecenia dotyczące materiału do przerobienia w każdej klasie [fn: Ежегодник правил приема и программ всех учебных заведений. 1900–1901 учебный год. Вып. 23: Епархиальные женские училища, Sankt Petersburg 1899, s. 14–19.]. Opracowanie szczegółowych programów z każdego przedmiotu statut powierzał nauczycielom szkół. Dawało to wykładowcom pewną swobodę eksperymentowania i możliwość wykorzystania lokalnych specyfikacji.
Po zakończeniu roku szkolnego uczennice musiały zdawać egzaminy. Ocenianie wiedzy uczennic odbywało się według pięciostopniowego systemu oceniania. Ostateczna ocena była wynikiem szeregu operacji. Co kwartał w szkołach episkopalnych przeprowadzano atestacje, na podstawie których na koniec roku szkolnego wystawiano ocenę roczną. Po zakończeniu zajęć uczennice zdawały roczne egzaminy ze wszystkich przedmiotów. Zazwyczaj egzaminy przyjmowała komisja w składzie: dyrektorka szkoły, inspektor klas, jeden z członków rady duchowieństwa oraz nauczyciel danego przedmiotu. Czasem na egzaminach obecni byli biskupi, kuratorzy okręgów szkolnych, przedstawiciele powiatowego samorządu ziemskiego oraz dumy miejskiej. Ocena egzaminacyjna była wyliczana jako średnia arytmetyczna sumy punktów wszystkich egzaminatorów. Wynik końcowy był średnią arytmetyczną sumy ocen rocznej i egzaminacyjnej.
 Podsumowując, reforma szkół episkopalnych w 1868 roku miała na celu rozszerzenie nauczania przedmiotów ogólnokształcących. Przyjmując nowy statut szkół episkopalnych, reformatorzy starali się nadrobić zaległości szkolnictwa cerkiewnego w stosunku do świeckiego pod względem zakresu komponentu ogólnokształcącego i maksymalnie zbliżyć program nauczania szkół episkopalnych do programów szkół ministerialnych i maryjskich. Należy podkreślić, że w połowie XIX wieku świecka średnia edukacja żeńska rozwijała się znacznie dynamiczniej niż cerkiewna, dlatego też stała się wzorem dla przemian.
Tabela 1. Programy nauczania w żeńskich szkołach średnich Imperium Rosyjskiego
Źródło: Э.Д. Днепров, Среднее женское образование в России. Учебное пособие, Moskva 2009, s. 212.
Lata 80. XIX wieku w Imperium Rosyjskim były okresem nasilenia reakcji politycznej. W 1884 r. zatwierdzono „Zasady dotyczące szkół cerkiewno-parafialnych”, co doprowadziło do masowego otwierania tych placówek, finansowanych przez rząd. Celem tych działań było wzmocnienie wpływu państwa na początkowe szkolnictwo ludowe. Z wyjątkową ostrością pojawił się problem obsady kadrowej w szkołach cerkiewno-parafialnych [fn: О.О. Драч, Розвиток початкової освіти в Україні (1861–1917 рр.), Charków 2001, s. 43–44.].
Jednym z rozwiązań tego problemu było wprowadzenie w 1886 r. przez Komitet Naukowy przy Świętym Synodzie szeregu zmian w procesie nauczania w diecezjalnych szkołach żeńskich. Przede wszystkim, kurs pedagogiki został zastąpiony kursem dydaktyki, w którym znacznie więcej uwagi poświęcano praktyce pracy pedagogicznej oraz nauczaniu metodyki pracy w szkole początkowej. Ponadto, Komitet Naukowy przy Świętym Synodzie zalecił otwarcie wzorcowych szkół cerkiewno-parafialnych przy szkołach diecezjalnych, w których uczennice klas piątych i szóstych miały odbywać praktyki pedagogiczne. W latach 80. i 90. XIX w. przy większości szkół diecezjalnych otwarto szkoły cerkiewno-parafialne. Stały się one bazą do praktyk pedagogicznych dla uczennic szkół diecezjalnych. Właśnie w tych szkołach uczennice miały pogłębiać i utrwalać wiedzę teoretyczną zdobytą w swoich placówkach, uczyć się, jak ją stosować w pracy dydaktyczno-wychowawczej z uczniami. Ważną innowacją reformy było zalecenie stworzenia klasy przygotowawczej przy każdej szkole diecezjalnej, której celem było pomóc dziewczętom w zdobyciu podstawowej wiedzy potrzebnej do podjęcia nauki w pierwszej klasie [fn: Определение Св. Синода от 30 июля – 12 августа 1886 года, „Вера и разум” 1886, 17, s. 391–394.]. Jednak, jak pokazała historia, wdrożenie tego artykułu zarządzenia z 1886 r. przeciągnęło się do końca stulecia. Paragrafy, które dotyczyły otwarcia wzorcowych szkół cerkiewno-parafialnych i klas przygotowawczych, miały charakter jedynie rekomendacyjny, ponieważ ich realizacja wymagała środków finansowych. Należy zaznaczyć, że wszystkie szkoły diecezjalne utrzymywały się wyłącznie z funduszy odpowiednich diecezji i bezpośrednio zależały od lokalnych możliwości. Rok 1886 można zatem uznać za początek nowego etapu rozwoju diecezjalnych szkół żeńskich. Zachodzące zmiany miały na celu podniesienie poziomu przygotowania pedagogicznego ich uczennic.
Ważnym krokiem w rozwoju szkół było zatwierdzenie w 1895 r. nowych, jednolitych programów nauczania dla wszystkich diecezjalnych szkół żeńskich. W programach tych szczegółowo określono zakres i treść kursu każdego przedmiotu nauczania [fn: Определение Св. Синода от 6–28 сентября 1895 года за № 2689, „Церковные ведомости” 1895, 40, s. 371–372.]. Na mocy zarządzenia Świętego Synodu z 3-10 lipca 1896 r. zezwolono na stopniowe wprowadzanie tych programów, począwszy od klasy pierwszej [fn: Определение Св. Синода от 3–10 июля 1896 года, „Церковные ведомости” 1896, 29, s. 296.].
Na początku XX wieku pod względem poziomu przygotowania uczennic, diecezjalne szkoły żeńskie znacznie ustępowały gimnazjom żeńskim, których kurs nauczania był siedmioletni i dodatkowo otwierano ósme klasy pedagogiczne. Ponadto, lista dyscyplin w szkołach diecezjalnych nie zmieniała się od 1868 r., jeśli nie liczyć zastąpienia pedagogiki dydaktyką w 1886 r. W międzyczasie życie szło naprzód, a uczennice szkół diecezjalnych coraz częściej odczuwały niedostateczność wiedzy, którą im przekazywano. Pod koniec XIX wieku nasiliło się składanie do Świętego Synodu skarg, w których przełożone szkół diecezjalnych pisały, że przy zatrudnianiu nauczycielek preferowano absolwentki gimnazjów żeńskich [fn: РГИА. zesp. 802, inw. 10, sygn. 101, k. 23.]. Nieprzypadkowo w ówczesnej prasie aktywnie dyskutowano o jakości edukacji w szkołach diecezjalnych i konieczności reorganizacji procesu nauczania w tych placówkach [fn: Е. Капралова, О новой задачи для епархиальных училищ, „Церковный вестник” 1904, 35, С. 1100–1102; Чего можно желать от епархиальных женских училищ, „Церковный вестник” 1904, 52, С. 1649–1650; И. Филевский, К вопросу о преобразовании нынешнего епархиального женского училища, „Южный край” 3 X 1905, s. 4.].
Podczas rewolucji 1905–1907 r. zamieszki objęły również diecezjalne szkoły żeńskie. Analiza dokumentów Świętego Synodu pozwala stwierdzić, że najczęstszym sposobem wyrażania niezadowolenia przez uczniów religijnych placówek oświatowych były petycje. Przez szkoły diecezjalne również przetoczyła się fala niezadowolenia, która przejawiała się przede wszystkim w składaniu petycji do rad szkolnych oraz do Świętego Synodu [fn: О.Д. Попова, Петиции воспитанников духовной школы как выражение общественной мысли в годы первой русской революции, „Вестник Саратовского государственного социально-экономического университета” 2007, 17(3), s. 172–173.]. Żądania uczennic szkół diecezjalnych były bardzo podobne do żądań seminarzystów. Na pierwszym miejscu we wszystkich petycjach znajdowała się konieczność reformy całego systemu szkół diecezjalnych. Autorzy petycji domagali się likwidacji podziałów stanowych i zrównania w prawach absolwentek szkół diecezjalnych oraz gimnazjów żeńskich i męskich. W petycjach poruszano kwestię konieczności przyznania uczennicom szkół diecezjalnych prawa wstępu na wszystkie wyższe uczelnie męskie i żeńskie, zarówno o charakterze specjalistycznym, jak i ogólnym [fn: РГИА, zesp. 802, inw. 10, sygn. 76, k. 32.].
Warto zauważyć, że rady placówek, łamiąc wszelkie zasady, przyjmowały te petycje, a nawet je rozpatrywały. Rady niektórych szkół diecezjalnych poparły nawet poszczególne propozycje. Natomiast Święty Synod potępił składanie petycji do rad szkolnych, ponieważ stanowiło to naruszenie ustalonego porządku. Kierownictwu szkół diecezjalnych nakazano, aby nie przyjmowali więcej podobnych żądań [fn: Определение Св. Синода от 20 декабря 1905 г. за № 6599, по поводу коллективных заявлений воспитанниц некоторых епархиальных женских училищ, „Церковные ведомости” 1906, 1, s. 8–9.]. Jednocześnie wszystkim radom religijnych placówek oświatowych zaproponowano, aby do 1 marca 1906 r. przygotowały szczegółowe rozważania na temat zmian w organizacji tych szkół [fn: Определение Св. Синода от 20–22 декабря 1905 года за № 6598, по делу о преобразовании епархиальных женских училищ, „Церковные ведомости” 1906, 1, s. 7–8.]. O wynikach pracy rad szkolnych można dowiedzieć się z materiałów trzytomowego zbioru „O zmianach w aspekcie dydaktyczno-wychowawczym diecezjalnych szkół żeńskich”, które powstało w Komitecie Naukowym Świętego Synodu. W zbiorze tym, w porządku alfabetycznym, podpięto 58 projektów, nadesłanych ze szkół diecezjalnych w Imperium Rosyjskim [fn: РГИА. zesp. 802, inw. 10, sygn. 57, 351 s.]. W tym samym roku wszystkie propozycje zostały uogólnione i opublikowane w formie osobnej broszury [fn: Извлечения из представленных епархиальными преосвященными святейшему Синоду соображений советов епархиальных женских училищ по вопросу об изменениях, желательных в строе этих училищ, Sankt Petersburg 1906, 31 s.]. Stanowi ona ważne źródło do badania procesu nauczania i zmian, do których dążono na szczeblu lokalnym.
Wszystkie żądania rad szkolnych można podzielić na cztery grupy: dydaktyczne, administracyjne, wychowawcze i gospodarcze. Najwięcej uwagi poświęcono właśnie części dydaktycznej. Wszystkie szkoły bez wyjątku domagały się wydłużenia okresu nauki do siedmiu lat i utworzenia ósmej klasy dodatkowej, w miarę możliwości dwuletniej. Ponadto, kierownictwo wszystkich szkół było zgodne co do tego, że treść i zakres kursu nauczania powinny zostać zrównane z kursem nauczania w ministerialnych gimnazjach żeńskich. Wymagało to wprowadzenia nowych dyscyplin oraz rozszerzenia listy przedmiotów nieobowiązkowych. Jeden z kluczowych punktów wszystkich petycji i późniejszych projektów dotyczył zrównania w prawach absolwentek szkół diecezjalnych z absolwentkami gimnazjów żeńskich [fn: Ibidem, s. 11–17.].
Po rozpatrzeniu tych projektów Święty Synod podjął kilka ważnych decyzji. 1 października 1907 r. zatwierdzono „Położenie o siódmej dodatkowej klasie pedagogicznej przy diecezjalnych szkołach żeńskich”. Kurs nauczania w tej klasie był przewidziany na jeden lub dwa lata. Nauka w siódmej klasie dodatkowej miała na celu podniesienie ogólnego poziomu wiedzy uczennic i bardziej pogłębione przygotowanie do pracy nauczycielskiej [fn: Определение Св. Синода от 10–11 октября 1907 г. за № 6394, о Высочайшем утверждении положения о седьмом дополнительном педагогическом классе при епархиальных женских училищах, „Церковные ведомости” 1907, 41, s. 368.]. Ponadto, Komitet Naukowy przy Świętym Synodzie zreformował programy nauczania. Włączono nowe ogólnokształcące dyscypliny: przyrodoznawstwo i rysunek techniczny, a rysunek i roboty ręczne przeniesiono z kursów nieobowiązkowych do obowiązkowych. Nieco zmieniono też zalecenia dotyczące podręczników. Zwiększono liczbę godzin niektórych przedmiotów ogólnokształcących. I tak, nauka algebry i geometrii została zwiększona o sześć godzin tygodniowo, historii literatury rosyjskiej – o pięć godzin, języka rosyjskiego i historii – o cztery godziny, a dydaktyki i fizyki – o jedną godzinę. Zmniejszono natomiast godziny przeznaczone na nauczanie nauki o Bogu, arytmetyki, geografii i kaligrafii [fn: Определение Св. Синода от 23 августа – 5 сентября 1907 года, „Церковные ведомости” 1907, 36, s. 326.].
Zmiany te istotnie wpłynęły na jakość programu nauczania i podniosły poziom przygotowania uczennic w szkołach diecezjalnych. Jednocześnie absolwentki szkół diecezjalnych wciąż nie zostały zrównane w prawach z absolwentkami gimnazjów żeńskich, w tym nie otrzymały prawa wstępu na wyższe uczelnie. W latach 1912–1913 do Komitetu Naukowego przy Świętym Synodzie ponownie zaczęły napływać skargi od kierownictwa szkół na niewystarczający poziom przygotowania uczennic [fn: РГИА, zesp. 802, inw. 11, sygn. 20, k. 5, 5v, k. 6.].
W lutym 1915 r. opracowano projekt nowego statutu diecezjalnych szkół żeńskich według nowych norm. Wydłużono okres nauki do siedmiu lat i przy wszystkich diecezjalnych szkołach miała zostać utworzona ósma dodatkowa klasa pedagogiczna. Zaostrzono wymagania do egzaminów wstępnych. Lista obowiązkowych dyscyplin obejmowała odtąd: naukę o Bogu, śpiew cerkiewny, język rosyjski i cerkiewno-słowiański, teorię piśmiennictwa, historię literatury rosyjskiej, matematykę, fizykę, historię, przyrodoznawstwo, geografię, kosmograﬁę, język francuski i niemiecki, pedagogikę i dydaktykę, kaligraﬁę, rysunek, roboty ręczne, higienę i gimnastykę. Do przedmiotów nieobowiązkowych zaliczano łacinę, muzykę, ikonopisarstwo, medycynę, rolnictwo i stenografię. Ósma klasa pedagogiczna miała być podzielona na cztery sekcje: słowno-historyczną, fizyczno-matematyczną, przyrodniczo-geograficzną oraz sekcję języków nowożytnych [fn: РГИА, zesp. 802, inw. 11, sygn. 80, k. 76–93.]. Tekst projektu tego statutu świadczy o tym, że Święty Synod zamierzał przeprowadzić znaczące reformy w dziedzinie szkolnictwa religijnego. Jednak nowy statut nigdy nie został wprowadzony. Wydarzenia rewolucyjne, które rozpoczęły się w 1917 roku, doprowadziły do likwidacji tego typu placówek oświatowych.
Podsumowując, proces nauczania w diecezjalnych szkołach żeńskich w Imperium Rosyjskim w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku nie był niezmienny i przeszedł szereg przekształceń. W pierwszym etapie, w latach 40. XIX w. – 1868 r., ukształtowała się sieć szkół dla dziewcząt stanu duchownego. W porównaniu ze szkołami żeńskimi i instytutami dla szlachetnie urodzonych dziewcząt kurs nauczania w szkołach diecezjalnych był nieco uproszczony i skrócony. Dla drugiego okresu, 1868–1907, charakterystyczna jest tendencja do pogłębiania wykształcenia pedagogicznego, które otrzymywały uczennice szkół diecezjalnych. Przejawiało się to w zastąpieniu kursu pedagogiki kursem dydaktyki oraz w angażowaniu uczennic w praktyczną pracę pedagogiczną. W latach 1907–1918 reforma procesu nauczania miała na celu rozszerzenie i zwiększenie liczby kursów nauczania w szkołach diecezjalnych, aby przybliżyć je do programów nauczania w gimnazjach żeńskich.
BIBLIOGRAFIA
Źródła
Российский государственный исторический архив:
Zesp. 802, inw. 8, sygn. 24618
Zesp. 802, inw. 10, sygn. 57
Zesp. 802, inw. 10, sygn. 76
Zesp. 802, inw. 10, sygn. 101 
Zesp. 802, inw. 11, sygn. 20  
Zesp. 802, inw. 11, sygn. 80
Opracowania
Драч О.О., Розвиток початкової освіти в Україні (1861–1917 рр.), Charków 2001.
Днепров Э.Д. , Среднее женское образование в России. Учебное пособие, Moskva 2009.
Ежегодник правил приема и программ всех учебных заведений. 1900–1901 учебный год. 
Вып. 23: Епархиальные женские училища, Sankt Petersburg 1899.
Извлечения из представленных епархиальными преосвященными святейшему Синоду соображений советов епархиальных женских училищ по вопросу об изменениях, желательных в строе этих училищ, Sankt Petersburg 1906.
Капралова Е., О новой задачи для епархиальных училищ, „Церковный вестник” 1904, 35. 
Котлова Т.Б., Социокультурная среда в российском провинциальном городе в конце XIX – начале XX века: гендерный аспект, Iwanowo 2001.
Кучерова С., Загальноосвтній аспект програм духовних навчальних закладів (аналіз статутів 60-х рр. ХІХ ст.), „Сіверянський літопис” 2003, 4.
Об училищах девиц духовного звания, Sankt Petersburg 1866. 
Определение Св. Синода от 3–10 июля 1896 года, „Церковные ведомости” 1896, 29.
Определение Св. Синода от 6–28 сентября 1895 года за № 2689, „Церковные ведомости” 1895, 40.
Определение Св. Синода от 10–11 октября 1907 г. за № 6394, о Высочайшем утверждении положения о седьмом дополнительном педагогическом классе при епархиальных женских училищах, „Церковные ведомости” 1907, 41. 
Определение Св. Синода от 20 декабря 1905 г. за № 6599, по поводу коллективных заявлений воспитанниц некоторых епархиальных женских училищ, „Церковные ведомости” 1906, 1. 
Определение Св. Синода от 20–22 декабря 1905 года за № 6598, по делу о преобразовании епархиальных женских училищ, „Церковные ведомости” 1906, 1.
Определение Св. Синода от 23 августа – 5 сентября 1907 года, „Церковные ведомости” 1907, 36.
Определение Св. Синода от 30 июля – 12 августа 1886 года, „Вера и разум” 1886, 17.
Полное собрание законов Российской империи, t. 18, Sankt Petersburg 1843.
ПСЗРИ, t. 43, Sankt Petersburg 1868.
Попова О.Д., Петиции воспитанников духовной школы как выражение общественной мысли в годы первой русской революции, „Вестник Саратовского государственного социально-экономического университета” 2007, 17 (3).
Семенов Д., Епархиальные женские училища за первое пятидесятилетие их существования, „Русская школа” 1893, 9–10. 
Филевский, К вопросу о преобразовании нынешнего епархиального женского училища, „Южный край” 3 X 1905.
Чего можно желать от епархиальных женских училищ, „Церковный вестник” 1904, 52, С. 1649–1650.
Чижевский И., Харьковское епархиальное училище в пятидесятый год его существования, Charków 1904.
ABSTRACT
There was analyzed the educational process and its dynamics during the second half of 19th – early 20th centuries. We note that the educational process of the eparchial schools was under the influence of sociocultural and political factors. For the the first time there was investigated the statute of the eparchial schools from 1915. 
Key words: history of education, schools for clergy girls, eparchial women’s school, educational process
Навчальний процес в єпархіальних жіночих училищах Російської імперії 
(друга половина ХІХ – початок ХХ ст.)
РЕЗЮМЕ
У статті проаналізовано навчальний процес в єпархіальних жіночих училищах та його зміни протягом другої половини ХІХ – початку ХХ ст. Відзначається, що навчальний процес єпархіальних училищ знаходився під впливом соціокультурних та політичних чинників. Вперше досліджено проект статуту єпархіальних училищ 1915 р. 
Ключові слова: історія освіти, училища для дівиць духовного звання, єпархіальні жіночі училища, навчальний процес
INFORMACJA O AUTORZE
Svitłana Niżnykowa – doktorantka Wydziału Historycznego Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego im. W. N. Karazina, s.v.nyzhnikova@karazin.ua, +380664451260, historia oświaty, historia kobiet.