﻿ДОСЛІДЖЕННЯ ЕНЦИКЛОПЕДИСТИКА
The Encyclopedia Herald of Ukraine
2022. Vol. 14
DOI: 10.37068/evu.14.5
Article history: received 08/12/2021 accepted 12/12/2022 published 15/12/2022
Citation: Zhovtyansky, V. (2022). History of the right-bank Town in encyclopedias of the 18–21 centuries. The Encyclopedia Herald of Ukraine, 14, 43-56. http://doi.org/10.37068/evu.14.5
© 2022 Author
This is an Open Access article, distributed under the terms of the Creative Commons Attri bution licence, which permits unrestricted re-use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original work is properly cited.
ISSN 2706-9990 (print)
ISSN 2707-000X (online)
Z historii prawobrzeżnych miast w wydawnictwach encyklopedycznych XVIII–XXI w. (na przykładzie książęcej Ołyki)
Wiktor Żowtiański
Instytut Gazu NAN Ukrainy, Kijów, Ukraina
ORCID: 0000-0002-9532-423X
Email: zhovt@ukr.net
Streszczenie
Na przykładzie książęcego miasta Ołyka przedstawiono charakterystyczną dla wielu dawnych miast Prawobrzeżnej Ukrainy historię ich rozwoju. Materiałami do badania były teksty encyklopedyczne z różnych epok. Po rozbiorach Polski i zajęciu tych terytoriów przez Imperium Rosyjskie większość miast utraciła swoje zabytkowe budowle – fortyfikacje, zamki, pałace, cerkwie, kościoły, synagogi itp. Dzieła zniszczenia dopełniły władze radzieckie, które stopniowo zmieniały ich status na miasteczka, a często nawet na wsie. Pewnym wyjątkiem były tereny zachodniej Ukrainy, gdzie zabytki nie ucierpiały wskutek aktywnego niszczenia w okresie międzywojennym. Ponieważ w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej zakazywano pisania o ważnych wydarzeniach z przeszłości lub przedstawiano je pobieżnie i tendencyjnie, to jeszcze do niedawna głównym źródłem informacji na temat obiektywnej historii dawnych miast były przede wszystkim polsko- i rosyjskojęzyczne publikacje z ubiegłych stuleci. Przeszłość tych miejscowości wiąże się zazwyczaj z nazwiskami ich właścicieli, o czym wymownie świadczy historia województwa wołyńskiego z połowy XVII w.: spośród ogólnej liczby miast (125) 111 było własnością prywatną. Rola jednostki nie wpłynęła na dalszą ewolucję miast – ich mieszkańcy zachowali język ukraiński, tradycje, obrzędy, kulturę ludową itp. Źródła najnowszej historii pozwalają prześledzić przejawy wysokiego poziomu kulturowego ludności Ołyki, pozostałości tradycji prawa magdeburskiego oraz rozwoju oświaty jako jednego z ważnych ewolucyjnych wyznaczników istnienia narodu.
Słowa kluczowe
Wołyń, mapa Schuberta, książęta Radziwiłłowie, podziemie komunistyczne i nacjonalistyczne, Ołyka historyczna i współczesna, Ołycki strajk rolniczy, „Proswita”, krajoznawstwo religijne, ustawodawstwo dekomunizacyjne.
To the history of the right-bank towns in encyclopedias of the 18–21 centuries (on the example of Olyka princely town)
Victor Zhovtyansky
Institute of Gas of the National Academy of Sciences of Ukraine, Kyiv, Ukraine 
ORCID: 0000-0002-9532-423X
Email: zhovt@ukr.net
Abstract
This is a study of the historical destiny of many former towns of right-bank (along the Dnipro) Ukraine on the example of the ancient Volyn princely town Olyka. The study is based on the analysis of encyclopedic texts over four centuries. It is shown that after the partition of Poland and the arrival of the Russian Empire in this territory, most of them lost such town-forming elements as fortresses and castles, palaces, religious buildings, etc. This tendency intensifi ed especially after the establishment of Soviet power in these lands. Therefore, many of them gradually turned into small towns and then villages. A certain exception is Western Ukraine, where there was no active destruction of monuments in the interwar period. Therefore, here, in contrast to Central Ukraine, there is still a “Western Ukrainian Golden Meridian of Monuments” from Chernivtsi to Olyka and Lutsk. As in the former Ukrainian SSR no special attention was paid to its historical past, until recently the history of former towns could be read mainly in Polish and Russian-language editions of previous centuries. Their ancient history is most often associated with the names of the owners, as – on the example of the Volyn region in the middle of the 17 century – out of the total number of towns 125 were private 111. Regardless of the personalities of these owners, the population of cities carried through the centuries the Ukrainian language, rituals, culture in general. In particular, the primary sources of modern history allow us to trace the manifestations of the high cultural level of the urban population of Olyka in connection with the traditions of Magdeburg law and the educational factor.
Keywords
Volyn, legislation on decommunization, Schubert’s map, princes of Radziwill, communist and nationalist underground, chronicle and modern Olyka, Olyka agricultural strike, Prosvita, religious local history.
WSTĘP
Treść tego artykułu odzwierciedla typowy proces historyczny rozwoju wielu dawnych miast Ukrainy Prawobrzeżnej. Identyfikacja wołyńskiej Ołyki jako miasta książęcego, która do dziś nie straciła swojej aktualności, konsekwentnie odzwierciedla pamięć historyczną o dawnym "śródmieściu".
Aby lepiej zrozumieć historię Ołyki, wyjaśnijmy przede wszystkim to, że ogólna liczba miast w połowie XVII wieku tylko w województwie wołyńskim wynosiła 125, z czego 111 było miastami prywatnymi, a 94 posiadały prawo magdeburskie. Po przybyciu na ziemie zachodnioukraińskie i białoruskie Imperium Rosyjskiego większość osiedli otrzymała status miasteczek. Było to zgodne z imperialnymi poglądami na wszystko, co polskie: nie mogło być równe z rosyjskim, więc należało je zdewaluować. Konsekwencją tej haniebnej praktyki było niszczenie znaczących obiektów – twierdz, zamków, pałaców, budynków kultu religijnego itp. Wspomniana tendencja mocno zakorzeniła się w Związku Radzieckim. Rezultaty są oczywiste: w centralnej części Ukrainy o dawnych budowlach architektonicznych najczęściej przypominają jedynie resztki fundamentów, a i te, co dziwne, nierzadko niszczono (Zhovtianskyi, 2016). W zachodnich obwodach Ukrainy, które uniknęły potężnego zniszczenia zabytków w okresie międzywojennym, sytuacja jest nieco inna, dlatego też do dziś można tu prześledzić "zachodnioukraiński złoty południk" – każde stare miasto to grono zabytków: Czerniowce – Zaleszczyki – Czortków – Trembowla – Tarnopol – Wiśniowiec – Krzemieniec – Dubno z licznymi odgałęzieniami, wśród których jest również Ołyka. Historia tego miasta jest ściśle związana z rodem litewsko-niemiecko-polskich książąt Radziwiłłów, którego jedna z gałęzi przez 4 wieki miała tu swoją rezydencję. Przedstawiciele tej dynastii zajmowali najwyższe stanowiska rządowe i wojskowe w Wielkim Księstwie Litewskim oraz I i II Rzeczypospolitej. Podstawą długotrwałego sukcesu ekonomicznego rodu stała się ordynacja – szczególny sposób dziedziczenia majątku, w którym pozostawał on niepodzielny.
Na początku II wojny światowej miasto było centrum gminy z wysokim poziomem rozwoju oświaty i kultury, oraz dbałością o zabytki. Godna wysokiej oceny przeszłość historyczna nie przeszkodziła władzy radzieckiej przekształcić książęcej Ołyki w zwykłe osiedle typu miejskiego (Huban 2016).
MATERIAŁ I METODYKA
Do naszych czasów zachowało się kilka dawnych ksiąg miejskich Wołynia, które stanowią ważną i wiarygodną bazę źródłową (Bilous, 2021, s. 36). Wiele ciekawych materiałów znajdujemy w księgach miejskich Ołyki oraz Ordynacji Ołyckiej książąt Radziwiłłów (Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy w Kijowie, fond 1237). Autor dokładnie zapoznał się z literaturą encyklopedyczną i informacyjną na temat Ołyki z okresu XVIII–XXI wieku, przeanalizował również wielojęzyczne działy "Wikipedii". Ma nadzieję, że materiały proponowanej pracy zostaną twórczo wykorzystane przez badaczy i w wydawnictwach encyklopedycznych pojawi się pozbawiony nieścisłości, niepoprawności i przypuszczeń artykuł o Ołyce [fn: Stanem na czas opublikowania tego artykułu o Ołyce opublikowano informację w 24 tomie ESY (2022).]. W dalszej części tekstu nazwa miasta jest oznaczana zarówno pełną, jak i skróconą formą – O.
WYNIKI
W wydawnictwach encyklopedycznych wzmianki o Ołyce notujemy od XVIII wieku (Büsching, 1775; Langer, 1791). W jednym z nich umieszczono taką informację: “OŁYKA (Оlіkа), miasto w województwie wołyńskim w Polsce, z zamkiem, posiada szkołę, seminarium i kościół wraz ze zgromadzeniem katolickim. Miasto to uważane jest za chlubne miejsce księstwa, które na mocy prawa primogenitury należy do książęcego rodu Radziwiłłów” (Langer, 1791, s. 367). Ten pietyzm znika w następnych rosyjskich wydawnictwach, co jest oczekiwane i zrozumiałe, ponieważ za czasów Imperium Rosyjskiego w O. zamknięto szkołę i seminarium, "budynek katedralny" – prawdopodobnie ratusz – stracił swoje znaczenie i uległ zniszczeniu, a w 1870 r. spłonął. Zewnętrzny wygląd tej budowli zachował się dzięki rysunkowi polskiego pisarza Józefa Kraszewskiego, który odwiedził O. w 1839 r., nazywając ją "ruiną Wołynia" (Kraszewski, 1840). Budynek ten został uwieczniony także na późniejszym przedstawieniu ogólnego widoku O. – na rycinie z czasopisma „Tygodnik Illustrowany” z 1860 r., choć z nieścisłościami w napisie na fasadzie kościoła.
Oczywiście władza radziecka próbowała zniszczyć wszystko, co świadczyło o książęcej przeszłości O., w tym jej wysokie przykłady zachodnioeuropejskiej architektury. Siedem zabytków o znaczeniu narodowym (Zharikov, 1985), które przetrwały, jest godnych podziwu: kościół św. Piotra i Pawła (1450 r.) – najstarszy przykład łacińskiej budowli sakralnej na Wołyniu (obecnie odrestaurowany i czynny); zamek Radziwiłłów (1564) – najwcześniejszy przykład bastionowej budowli obronnej na Ukrainie (jeden z najlepiej zachowanych do naszych czasów; obecnie na początkowym etapie renowacji); kompleks kolegiaty (1640) składający się z poszczególnych chronionych obiektów: kościoła św. Trójcy, dzwonnicy i muru-ogrodzenia z wieżami – najwspanialszy na Wołyniu (obecnie renowacja, prowadzona przez państwo polskie, dobiega końca); Brama Łucka (1630) na przedmieściu Zalisocze. Najdoskonalszym przykładem wołyńskiego baroku jest cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego (1784) z dzwonnicą w Zalisocze. Majestat świątyni podkreśla niesamowitych rozmiarów kopuła – 16 m średnicy, która przykrywa ośmioboczną bryłę świątyni. Warto wspomnieć jeszcze o cerkwi Trójcy Świętej na przedmieściu Zaworocie (jej poprzednia murowana budowla spłonęła w 1871 r.), zaniedbany, ale niezrównany w swojej wspaniałości park książęcy, a także romantyczne uroczysko Kępa za nim. Według legend, z zamku do parku można było przejechać na wprost przez staw przydworski – "po wodzie, jak po suchym lądzie". Niestety, zaniedbany pozostaje cmentarz katolicki z ażurową bramą wjazdową i nielicznymi zachowanymi pomnikami; resztki kurhanów i wałów.
Informacje o O. znajdują się w znanych wydawnictwach, opublikowanych w Imperium Rosyjskim i w ZSRR z odstępem stu lat. Mowa o „Энциклопедическом словаре Брокгауза и Ефрона” i „Большой советской энциклопедии”: “Ołyka – miasteczko w guberni wołyńskiej, w powiecie dubieńskim. Mieszkańców 4882, domów 505. Dwie cerkwie prawosławne, kościół, cztery żydowskie domy modlitwy, szkoła początkowa i szkoła cerkiewno-parafialna. Mydlarnia i farbiarnia. Wspominana pod nazwą Ołycza i Olica w XVI w. W pobliżu Ołyki 3 kurhany” (Andreevskyi, 1897, s. 909); “ ОŁYKA, osiedle typu miejskiego w rejonie kiwereckim w obwodzie wołyńskim USRR, położone 9 km od stacji kolejowej Ołyka (na linii Równe – Brześć). W miejscowości znajduje się cegielnia oraz muzeum historyczno-krajoznawcze” (Prokhorov, 1974, s. 384). Datowanie w pierwszym z nich jest błędne, na co zwrócił uwagę O. Myśanicz (1989, s. 227), a także niepoprawne i uproszczone jest tłumaczenie nazw własnych „Ołycza” i „Olica” (Żowtiański, 2014).
Wspomniane muzeum było dziełem życia miejscowego pedagoga-historyka i działacza Petra Żukowskiego (1919–95) (Verhun, 2013, s. 13–14). Ta duchowa świątynia nie przetrwała przełomu epok w latach 80. i 90. XX wieku, co zostało odnotowane w publikacji “Це наша пам’ять”, zamieszczonej w gazecie rejonowej (zob.: Zhovtianskyi, 1988). Zrozumienie historycznego znaczenia O., pilnej potrzeby odrodzenia jej przeszłości, stworzenia na tej wspaniałej przestrzeni centrum historyczno-kulturowego i turystycznego stało się jednym z priorytetów aktywnej działalności posłanki I. Konstankewycz, bodźcem do której była pozytywna reakcja Przewodniczącego Rady Najwyższej A. Parubija na pismo inicjatywne autora tych słów. Wołyńska Rada Obwodowa swoją decyzją zatwierdziła „Program odrodzenia historyczno-kulturowego dziedzictwa osiedla typu miejskiego Ołyka obwodu wołyńskiego na lata 2019 – 2024” (Oblasna prohrama..., 2019).
Obecnie pomyślnie rozwiązano bardzo ważny problem: pomieszczenia zamku, w których mieścił się Wołyński szpital psychiatryczny, zostały przekazane Wołyńskiemu Muzeum Krajoznawczemu. W 2021 r. rozpoczęło się państwowe finansowanie wykopalisk archeologicznych. Według legendy, w zamku było 365 pokoi, dlatego na pewno zostanie tu odtworzone muzeum.
W XIX wieku ukazały się polskie wydawnictwa (Święcki 1816, s. 60; Baliński 1845, s. 860–863; Chlebowski 1892, s. 527–534; Adamowicz 1861, s. 307), w których gruntownie opisano historię O. Wraz z publikacją J. Kraszewskiego (Kraszewski, 1840) oraz monografią S. Tomkowicza (Tomkowicz, 1923) stały się one cennymi źródłami szczegółowej wiedzy historycznej o mieście. Warto również wspomnieć o dwóch rosyjskojęzycznych źródłach cerkiewnych (Sendulskyi, 1878; Teodorowicz, 1889), w których historia O. jest przedstawiona przez pryzmat rodu Radziwiłłów. Co prawda, te publikacje były mało znane szerokiemu gronu czytelników, wychowanych w duchu radzieckiego wojującego ateizmu.
W polskim dziale „Wikipedii” w haśle „Ołyka” nieco tendencyjnie opisano noc z grudnia 1943 r. w katolickie Boże Narodzenie na pograniczu przedmieść Zaworocie–Miłowica, kiedy zabito kilka polskich rodzin (Zhovtianskyi, 2016). Autor przedmiotowo wyjaśniał okoliczności tej tragedii w O., rozmawiał ze świadkami, co dało mu podstawy do solidaryzowania się z wnioskami tych, którzy analizowali te wydarzenia w powiecie kiwercowskim (Pushchuk, 2008), najwyraźniej nie jest to sprawa „długiego noża banderowców” czy po prostu miejscowych mieszkańców, jak podkreślają Władysław i Ewa Siemaszkowie w pracy „Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939-1945”. Ostateczną odpowiedź na pytanie, co wydarzyło się tej nocy, uzyskamy, gdy będziemy mieli dostęp do obecnie utajnionych materiałów archiwalnych. Intensywne badanie dziedzictwa historyczno-kulturowego O. może stać się swoistym poligonem do realizacji tezy polskiego prezydenta A. Dudy o tym, że na prawdzie historycznej będą budowane dalsze dobre stosunki. Głowa sąsiedniego państwa wyraziła ją 8 lipca 2018 r. podczas wystąpienia na cmentarzu katolickim w O., gdzie pochowano ofiary tej nocy.
Szczególne miejsce zajmuje hasło „Ołyka” w encyklopediach żydowskich (Katsnelson, 1906–1913; Branover, 2007). W nich brzmi pewien zarzut wobec ołyczan: “10 czerwca 1655 r., gdy ukraińscy Żydzi, którzy uciekli do Ołyki, chowali pierwszego zmarłego rodaka, napadł na nich tłum pijanych ludzi. Osoby towarzyszące konduktowi pogrzebowemu zostały pobite, a ciało zmarłego wyrzucono z trumny… Według spisu ludności z 1897 r. w Ołyce mieszkało 4210 osób, w tym 2606 Żydów”. Teraz trudno powiedzieć, co wydarzyło się w odległym czerwcu 1655 r., jednak pod koniec XIX wieku, według świadectwa proboszcza cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego M. Czerwińskiego, w O. przedstawiciele różnych narodowości żyli w zgodzie: “Długotrwałe, wspólne życie w miasteczku z Polakami i Żydami oraz częste stosunki handlowo-przemysłowe sprawiły, że parafianie nie żywią żadnej wrogości wobec Polaków i Żydów ” (Chervynskyi, 1896).
W drugiej ze wspomnianych encyklopedii podano informacje o faktach Holocaustu w O.: zginęło tu ponad 4200 Żydów z Ołyckiego rejonu. Analogiem kijowskiego Babiego Jaru stała się masowa egzekucja, która rozpoczęła się 30 czerwca. Wtedy wyczerpanych po wielodniowym głodowaniu w zamku ludzi rozstrzeliwano grupami w 3 dawnych strzelnicach (od strony Turczyna) jednostki wojskowej, która przed wojną stacjonowała w zamku.
O stosunku Ukraińców do tej nieludzkiej zbrodni autor wie z historii swojej rodziny. W szczególności od dziadka Stepana Żowtiańskiego (1881–1945), który zdołał uratować, zabierając do domu, małego żydowskiego chłopca, który był w opłakanym stanie. To wydarzenie jest najwcześniejszym wspomnieniem z dzieciństwa kuzynki autora, która miała wtedy trzy lata.
O O., swojej małej Ojczyźnie, wspominają z drżącymi uczuciami w „Księdze pamięci ołyckiej wspólnoty” Żydzi, którzy jeszcze przed wojną wyjechali do Palestyny i uniknęli Holocaustu: “Przez całe życie marzyłem o tym, aby choć raz jeszcze zobaczyć moje rodzinne miasto Ołykę taką, jaką wyglądała pięćdziesiąt lat temu. Z jej blaskiem, czarem, magią oraz jej małomiasteczkową wspaniałością…” [fn: Wersja wierszowana utracona z powodu podwójnego tłumaczenia najpierw na język angielski, a potem na język ukraiński.] (Meir, 1972, s. 45).
„Wspaniałość miasteczka” to nie tylko wytwór artystycznej wyobraźni, ponieważ jeszcze dziś Ołyka z architektonicznego punktu widzenia kojarzy się z Krakowem. Na początku I wojny światowej i w okresie międzywojennym, o którym mowa we wspomnieniach, Radziwiłłowie już zakończyli 40-letnie prace renowacyjne głównych budowli architektonicznych – pałacu-zamku i wspaniałego kościoła. Od października 1915 r. aż do przełamania Brusiłowa w czerwcu 1916 r. Ołyka znajdowała się 2 km na zachód od linii frontu. Zabytki architektoniczne nie ucierpiały od ostrzału artylerii austro-niemieckiej. Prawdopodobnie jest to związane z ówczesnym właścicielem zamku Ferdynandem Radziwiłłem (1834–1926) – szefem polskiej delegacji w niemieckim Reichstagu (1874–1918).
Ołyka jest jednym z nielicznych miast Wołynia, gdzie zachowano pamięć o ofiarach I wojny światowej (cmentarz na przedmieściu Zalisocze). Na drugim końcu, bliżej wsi Żornyszcze, znajduje się legendarna Złota Góra, obficie zlana krwią żołnierzy armii rosyjskiej (która w 2/3 składała się z Ukraińców i kozaków kubańskich) oraz armii austriackiej (gdzie również było wielu Ukraińców). Według podań ludowych, właśnie pod Złotą Górą w swoim czasie zatrzymano oddziały mongolskie i tym samym uratowano kraje zachodnioeuropejskie. Niewspółmiernie większe szkody zabytkom O. wyrządziło stacjonowanie tu wojsk rosyjskich.
Ukraińskie encyklopedie z okresu radzieckiego, w odróżnieniu od „Большой советской энциклопедии”, podawały bardziej treściwe informacje o O., w tym o tradycjach kulturowych miasta: “ОŁYKA – osada typu miejskiego w rejonie kiwereckim, w obwodzie wołyńskim Ukraińskiej SRR. Położona nad rzeką Putiłówką (dopływ Prutu), 9 km od stacji kolejowej w Ołyce. Liczba mieszkańców: 4,2 tys. (1981). W Ołyce znajdują się: państwowe gospodarstwo hodowli bydła, międzykołchozowa organizacja budowlana, kombinat usług bytowych. Jest tam też szkoła ogólnokształcąca, dwa szpitale, dom kultury i dwie biblioteki. Wśród zabytków architektonicznych znajdują się: zamek (1564), kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła (1450–1612), dzwonnica, Brama Łucka (1630), kolegiata Świętej Trójcy (1635, architekci: J. Malivern, B. Molli), cerkiew (1784). Ołyka jest znana od 1149 roku” (Bażan, 1982, s. 483). W tym tekście jest też nieścisłość: rzeka Putiłowka nie jest dopływem Prutu, a Horynia. Z biegiem czasu staje się również zrozumiała tendencja do podawania w tekstach encyklopedycznych tzw. bezideologicznych informacji: o obiektach gospodarczych (od mydlarni aż do kombinatów usług bytowych). W tej encyklopedii wspomniano o jeszcze jednym wydarzeniu z najnowszej historii zachodniej Ukrainy, rzekomo związanym z O.: “OŁYCKA MANIFESTACJA 1-MAJOWA Z 1934 ROKU – masowa demonstracja polityczna robotników, zorganizowana przez komunistów w okolicach miasteczka Ołyka (obecnie osada typu miejskiego w rejonie kiwereckim, w obwodzie wołyńskim). Wzięli w niej udział chłopi z wielu okolicznych wsi. Podczas starć z policją, rannych zostało 10 demonstrantów. Kilka dni później siły pacyfikacyjne przeprowadziły na tym obszarze brutalną akcję represyjną. Ołycka manifestacja 1-majowa odegrała dużą rolę w walce robotników i chłopów na zachodnim Wołyniu o wyzwolenie społeczne i narodowe oraz o zjednoczenie z Ukrainą Radziecką”. Mniej więcej takie same hasła, co prawda, w nieco bardziej lakonicznym formacie umieszczono w URES (Kudrytskyi, 1987, s. 569).
Z Ołyką związana jest pierwsza potężna akcja polityczna ukraińskiej ludności południowego Wołynia w latach 30. XX wieku. Wtedy w mieście działał podziemny rejonowy komitet (RK) Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy (KPZU), który kierował podziemną organizacją, w skład której wchodziło 230 osób. Miała ona kilka ośrodków: Warkowicki, Klewański, Młynowski, Silneński, Chorłupiwski, za każdym z których był odpowiedzialny ktoś z członków RK. Począwszy od 14 lutego 1934 r. organizacja ta przeprowadziła trzymiesięczny strajk rolniczy, który objął około stu wsi Wołynia (Żowtiański, 2018). Wśród przyczyn takiego konfliktu społecznego (w ówczesnej terminologii – klasowego) były: przeciążenie polskiego ustawodawstwa systemem wysokich kar, które pobierała policja (Zabolotnyi, 1964, s. 156–157); nieuregulowanie kwestii własności ziemi, co pozwalało Radziwiłłom, angażując doświadczonych prawników, łatwo wygrywać sporne sprawy gruntowe, oraz potężny ucisk narodowy, w tym językowy.
Chłopi wypędzali ze wsi egzekutorów i wójtów, nie uznawali rozporządzeń władz lokalnych, wykonywali tylko wskazówki komitetów strajkowych. Jednocześnie w szkołach uczniowie bojkotowali zajęcia, odmawiając odpowiadania w języku polskim. Władze, przestraszone masowymi wystąpieniami chłopów, ściągnęły w rejon O. 150 policjantów i rozpoczęły masowe aresztowania, terror i prześladowania. Później przybyły jeszcze jednostki wojskowe. Doszło do starć z policją, na przedmieściach O. miały miejsce walki barykadowe. Na fali sukcesu strajku w poleskich wsiach zaczęły pojawiać się oddziały partyzanckie, jednak RK KPZU zatrzymał tę inicjatywę, aby uniknąć eskalacji przemocy. Po przeprowadzeniu pacyfikacji i masowych aresztowaniach, co zawęziło możliwości walki strajkowej, wspólnie z Kotowskim RK KPZU zostały przygotowane strajk robotniczy i pierwszomajowa demonstracja w Kiwercach, gdzie w tartaku pracowało 380 robotników. Strajk rozpoczął się 17 kwietnia, jego uczestnicy wysuwali żądania o charakterze ekonomicznym. Przerodził się on w demonstrację pierwszomajową, na której żądania uzupełniono o polityczne. Kolumna chłopska licząca prawie 700 osób, która maszerowała do Kiwerc, została ostrzelana przez policję. Wszyscy członkowie RK KPZU zostali aresztowani w ciągu marca–grudnia 1934 r. Żaden z nich nie uległ brutalnym przesłuchaniom.
W tomie „Wołyński obwód” wydania encyklopedycznego „Historia miast i wsi Ukrainy” (Tronko, 1970) o O. zamieszczono znaczny objętościowo materiał (ponad 8 stron tekstu o formacie encyklopedycznym), którego autorem jest P. Kaszewski (1921–1991) – ówczesny dyrektor Wołyńskiego Archiwum Obwodowego, urodzony w O. Analizowane hasło, podobnie jak całe wydanie, jest ideologicznie zaangażowane. W artykule o O. podano skąpe informacje o przeszłości historycznej (tylko jedna czwarta jego objętości), osiągnięciach kulturalnych, jednocześnie dużo mówi się o strukturze społecznej. W czasach rządów J. Stalina i przez długi czas po tym, historia KPZU była zakazana z powodu tego, że dawni „kierownicy KPZU jako pierwsi wśród działaczy partii komunistycznych świata, które wchodziły do Kominternu, podjęli zdecydowaną i otwartą walkę przeciwko antyleninowskiej polityce J. Stalina i jego najbliższego otoczenia, w tym w KC KP(b)U” (Panchuk, s. 22).
W 1958 r. zezwolono na wydanie książki I. Zabołotnego „Червона Волинь”, która później została uzupełniona i przerobiona z uwzględnieniem artykułu redakcyjnego „Za prawidłowe naświetlenie historii Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy” (Zabolotnyi, 1964). Artykuły wspomnianego autora o O. pojawiły się pod koniec lat 60. (Kaszewski, 1967). Ponadto, w drugiej połowie lat 60., gdy przygotowywano materiały do „Historii miast i wsi Ukraińskiej SRR” (Tronko, 1970), rozgorzała walka z nowymi „recydywami ukraińskiego nacjonalizmu”. Autorom tomu o Wołyniu było dość trudno znaleźć granicę dozwolonego, gdy pod zarzuty trafił nawet szef USRR P. Szelest.
Na koniec, przejdziemy do artykułu encyklopedycznego o O. w XXI wieku w „Енциклопедії історії України” (2020, s. 585–586). Jest to dość obszerna publikacja o objętości prawie 1 strony tekstu, gdzie harmonijnie zrównoważono informacje dotyczące przeszłości historycznej O. i jej najnowszej historii. Niewystarczająco naświetlona pozostaje działalność ukraińskich partii politycznych z okresu międzywojennego, które określały specyfikę życia politycznego i społecznego zarówno O., jak i całego Wołynia. Autor nie podziela punktu widzenia zawartego w niej, o pierwszej wzmiance w kronikach i kojarzeniu tego toponimu z nazwą rzeki Osenyszcze, natomiast do pozytywów zalicza informację o zabytkach architektury miasta. Niezwykle cenne jest to, że w tej encyklopedii zamieszczono oddzielny artykuł o zamku ołyckim.
Dziwne wydają się interpretacje niektórych ołyckich toponimów. Mieszkańcom Ołyki dobrze wiadomo, że miasteczko położone jest u zbiegu rzeki Osenyszcze (wariant – Oselica) z Putiłówką. Zgodnie z publikacjami datowanymi na XIX wiek, współczesna rzeka Osenyszcze to Putiłówka, a do niej wpada rzeka Miłowiczka, którą wiąże się z obecnym górnym biegiem Putiłówki. Wspomniany autor pierwszych publikacji o O. z okresu radzieckiego P. Kaszewski, urodzony na przedmieściu Ołyki – Miłowicy, wiedząc o tej nieścisłości, delikatnie pominął wzmiankę o dokładnym położeniu geograficznym miasta.
Nie obciążając czytelników argumentami (zob.: Zhovtianskyi, 2014), zaznaczmy, że te rozbieżności w interpretacji są wynikiem błędu na pierwszej szczegółowej mapie Zachodniej części Imperium Rosyjskiego w skali 10 wiorst na jeden cal (Shubert, 1840). Tutaj, nawiasem mówiąc, zniekształcono również inne toponimy ołyckie. Te nieścisłości zostały usunięte na tzw. trójwiorstówce – bardziej szczegółowej mapie (3 wiorsty na jeden cal, czyli 1,26 km w 1 cm). Jednak ta ostatnia miała głównie przeznaczenie wojskowe. Zatem wszystkie historyczne opisy Ołyki z XIX wieku, które opierały się na mapie Schuberta, stały się źródłem nieporozumień toponimicznych.
Decydujące okazało się cyniczne ukrywanie informacji w dawnym ZSRR, gdzie obie mapy były utajnione aż do połowy lat 90. ubiegłego wieku. Zatem całkowicie naturalne jest, że zamieszanie z ołyckimi toponimami trwało ponad stulecie.
Prawdopodobnie takie nieporozumienia mogą dotyczyć również innych prawobrzeżnych miast, ponieważ w imperium nie przywiązywano zbyt dużej wagi do specyfiki języków narodowych czy toponimii. Naszym zdaniem, trzeba bardziej brać pod uwagę badania miejscowych krajoznawców. Co do O., wystarczy porównać naturalne podstawy osiedli na zboczach nad rzekami, aby zgodzić się z wnioskami autorytatywnego wołyńskiego naukowca B. Kołoska, że właśnie starożytna O. jest „Bogiem daną” miejscowością do osiedlenia się tu ludzi – piękne, ciche i przytulne miejsce do bytowania i przedłużenia rodu w odgałęzieniach Wyżyny Wołyńsko-Podolskiej (Kolosok, 2006). Pośrednie tarasy między wzgórzami a doliną rzeczną to wygodne miejsce do budowy domów, które nigdy nie ucierpią od powodzi. Sama natura stworzyła tu odpowiednie warunki również do jej obrony na lewym brzegu Putiłówki, gdzie rzeka ta łączy się z wodami rzeki Osenyszcze wśród bagnistych, niegdyś trudno dostępnych terenów zalewowych. Właśnie tutaj już ponad 450 lat wznosi się zamek Radziwiłłów.
Podczas II wojny światowej w O. nie było konfliktów między komunistami a nacjonalistami. Zarówno jedni, jak i drudzy wywodzili się z łuckiej „Proswity”. Zauważmy, że na terenie powiatu kiwercowskiego jej Filia Ołycka była najpotężniejsza spośród 23 innych (Bohush, 2006). Później działalność polityczna aktywnej młodzieży rozwijała się w dwóch głównych kierunkach – komunistycznym i nacjonalistycznym. Zależało to od tego, pod czyim wpływem się znajdowali. Wydawałoby się, że były możliwości do politycznych porachunków kosztem życia oponentów lub ich rodzin w latach 1939–41 z pomocą NKWD lub innych sił w okresie okupacji niemieckiej O., jednak do tego nie doszło. Gwarancją był wysoki poziom kultury mieszkańców Ołyki: cena ludzkiego życia okazała się ważniejsza niż upodobania polityczne. Wiemy o wielu przedstawicielach KPZU i organizacji nacjonalistycznych, którzy pokojowo współżyli w jednym miasteczku. Jednak dopiero wydarzenia ostatnich lat wyraźnie naświetliły wspólny mianownik ich historycznego losu – absolutne odrzucenie idei i kultury „starszego brata”, dla którego ideologia komunistyczna była jedynie wygodnym narzędziem realizacji resztek „ruskiego świata”.
Najnowszej historii Wołynia nie da się systemowo przedstawić bez określenia w niej miejsca KPZU, która była zbyt potężnym graczem (Panchuk). Jeśli w Galicji w wyborach do sejmu w 1928 r. najwięcej głosów otrzymały partie nacjonalistyczne i radykalne, to na Wołyniu – partia „Selrob”, czyli legalny oddział KPZU. W powiecie kiwercowskim miała ona polityczny wpływ na filie „Proswity” w Ołyce, Trosciańcu, Kołkach, Kotowie (Bohusz, 2006). Warto podkreślić, że był to wynik demokratycznego wyboru wołynian.
Polski naukowiec Grzegorz Mazur na temat roli KPZU w historii Ukrainy podkreślał, że powszechność opinii o słabości ruchu komunistycznego w II Rzeczypospolitej wymaga doprecyzowania, ponieważ mimo to odgrywał on zauważalną rolę polityczną, pomimo tego, że jego członkowie przebywali w nielegalności (Mazur, 2012). Na Międzynarodowej konferencji naukowej „Ołyka w historii europejskiej: odtworzenie historyczno-architektonicznego dziedzictwa” prawie nie było referatów poświęconych najnowszej historii. Jedną z przyczyn tego jest ryzyko, że naukowiec naruszy ustawodawstwo o dekomunizacji. Autor starannie przestudiował je, w szczególności Ustawę Ukrainy „O potępieniu komunistycznego i narodowo-socjalistycznego (nazistowskiego) reżimów totalitarnych na Ukrainie i zakazie propagandy ich symboliki”, i twierdzi, że działalność KPZU nie podlega temu dokumentowi (Żowtiański, 2018) [fn: O KPZU jest wiele publikacji, w tym informatywny artykuł w ESY, tryb dostępu: https://esu.com.ua/article-4428]. Trafnie, naszym zdaniem, o KPZU powiedział publicysta Serhij Hrabowski w jednej z audycji w radiu „Swoboda”: „To tragedia rewolucyjnych romantyków” (Hrabovskyi, 2008).
Obiektywnym świadectwem wysokiej kultury mieszkańców O. stało się zachowanie przez wieki cennego archiwum w cerkwi Zmartwychwstania Pańskiego. Wielką wartość stanowi już wspomniany rękopis proboszcza M. Czerwińskiego o objętości prawie 150 stron, który uważa się za prawdziwą encyklopedię życia zachodnioukraińskiego miasteczka końca XIX wieku. Rękopis (a dokładniej – jego brudnopis) jest również jaskrawym przykładem krajoznawstwa religijnego (Kostrytsia, 2009). Niestety, jego oryginał został zniszczony w zbiorach Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego w okresie podporządkowania archiwów NKWD, najwyraźniej z takiego powodu: “… Z niezadowoleniem wypowiadają się parafianie o żołnierzach (Moskalach), którzy przechodząc przez miasteczko, dokonują niemałych zniszczeń ” (Zhovtianskyi, 2017).
Od pierwszych dni działalności przedstawicieli NKWD w Ołyce we wrześniu 1939 r. zdarzył się nieoczekiwany incydent. Kiedy zgodnie ze zwyczajowym radzieckim scenariuszem zaproponowali na ogólnym zebraniu mieszkańców na placu przydworskim głosowanie za „najwyższą karą” dla Radziwiłłów, uzyskali tylko jeden głos. Źródła takiej wolności ducha ołyczan stają się zrozumiałe z materiałów rękopisu N. Czerwińskiego. Szczególny status Ołyki jako „radziwiłłowskiego” miasta, podkreśla, zahamował wpływy administracyjne Imperium Rosyjskiego, co jest świadectwem żywotności prawa magdeburskiego, a “trzysetletnie, niemal pełne samorządowe zarządzanie parafian oparte na prawie magdeburskim w najwyższym stopniu rozwinęło w mieszczanach sens społeczno-prawny oraz zainteresowanie sprawami publicznymi... W wybieralnych władzach uznają oni jedynie swoich przedstawicieli; wyjaśnienia mieszczan z osobami sprawującymi urzędy często przybierają tak ostry charakter, że trzeba zapomnieć, iż ma się do czynienia z osobami, które zostały upoważnione przez rząd. Mieszczanie również obecnie trzymają się opinii, że ich zgromadzenie (hromada) jest siłą, z którą władze muszą się liczyć” (Chervynskyi, 1896).
ZAMIAST WNIOSKÓW
Podsumowując, można stwierdzić, że w historycznym bycie pozostają przede wszystkim zabytki dziedzictwa kulturowego i znaczące wydarzenia społeczno-polityczne, a kultywowanie w literaturze informacyjnej obiektów sfery bytowej i produkcyjnej (od mydlarni aż do radzieckich kołchozów czy kombinatów bytowych) to zjawisko tymczasowe, które ginie w zawirowanym wirze życia. Cytowane w niniejszym badaniu polskie i rosyjskie źródła, które są w otwartym dostępie w Internecie, znacznie ułatwiły pracę badacza i przyczyniły się do rozpowszechnienia we wszystkich wymiarach prawdziwej informacji. Kropki nad „i” nawet w tak ograniczonej lokacji – miasteczko na Wołyniu – nie zostały postawione. Przed nami czekają nowe odkrycia, wielka i odpowiedzialna praca.
ЛІТЕРАТУРА
Adamowicz, A. F. (Ed.). (1861). Encyklopedyja Powszechna (т. 8). Warszawa: S. Orgelb rand, 1884.
Baliński, M., & Lipiński, T. (1845). Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana (т. 2, сz. 2). Warszawa: S. Orgelbrand.
Chlebowski, B., Sulimierski, F., Walewski, W. (Ed.). (1892). Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (т. 12). Warszawa: nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego.
Kraszewski, J. I. (1840). Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy. Wilno: Naklad i druk T. Glücksberga.
Mazur, G. (2012). Ruch komunistyczny we Lwowie w latach 1919–1938 – czy nowa “biała plama” w historii miasta? У кн. О. Аркуша, М. Мудрий (Ред.), Львів: місто – суспільство – культура (т. 8, ч. 1, с. 140–162). Львів: ЛНУ. 
Święcki, T. (1816). Opis Starożуtnej Polsкi (T. 2). Warszawa: nakł. Zawadzkiego i Więckiego. Tomkowicz, S. (1923). Ołyka. Prace Komisji Historji Sztukii, 3, 1–37.
Андреевский, И. Е. (Ред.). (1897). Энциклопедический словарь (т. 21). Спб.: Ф. А. Брокгауз, И. А. Ефрон.
Бажан, Н. П. и др. (Ред.). (1982). Украинская советская энциклопедия (т. 7, с. 28–28). Киев: Гл. редакция УСЭ. 
Білоус, Н. С. (2021). За крок до вічності. Мешканці міст Волині у світлі тестаментів кінця 16–17 століть. Київ: Простір.
Богуш, М., Павленко, Г. (2006). Ківерцівщина: крізь віки і долі : історико-краєзнавчі нариси. Луцьк: Надстир’я. 
Брановер, Г. Г. (Ред.). (2007). Российская еврейская энциклопедия (т. 6). Москва: ЭПОС.
Бурковский, А. (2008, 28 нояб.). “Молодая гвардия”: 65-й реквием по погибшим. Рабочая газета.
Бюшинг, А. Ф. (1775). Королевство польское и великое герцогство Литовское. СПб: При Имп. Акад. наук.
Вергун, І. М. (Ред.). (2013). Олицький феномен: Віктор Жовтянський: біобібліогр. нарис. Ківерці, 2013. http://bibl-kiv.org.ua/publish.php?id=2
Гончар, О. (1993, 03 берез.). Піднімемо з руїн визначну святиню України – Михайлівський Золотоверхий монастир. Голос України.
Грабовський, С. (2008, 4 черв.). КПЗУ: трагедія революційних романтиків. Радіо “Свобода”. https://www.radiosvoboda.org/a/1120257.html
Губань, Р. В. (2016). Правове регулювання адміністративно-територі ального устрою України у 1917–2015 роках. Київ: Вид-во НПУ ім. М. П. Драгоманова.
Жариков, Н. Л. и др. (Ред.). (1985). Памятники градостроительства и архитектуры Украинской ССР (т. 2). Киев: Будівельник.
Жовтянський, В. (1988, 20 березн.). Це наша пам’ять. Відкритий лист до громадян Олики. Ленінським шляхом.
Жовтянський, В. (2014). Історична Олика та її пам’ятки. Праці Центру пам’яткознавства, 25, 253–273.
Жовтянський, В. (2016–2017). Українська наука: від мудрості батьків. Світогляд, 1 (3), 22–29. 
Жовтянський, В. (2018). Деякі сторінки з історії Олики та Волині. Л. А. Понєдєльник (Ред.). Олика й Радзівілли в історії України, Польщі й Білорусі (с. 6–32). Вежа-Друк.
Заболотний, І. П. (1964). Нескорена Волинь: нарис з історії революційного руху на Волині. 1917–1939. Львів: Каменяр.
Кацнельсон, Л., Гинцбург, Д. (1906–1913). Еврейская энциклопедия (т. 12). Спб.: Изд. Общества для научных еврейских изданий и Изд. Брокгауз-Ефрон. 
Кашевський, П. (1967, 23 черв.) У класових битвах. Радянська Волинь.
Колосок, Б. (2006). Природна підоснова як чинник містобудівного розвитку Олики. У кн. Минуле і сучасне Волині та Полісся. Олика і Радзивілли в історії Волині та України. Матеріали ХVIII Волин. наук.-практ. істор.-краєзн. конф (c. 15–17). Луцьк: Волинський краєзнавчий музей.
Костриця, М. (2009). Релігійне краєзнавство. Наукові записки Нац. університету “Острозька академія”. Історичне релігієзнав ство, 1, 112–128.
Кудрицький, А. В. та ін. (Ред.). (1987). Український радянський енцикло педичний словник (т. 2). Київ: Голов. ред. УРЕ.
Лангер, К. (1791). Полный географический лексикон (ч. 2). Москва: Tип. при Театре у Хp. Клаудия.
Меїр, Б.-І. (1972). Озираючись на моє місто Олику (переклад). Tel Aviv: Olyka Society. 
Мишанич, О. В. (Ред.). (1989). Літопис Руський (Пер. з давньоукр. Л. Є. Махновця). Київ: Дніпро. 
Обласна програма відродження історико-архітектурної спадщини смт Олика Волинської області на 2019 – 2024 роки (Затверджено рішенням Волинської обласної ради №249/9). (2019, 26 лип.). http://volynrada.gov.ua/ session/24/9-1.
Панчук, М. І. (1989). “Білі плями” героїчного літопису: Із історії Кому ністичної партії Західної України. Київ: Політвидав України.
Прохоров А. М. и др. (Ред.). (1974). Большая советская энциклопедия (т. 8). Москва: 
Советская энциклопедия. 
Пущук, І. (2008). Трагедія українсько-польського протистояння на Волині 1938– 1944 років. Ківерцівський район. Луцьк: Волинська обласна друкарня. 
Сендульский, А. (1878). Местечко Олыка Дубенского уезда. Волынские епархиальные ведомости, часть неофициальная, 15, 564–575.
Смолій, В. А. та ін. (Ред.). (2010). Енциклопедія історії України (т. 7). НАН України. Київ: Інститут історії України, Наукова думка.
Теодорович, Н. И. (1889). Историко-статистическое описание церквей и приходов Волынской епархии. Волынские епархиальные ведомости, часть неофициальная, 30, 740–749.
Тронько, П. Т. та ін. (1970). Історія міст і сіл Української РСР: Волинська область. Київ: Голов. ред. УРЕ АН УРСР.
Червинский, Н. (1896). Церковно-приходская летопись Свято-Сретенской церкви и прихода мест. Олыки Волынской епархии. Архив Сретенской церкви, с. Залесочье, Волынской обл. 
Шуберт, Ф. (1840). Специальная карта Западной части Российской империи. СПб.
REFERENCES
Adamowicz, A. F. (Ed.). (1861). Encyklopedyja Powszechna (vol. 8). Warszawa: S. Orgelbrand, 1884 [in Polish]. 
Andreevskyi, Y. E. (Ed.). (1897). Entsiklopedicheskiy slovar (vol. 21). S. Peterburg: F. A. Brockhaus, Y. A. Efron [in Russian].
Baliński, M., & Lipiński, T. (1845). Starożytna Polska pod względem historycznym, jeografi cznym i statystycznym opisana (vol. 2, iss. 2). Warszawa: S. Orgelbrand [in Polish].
Bazhan, N. P. et al. (Ed.). (1982). Ukraynskaya sovetskaya entsiklopediya (vol. 7, pp. 28– 28). Kiev: Hl. redaktsiya USE [in Russian]. 
Bilous, N. S. (2021). Za krok do vichnosti. Meshkantsi mist Volyni u svitli testamentiv kintsia 16–17 stolit. Kyiv: Prostir [in Ukrainian].
Biushynh, A. F. (1775). Korolevstvo polskoye i velikoye gertsogstvo Litovskoye. S. Peterburg: Pri Imp. Akad. nauk [in Russian].
Bohush, M., Pavlenko, H. (2006). Kivertsivshchyna: kriz viky i doli: istoryko-kraieznavchi narysy. Lutsk: Nadstyria [in Ukrainian]. 
Branover, H. H. (Ed.). (2007). Rossiyskaya yevreyskaya entsiklopediya (vol. 6). Moskva: EPOS [in Russian]. 
Burkovskyi, A. (2008, 28 Nov.). “Molodaya gvardiya”: 65-y rekviyem po pogibshim. Rabochaya gazeta [in Russian].
Chervynskyi, N. (1896). Tserkovno-prikhodskaya letopis Svyato-Sretenskoi tserkvi i prikhoda mest. Olyki Volynskoy eparkhii. Arkhiv Sretenskoi tserkvi, s. Zalesoche, Volynskoi obl [in Russian]. 
Chlebowski, B., Sulimierski, F., Walewski, W. (Ed.). (1892). Słownik geografi czny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (vol. 12). Warszawa: nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego [in Polish].
Honchar, O. (1993, 03 Mar.). Pidnimemo z ruin vyznachnu sviatyniu Ukrainy – Mykhailivskyi Zolotoverkhyi monastyr. Holos Ukrainy [in Ukrainian].
Hrabovskyi, S. (2008, 4 Jun.). KPZU: trahediia revoliutsiinykh romantykiv. Radio “Svoboda”. https://www.radiosvoboda.org/a/1120257.html [in Ukrainian].
Huban, R. V. (2016). Pravove rehuliuvannia administratyvno-terytori alnoho ustroiu Ukrainy u 1917–2015 rokakh. Kyiv: Vyd-vo NPU im. M. P. Drahomanova [in Ukrainian].
Kashevskyi, P. (1967, 23 Jun.) U klasovykh bytvakh. Radianska Volyn v.
Katsnelson, L., Hyntsburh, D. (1906–1913). Yevreyskaya entsiklopediya (vol. 12). S. Peterburg.: Yzd. Obshchestva dlya nauchnykh yevreyskikh izdaniy i Izd. BrokhauzEfron [in Russian]. 
Kolosok, B. (2006). Pryrodna pidosnova yak chynnyk mistobudivnoho rozvytku Olyky. In Mynule i suchasne Volyni ta Polissia. Olyka i Radzyvilly v istorii Volyni ta Ukrainy. Materialy XVIII Volyn. nauk.-prakt. istor.-kraiezn. konf (pp. 15–17). Lutsk: Volynskyi kraieznavchyi muzei [in Ukrainian].
Kostrytsia, M. (2009). Relihiine kraieznavstvo. Naukovi zapysky Nats. universytetu “Ostrozka akademiia”. Istorychne relihiieznav stvo, 1, 112–128 [in Ukrainian].
Kraszewski, J. I. (1840). Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy. Wilno: Naklad i druk T. Glücksberga [in Polish].
Kudrytskyi, A. V. et al. (Ed.). (1987). Ukrainskyi radianskyi entsyklop edychnyi slovnyk (vol. 2). Kyiv: Holov. red. URE [in Ukrainian].
Lanher, K. (1791). Polnyi geografi chesky leksikon (part 2). Moskva: Tip. pri Teatre u Khp. Klaudiya [in Russian].
Mazur, G. (2012). Ruch komunistyczny we Lwowie w latach 1919–1938 – czy nowa “biała plama” w historii miasta? In O. Arkusha, M. Mudryi (Eds), Lviv: misto – suspilstvo – kultura (vol. 8, iss. 1, pp. 140–162). Lviv: LNU [in Ukrainian]. 
Meir, B.-I. (1972). Ozyraiuchys na moie misto Olyku (pereklad). Tel Aviv: Olyka Society [in Ukrainian]. 
Myshanych, O. V. (Ed.). (1989). Litopys Ruskyi (Per. z davnoukr. L.Ye. Makhnovtsia). Kyiv: Dnipro [in Ukrainian]. 
Oblasna prohrama vidrodzhennia istoryko-arkhitekturnoi spadshchyny smt Olyka Volynskoi oblasti na 2019 – 2024 roky (Zatverdzheno rishenniam Volynskoi oblasnoi rady vid 26.07.2019 №249/9). (2019). http://volynrada.gov.ua/session/24/9-1 [in Ukrainian]
Panchuk, M. I. (1989). “Bili pliamy” heroichnoho litopysu: Iz istorii Komu nistychnoi partii Zakhidnoi Ukrainy. Kyiv: Politvydav Ukrainy [in Ukrainian].
Prokhorov A. M. et al. (Eds.). (1974). Bolshaya sovetskaya entsiklopediya (vol. 8). Moskva: Sovetskaya entsiklopedyia [in Russian]. 
Pushchuk, I. (2008). Trahediia ukrainsko-polskoho protystoiannia na Volyni 1938–1944 rokiv. Kivertsivskyi raion. Lutsk: Volynska oblasna drukarnia [in Ukrainian]. 
Sendulskyi, A. (1878). Mestechko Olyka Dubenskogo uyezda. Volynskie eparkhialnye vedomosti, chast neofi tsialnaya, 15, 564-575 [in Ukrainian].
Shubert, F. (1840). Spetsyalnaia karta Zapadnoi chasti Rossiyskoi imperii. S. Peterburg [in Russian].
Smolii, V. A. et al. (Eds.). (2010). Entsyklopediia istorii Ukrainy (vol. 7). Kyiv: Instytut istorii Ukrainy, Naukova dumka [in Ukrainian].
Święcki, T. (1816). Opis Starożуtnej Polsкi (vol. 2). Warszawa: nakł. Zawadzkiego i Więckiego [in Polish].
Teodorovych, N. Y. (1889). Istoriko-statisticheskoe opisanie tserkvei i prikhodov Volynskoi eparkhii. Volynskie eparkhialnye vedomosti, chast neofi tsialnaia, 30, 740–749 [in Russian].
Tomkowicz, S. (1923). Ołyka. Prace Komisji Historji Sztukii, 3, 1–37 [in Polish].
Tronko, P. T. et al. (1970). Istoriia mist i sil Ukrainskoi RSR: Volynska oblast. Kyiv: Holov. red. URE AN URSR [in Ukrainian].
Verhun, I. M. (Ed.). (2013). Olytskyi fenomen: Viktor Zhovtianskyi: biobibliohr. narys. Kivertsi. http://bibl-kiv.org.ua/publish.php?id=2 [in Ukrainian]
Zabolotnyi, I. P. (1964). Neskorena Volyn: narys z istorii revoliutsiinoho rukhu na Volyni. 1917–1939. Lviv: Kameniar [in Ukrainian].
Zharikov, N. L. et al. (Ed.). (1985). Pamiatniki gradostroyitelstva s arkhs tektury USSR (vol. 2). Kiev: Budivelnyk [in Russian].
Zhovtianskyi, V. (1988, 20 Mar.). Tse nasha pamiat. Vidkrytyi lyst do hromadian Olyky. Leninskym shliakhom [in Ukrainian].
Zhovtianskyi, V. (2014). Istorychna Olyka ta yii pamiatky. Pratsi Tsentru pamiat koznavstva, 25, 253–273 [in Ukrainian].
Zhovtianskyi, V. (2016–2017). Ukrainska nauka: vid mudrosti batkiv. Svitohliad, 1 (3), 22–29 [in Ukrainian]. 
Zhovtianskyi, V. (2018). Deiaki storinky z istorii Olyky ta Volyni. L. A. Poniedielnyk (Ed.). Olyka y Radzivilly v istorii Ukrainy, Polshchi y Bilorusi (pp. 6–32). Vezha-Druk [in Ukrainian].