Polskie przysłowia i obserwacje pogodowe z perspektywy etnoklimatologicznej

Dziubata-Smykowska, Karolina

doi:0071-1861

Przejdź do menu głównego
Przejdź do wyszukiwarki
Przejdź do treści
Przejdź do stopki

Pobierz

Tytuł: Polskie przysłowia i obserwacje pogodowe z perspektywy etnoklimatologicznej

Abstrakt:

The observation of seasonal natural phenomena and the resulting traditional methods of weather forecasting, perceived as components of decision-making processes related to the planning of land cultivation activities and the development of strategies for adaptation to environmental changes, fall within the scope of ethnoclimatology and the anthropology of weather and climate. When applied to research on heritage and folklore, these perspectives increase their contribution to anthropological discourse on climate (theoretical aspect) and mitigation activities (practical aspect). The aim of this article is: 1) to present the assumptions of selected ethno- and anthropological research perspectives related to weather and climate, 2) to discuss the origin and meaning of Polish proverbs and weather forecasts, and 3) to reflect on the possible direction of Polish ethnoclimatological research. The considerations are based on literature review and empirical material from field research conducted in 2022–2023 in seven locations related to the practice of intangible cultural heritage in Poland.

Bibliografia:

Adalberg Samuel, 1889, Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, Drukarnia Emila Skiwskiego, Warszawa.
Anton Corey, 2009, Words to live by: Scholarly quotations as proverbial theory, ETC, vol. 66, s. 167-183.
Banderowicz Kinga, 2013, „[...] Czas nas uczy pogody”. Próba rekonstrukcji wzorca gatunkowego prognoz pogodowych, w: U. Sokólska (red.), Tekst – akt mowy – gatunek wypowiedzi, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok, s. 233-346.
Biniak-Pieróg Małgorzata, Żyromski Andrzej, 2011, Ocena sprawdzalności prognoz pogody zawartych w przysłowiach ludowych na przykładzie Wrocławia. Woda-Środowisko-Obszary wiejskie, t. 11, nr. 34, s. 5-18.
Bystroń Jan, 1885, O mowie polskiej w dorzeczu Stonawki i Łucyny w Księstwie
Bystroń, Jan Stanisław, 1933,. Przysłowia polskie, Polska Akademia Umiejętności, Kraków.
Chechłowski Włodzimierz, 1951, O wykorzystaniu ludowych przepowiedni klimatologicznych. Gazeta Obserwatora, s. 11-13.
Cieszyńskim na Śląsku. Zaranie Śląskie, z. 4, s. 218-220.
Cieszyńskim, Druk Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Cinciała Andrzej, 1930, Przysłowia, reguły i przepowiednie gospodarskie w Księstwie
Crate Susan A., Nuttall Mark (eds.), 2016, Anthropology and Climate Change: From Actions to Transformations, Routledge, Nowy Jork. DOI: https://doi.org/10.4324/9781315434773
Crate Susan, 2011, Climate and Culture: Anthropology in the Era of Contemporary Climate Change, Annual Review of Anthropology, vol. 40, s. 175-194. DOI: https://doi.org/10.1146/annurev.anthro.012809.104925
Drabik Lidia i in., 2021, Słownik Języka Polskiego PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. DOI: https://doi.org/10.53271/2022.043
Dragańska Ewa i in., 2004, Częstotliwość i intensywność występowania przymrozków w Polsce północno-wschodniej w latach 1971-2000, Acta Agrophysica, t. 3, nr 1, s. 45- 41.
Dundes Alan, 1984, On Whether Weather ‘Probverbs’ are Probverbs, Proverbium, no. 1, s. 45.
Dygacz Kornelia, 1983, Ludowe przepowiednie pogody i urodzaju na Śląsku, Katowickie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Katowice.
Dziubata-Smykowska Karolina, 2024, When Tradition Depends on the Weather. Polish Intangible Cultural Heritage in the Context of Climate Change, Anthropological Journal of European Cultures, vol. 33, nr 1, s. 11-25. DOI: https://doi.org/10.3167/ajec.2024.330103
Gaweł Artur, 2009. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia agrarne na Białostocczyźnie od połowy XIX do początku XXI wieku, Księgarnia Akademicka, Kraków.
Gomez-Herras Miguel, McCabe Stephen, 2015, Weathering of stone-built heritage: A lens through which to read the Anthropocene. Anthropocene, vol. 11, s. 1-13. DOI: https://doi.org/10.1016/j.ancene.2015.12.003
Gorczyńska Małgorzata, 1993, Prognozy pogody w kalendarzach z okresu oświecenia. Folia Bibliologica, nr 40-41, s. 13-26.
Green Donna i in., 2010, Indigenous knowledge of a changing climate, Climatic Change, vol. 100, 239–242, https:// doi.org/10.1007/s10584-010-9804-y. DOI: https://doi.org/10.1007/s10584-010-9804-y
Gumiński Romuald, 1948, Ludowe prognostyki pogody. Gazeta Obserwatora, nr 9, s. 7-9.
Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, 2024, Najważniejsze zwroty i pojęcia w meteorologii. https://imgw.pl/media/komunikacja-medialna/
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), 2021, Climate change 2021: The physical science basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.
King, D.N.T. i in. , 2008, Māori environmental knowledge of local weather and climate change in Aotearoa – New Zealand. Climatic Change vol. 90, s. 385–409, https://doi.org/10.1007/s10584-007-9372-y. DOI: https://doi.org/10.1007/s10584-007-9372-y
Kolawole Oluwatoyin D. i in., 2014, Ethno-meteorology and scientific weather forecasting: Small farmers and scientists’ perspectives on climate variability in the Okavango Delta, Botswana, Climate Risk Management, vol. 4–5, s. 43-58. DOI: https://doi.org/10.1016/j.crm.2014.08.002
Kolberg Oskar, 1961-2020, Dzieła wszystkie (t. 1-84). Instytut im. Oskara Kolberga, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Poznań-Wrocław.
Kołodziej Józef i in., 2004, Temperatura powietrza w dniach Temperatura powietrza w dniach „zimnych ogrodników” w okolicy Lublina, Annales Universitas Mariae Curie-Sklodowska, 59E, s. 857–867.
Koper Anna, 2000, Empiryczne i mitologiczne podstawy przepowiedni meteorologicznych. Czas w przepowiedniach. Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury, nr 12, s. 233-249.
Korzyn Wacława, 2010, Wiosna w przysłowiach rosyjskich i polskich, w: Piwowarska D., Korpała-Kirszak E. (red.). Polsko-wschodniosłowiańskie stosunki kulturowe: w dziesiątą rocznicę śmierci profesora Ryszarda Łużnego, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, s. 213-223.
Kowalska Małgorzata, 2022, Antropologia więcej niż ludzka jako praktyka badawcza i propozycja etyczna, Etnografia Polska, t. LXVI, z. 1-2, s. 93-110. DOI: https://doi.org/10.23858/EP66.2022.3063
Krzyżanowski Julian (red.), 1969, Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, t. I, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.
Lompa Józef, 1858, Przysłowia i mowy potoczne ludu polskiego w Szląsku, Nakładem i drukiem Wawrzyńca Pisza, Bochnia.
Majbroda Katarzyna, 2021, W stronę etnografii transrelacyjnej. Antropologia wobec antropocenu, kryzysu klimatycznego i relacyjnie urządzonej rzeczywistości. Etnografia Polska, t. LXV, z. 1–2, s. 5-26. DOI: https://doi.org/10.23858/EP65.2021.2842
Matczak Piotr i in., 2020, Temperature Forecast Accuracies of Polish Proverbs. Weather, Climate and Society, vol. 12, a. 405-419, https://doi.org/10.1175/WCAS-D-19-0086.1. DOI: https://doi.org/10.1175/WCAS-D-19-0086.1
Mertz Ole i in., 2009, Farmers’ Perceptions of Climate Change and Agricultural Adaptation Strategies in Rural Sahel. Environmental Management, vol. 43, s. 804-816, https://doi.org/10.1007/s00267-008-9197-0 DOI: https://doi.org/10.1007/s00267-008-9197-0
Milton Kay, 2008, Anthropological perspectives on climate change, Australian Journal of Anthropology, vol. 19, no. 1, s. 57-58. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1835-9310.2008.tb00106.x
Moszyński Kazimierz, 1934, Kultura ludowa Słowian, t. 2, Polska Akademia Umiejętności, Kraków.
Orlove Benjamin i in., 2002, Ethnoclimatology in the Andes: A cross-disciplinary study uncovers a scientific basis for the scheme Andean potato farmers traditionally use to predict the coming rains, American Scientist, vol. 90, no. 5, s. 428-435. DOI: https://doi.org/10.1511/2002.5.428
Pasini Giacomo, 2022, Etnometeorologia e crisi climatica. Il pronostico del tempo atmosferico nella comunità nahua di San Isidro Buensuceso, Tlaxcala, Messico, Antropologia vol. 9, no. 3, s. 189-208.
Pomierska Justyna, 2013, Przysłowia kaszubskie. Studium z paremiografii i paremiologii, Instytut Kaszubski, Gdańsk.
Rantala Outi i in., 2011, Materializing tourist weather: ethnography on weather-wise wilderness guiding practices. Journal of Material Culture, vol. 16, no. 3, s. 285–300. https://doi.org/10.1177/1359183511413646 DOI: https://doi.org/10.1177/1359183511413646
Rayner Steve, 2019, Rhythms of Prediction in South Australian Water Resource Management, Weather, Climate Society, vol. 11, s. 277–290, https://doi.org/10.1175/WCAS-D-18-0103.1. DOI: https://doi.org/10.1175/WCAS-D-18-0103.1
Reyes-García Victoria i in., 2018, Does Weather Forecasting Relate to Foraging Productivity? An Empirical Test among Three Hunter-Gatherer Societies. Weather, Climate, and Society, vol. 10, no. 1, s. 163-177. DOI: https://doi.org/10.1175/WCAS-D-17-0064.1
Rojas Blanco Ana, 2006, Local initiatives and adaptation to climate change, Disasters, vol. 30, no. 1, s. 140-147. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1467-9523.2006.00311.x
Roncoli Carla, 2006, Ethnographic and participatory approaches to research on farmers' responses to climate predictions, Climate Research, vol. 33, s. 81-99. DOI: https://doi.org/10.3354/cr033081
Rudnev Vyacheslav, 2002, Ethno-meteorology: a modern view about folk signs, w: Katz E., Lammel A., Goloubinoff M. (red.) Entre ciel et terre: climat et sociétés Paris, Ibis Press, Paryż.
Sillitoe Paul, 1994, Whether Rain or Shine: Weather Regimes from a New Guinea Perspective. Oceania, vol. 64, no. 3, s. 246-270. DOI: https://doi.org/10.1002/j.1834-4461.1994.tb02467.x
Skotnicka Janina, 2010, Zimni ogrodnicy, Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach, nr 25, s. 375-376.
Steczko Iwona, 2015, Przysłowia i wyrażenia przysłowiowe z imieniem Anna. Annales
Stomma Ludwik, 1981, Słońce rodzi się 13 grudnia, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa.
Stopa-Boryczka Maria i in., 2012, Heat and cold waves in an annual cycle air temperatures in Warsaw (1951–2010), Miscellanea Geographica, vol. 15, s. 103-114, https://doi.org/10.2478/V10288-012-0006-5. DOI: https://doi.org/10.2478/v10288-012-0006-5
Strauss Sarah, 2018, Ethnoclimatology, in: H. Callan (ed.), International Encyclopedia of Anthropology, Wiley-Blackwell, Oxford, https://doi.org/10.1002/9781118924396.wbiea2305. DOI: https://doi.org/10.1002/9781118924396.wbiea2305
Strauss Sarah, Orlove Benjamin, 2003, Weather, Climate, Culture, Routledge: London https://doi.org/10.4324/9781003103264. DOI: https://doi.org/10.4324/9781003103264
Świtała-Trybek Dorota, 2018, O badaniach nad paremiografią i paremiologia śląską. Literatura Ludowa, nr 6, s. 16-28.
Tomczyk Arkadiusz, Szyga-Pluta Katarzyna, 2016, Okres wegetacyjny w Polsce w latach 1971-2010, Przegląd Geograficzny, t. 88, nr 1, s. 75-86. DOI: https://doi.org/10.7163/PrzG.2016.1.4
Tomczyk, A. M. (2015). Przymrozki wiosenne i jesienne oraz okres bezprzymrozkowy na Nizinie Wielkopolskiej w latach 1981-2010. W: Liro J., Liro M., Krąż P. (red.), Współczesne problemy i kierunki badawcze w geografii (t. 3, s. 245-256). Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica vol. 10, s. 178-189.
Walczak-Mikołajczakowa Mariola2021, Bułgarskie przepowiednie meteorologiczne związane z dniem św.Tryfona, Zeszyty Wiejskie, nr 27, s. 181-191. DOI: https://doi.org/10.18778/1506-6541.27.08
Wallis Stanisław, 1960, Przysłowia i „pogodki” ludowe na Górnym Śląsku, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław.
Wierzbicki Daniel, 1882, Meteorologia ludowa czyli zdania i przysłowia ludu naszego, służące do przepowiadania stanu pogody, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 6, s. 158-200.
Zakrzewski Rodryg, 1928, Zarys meteorologji praktycznej czyli prognostyki odmian powietrza podane na podstawie badań przyrody, Nakład autora, Łódź.
Żyłowska Katarzyna, Kozyra Jerzy, 2023, Zmiany klimatycznego bilansu wodnego okresu wegetacyjnego w Polsce w latach 1971–2020. Studia i raporty IUNG-PIB, t. 71, nr 25, s. 65-76.