Comparison of palaeoecological and archaeological evidence of human activity from the Late Bronze Age to the Early Iron Age in Central Pomerania (northern Poland)

Święta-Musznicka, Joanna; Niedziółka, Kamil

doi:0081-3834

- ris
- BibTeX
- EndNote
- Csv

Comparison of palaeoecological and archaeological evidence of human activity from the Late Bronze Age to the Early Iron Age in Central Pomerania (northern Poland) Święta-Musznicka, JoannaNiedziółka, Kamil

Object structure

Comparison of palaeoecological and archaeological evidence of human activity from the Late Bronze Age to the Early Iron Age in Central Pomerania (northern Poland)

Archaeological Reports ; Archäologische Berichte

Święta-Musznicka, Joanna ; Niedziółka, Kamil

Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk

archaeology ; Lusatian culture ; Pomeranian culture ; settlement development ; pollen and NPPs data ; environmental changes

This article presents a synthesis of palaeoenvironmental and archaeological data from the Bronze/Iron Age transition (1200-500 BC) in Central Pomerania. Based on pollen, non-pollen palynomorphs (NPPs), charcoal, and geochemical analysis of the sediments from Wierzchowo Lake, five stages of local environmental transformation have been distinguished. Anthropogenic influence on vegetation was relatively limited from the Middle Bronze Age to the Period V of the Bronze Age, according to Montelius (hereinafter referred to as PBA V). A substantial increase in settlement populations and significant environmental changes (deforestation, spread of ruderal habitats, and increased lake eutrophication) correspond to the transition between the PBA V and Hallstatt C phases. During the Hallstatt C/Władysławowo II A2 phase, a brief period of diminished settlement activity preceded the subsequent increase in human impact observed during the spread of societies linked to the Pomeranian culture. The final phase spans approximately 200 years of weakened settlements preceding the expansion. of groups associated with the younger pre-Roman Period.

Abraham V. and Koźaková R. 2012. Relative pollen productivity estimates in the modern agricultural landscape of Central Bohemia (Czech Republic). Review of Palaeobotany and Palynology 179, 1-12.
Abramów J. 2013. Opracowanie wyników analizy archeobotanicznej makroszczątków roślinnych z próbek glebowych ze stanowiska archeologicznego nr 15 zlokalizowanego w miejscowości Łosino, gm. Kobylnica, pow. Słupsk, woj. pomorskie. In M. Piotrowska, Epoka żelaza w dorzeczu środkowej Słupi. Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacje, 423-430.
Apolinarska K., Obremska M., Aunina L. and Gałka M. 2018. Response of the aquatic plants and mollusc communities in Lake Kojle (central Europe) to climatic changes between 250 BCE and 1550 CE. Aquatic Botany 148, 35-45.
Beer J. and van Geel B. 2008. Holocene climate change and the evidence for solar and other forcings. In R.W. Battarbee and H.A. Binney (eds), Natural Climate Variability and Global Warming: A Holocene Perspective. Chichester: Blackwell Publishing Ltd, 138-162.
Behre K. E. 1981. The interpretation of anthropogenic indicators in pollen diagrams. Pollen Spores 23, 225-245.
Behre K. E. 2007. Evidence for Mesolithic agriculture in and around central Europe? Vegetation History and Archaeobotany 16, 203-219.
Beug H-J. 2004. Leitfaden der Pollenbestimmung für Mitteleuropa und angrenzende Gebiete. Minchen: Pfeil.
Blajer W. 2001. Skarby przedmiotów metalowych z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na ziemiach polskich. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, Instytut Archeologii.
Bond G., Kromer B., Beer J., Muscheler R., Evans M. N., Showers W., Hoffmann S., Lotti-Bond R., Hajdas I. and Bonani G. 2001. Persistent Solar Influence on North Atlantic Climate During the Holocene. Science 294(5549), 2130-2136.
Bronk Ramsey C. 2021. OxCal Program v4.4, Radiocarbon Accelerator Unit. Oxford: University of Oxford.
Broström A., Nielsen A. B., Gaillard M.-J., Hjelle K., Mazier F., Binney H., Bunting J., Fyfe R., Meltsov V., Poska A., Räsänen S., Soepboer W., von Stedingk H., Suutari H. and Sugita S. 2008. Pollen productivity estimates of key European plant taxa for quantitative reconstruction of past vegetation: a review. Vegetation History and Archaeobotany 17, 461-478.
Brun C. 2011. Anthropogenic indicators in pollen diagrams in eastern France: a critical review. Vegetation History and Archaeobotany 20, 135-142.
Bukowski Z. 1998. Pomorze w epoce brązu w świetle dalekosiężnych kontaktów wymiennych. Gdańsk: Gdańskie Towarzystwo Naukowe.
Chen P., Zhou X., Hu L., Liu C. and Hui Z. 2025. Late Holocene vegetation succession and climate change in the Central Plains of China: Evidence from a high-resolution pollen record. Catena 248, 108589.
Czerniak L. 1996. Archeologiczne zdjęcie Polski – co dalej? In D. Jaskanis (ed.), Archeologiczne Zdjęcie Polski – metoda i doświadczenia. Próba oceny. Warszawa: Ośrodek Dokumentacji Zabytków w Warszawie, 39-45.
Davies S. J., Lamb H.F. and Roberts S. J. 2015. Micro-XRF core scanning in palaeolimnology: recent developments. In I. Croudace and R. Rothwell (eds), Micro-XRF Studies of Sediment Cores (= Developments in Paleoenvironmental Research 17). Dordrecht: Springer, 189-226.
Dietre B., Gauthier E. and Gillet F. 2012. Modern pollen rain and fungal spore assemblages from pasture woodlands around Lake Saint-Point (France). Review of Palaeobotany and Palynology 186, 69-89.
Dzięgielewski K. 2016. Societies of the younger segment of the Early Iron Age in Poland 500-250 BC. In A. Rzeszotarska-Nowakiewicz (ed.), Past Societies 4. Polish Lands from the First Evidence of Human Presence to the Early Middle Ages: 500 BC-500 AD. Warszawa: Institute of Archaeology and Ethnology, Polish Academy of Sciences, 15-48.
Dzięgielewski K. 2017. Late Bronze and Early Iron Age communities in the northern part of the Polish Lowland (1000-500 BC). In U. Bugaj (ed.), The Past Societies 3. Polish Lands from the First Evidence of Human Presence to the Early Middle Ages: 2000-500 BC. Warszawa: Institute of Archaeology and Ethnology, Polish Academy of Sciences, 295-340.
Dzięgielewski K. 2018. “Bernsteinherren” or humble amber gatherers? Notes on social organisation in Eastern Pomerania during the Early Iron Age. In M. Trefný (ed.), The Early Iron Age in Central Europe Proceedings of the conference held on the 2nd-4th of July 2015 in Hradec Králové, Czech Republic. Hradec Králové: Philosophical Faculty, University of Hradec Králové, 78-91.
Dzięgielewski K. 2023. Urnfields in their own way. The Late Bronze Age on the southern Baltic Coast (middle and eastern Pomerania). In H. A. Rose, L. Christensen and A. Louwen (eds), Beyond Urnfields. New Perspectives on Late Bronze Age – Early Iron Age Funerary Practices in Northwest Europe. Schleswig: Verlag Ludwig, 217-233.
Dąbrowski J. 1979. Kultura łużycka na Pomorzu. In J. Dąbrowski and Z. Rajewski (eds), Prahistoria Ziem Polskich 4. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Wydawnictwo PAN, 74-80.
Fægri K. and Iversen J. 1989. Textbook of Pollen Analysis, IV ed. J. Chichester. Singapore: Wiley & Sons.
Filbrandt-Czaja A. 2009. Studia nad historią szaty roślinnej i krajobrazu Borów Tucholskich. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Fiłoc M., Kupryjanowicz M., Rzodkiewicz M. and Suchora M. 2018. Response of terrestrial and lake environments in NE Poland to Preboreal cold oscillations (PBO). Quaternary International 475, 101-117.
Fogel J. 1993. Uwagi o niektórych faktorach i szlakach wymiany ponadregionalnej na Pomorzu na przełomie epoki brązu i żelaza. In F. Rożnowski (ed.), Miscellanea Archaeologica Thaddaeo Dedicata. Słupsk, Poznań: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Słupsku, Wydawnictwo Sorus, 137-146.
Fudziński P. 2011. Sposoby zdobywania pożywienia i gospodarka ludności kultury pomorskiej na terenie Pojezierza Kaszubskiego i Starogardzkiego. Zeszyty Wiejskie 16, 29-38.
Furmanek M. and Wroniecki, P. 2020. Overlooked Archaeology. An overview of prehistoric enclosures from southern Poland based on non-invasive research. In M. Dębiec and T. Saile (eds), Planitiebus usque ad montes studia archæologica Andreæ Pelisiak vitæ anno sexagesimo quinto oblata. Rzeszow: Instytut Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego, 235-249.
Gedl M. 1990. Początki i zróżnicowanie regionalne kultury łużyckiej na Pomorzu. In T. Malinowski (ed.), Problemy kultury łużyckiej na Pomorzu. Słupsk: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Słupsku, 25-50.
Hamling A. 1963. Powiat Szczecinek. Materiały Zachodniopomorskie 9, 602-603.
Heiri O., Lotter A. and Lemcke G. 2001. Loss on ignition as a method for estimating organic and carbonate content sediments: reproducibility and comparability of results. Journal of Paleolimnology 25, 101-110.
Henry A. G. 2020. Handbook for the Analysis of Micro-Particles in Archaeological Samples. Cham: Springer.
Hjelle L. 1999. Modern pollen assemblages from mown and grazed vegetation types in western Norway. Review of Palaeobotany and Palynology 107, 55-81.
Horst F. 1990. Zur Geschichte und Kultur der jungbronzezeitlichen Stämme im unteren Odergebiet. In T. Malinowski (ed.), Problemy kultury łużyckiej na Pomorzu. Słupsk: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Słupsku, 89-98.
Jacobson G. L. and Bradshaw R. H. W. 1981. The selection of sites for paleovegetational studies. Quaternary Research 16/1, 80-96.
Jankovská V. and Komárek J. 2000. Indicative value of Pediastrum and other coccal green algae in palaeoecology. Folia Geobotanica 35, 59-82.
Janocha H. and Lachowicz F. J. 1971. Z pradziejów powiatu szczecineckiego. In A. Czarnik (ed.), Dzieje Ziemi Szczecineckiej. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 29-62.
Jańczak J., Brodzińska B. and Butrymowicz K. 1996. Atlas jezior Polski 1. Poznań: Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Bogucki Wydawnictwo Naukowe.
John D. M., Whitton B. A. and Brook A. J. 2002. The freshwater algal flora of the British Isles. An identification guide to freshwater and terrestrial algae. Cambridge: Cambridge University Press and the Natural Museum.
Kabała C., Charzyński P., Chodorowski J., Drewnik M., Glina B., Greinert A., Hulisz P., Jankowski M., Jonczak J., Łabaz B., Łachacz A., Marzec M., Mazurek R., Mendyk Ł., Musiał P., Musielok Ł., Smreczak B., Sowiński P., Świtoniak M., Uzarowicz Ł. and Waroszewski J. 2019. Systematyka gleb Polski. Wrocław, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu; Polskie Towarzystwo Gleboznawcze. Komisja Genezy, Klasyfikacji i Kartografii Gleb; Instytut Nauk o Glebie i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu.
Kaczmarek M. 2018. Pomorze w epoce brązu. Kilka refleksji o stanie badań. Pomorania Antiqua 27, 7-22.
Kaczmarek M., Szczurek G. and Krzysiak A. 2021. Kaliska I. Skarb przedmiotów metalowych z późnej epoki brązu na Pomorzu; Kaliska I The Late Bronze Age Metal Hoard from Pomerania (= Hyperborea. Poznańskie studia nad epoką brązu i wczesną epoką żelaza 6; Poznań Studies in the Bronze and Early Iron Ages 6). Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Archeologii.
Klichowska M. 1962. Odciski zbóż i roślin strączkowych na ceramice kultury pomorskiej. Przegląd Archeologiczny 4, 142-151.
Klichowska M. 1967. Możliwości konsumpcyjne zbóż i motylkowych w północno-zachodniej Polsce od neolitu do końca XII w. Studium z dziejów gospodarstwa wiejskiego 9/3, 31-47.
Klichowska M. 1971. Makroskopowe szczątki roślin z wykopalisk w Bruszczewie (powiat kościański). Przyroda Polski Zachodniej 9, 1-4.
Klichowska M. 1979. Zboże z osady z przełomu epoki brązu i żelaza w Juszkowie, gm. Pruszcz Gdański. Pomorania Antiqua 8, 141-155.
Kłosowski S. and Kłosowski G. 2001. Rośliny wodne i bagienne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza.
Kłusek M. and Kneisel J. 2021. Woodland Management Practices in Bronze Age, Bruszczewo. Poland. Forests 12, 1327.
Komárek J. and Jankovská V. 2001. Review of the green algal genus Pediastrum; implication for pollen analytical research. Bibliotheca Phycologica, 108. Berlin-Stuttgart: J. Cramer.
Kostrzewski J. 1958. Kultura łużycka na Pomorzu. Poznań: Wydawnictwo PWN.
Kreuz A. 2008. Closed forest or open woodland as natural vegetation in the surroundings of Linearbandkeramik settlements? Vegetation History and Archaeobotany 17, 51-64.
Kuhry P. 1997. The palaeoecology of a treed bog in western boreal Canada: a study based on microfossils, macrofossils and physico-chemical properties. Review of Palaeobotany and Palynology 96, 183-224.
La Baume W. 1963. Die pommerellischen Gesichtsurnen. Bonn, Mainz: Rudolf Habelt Verlag.
Lamentowicz M., Gałka M., Lamentowicz Ł., Obremska M., Kühl N., Lücke A. and Jassey V. E. J. 2015. Reconstructing climate change and ombrotrophic bog development during the last 4000 years in northern Poland using biotic proxies, stable isotopes and trait-based approach. Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 418, 261-277.
Lamentowicz M., Kołaczek P., Mauquoy D., Kittel P., Łokas E., Słowiński M., Jassey V. E. J., Niedziółka K., Kajukało-Drygalska K. and Marcisz K. 2019. Always on the tipping point - a search for signals of past societies and related peatland ecosystem critical transitions during the last 6500 years in N Poland. Quaternary Science Reviews 225, 105954.
Latałowa M. 1997. Wpływ osadnictwa epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na późnoholoceńską historię lasów na Pomorzu. In W. Fałtynowicz, M. Latałowa and J. Szmeja (eds), Dynamika i Ochrona Roślinności Pomorza. Gdańsk-Poznań: Wydawnictwo Naukowe Bogucki, 113-124.
Latałowa M. 1982a. Postglacial vegetational changes in the eastern Baltic coastal zone of Poland. Acta Palaeobotanica 22/2, 179-249.
Latałowa M. 1982b. Major aspects of the vegetational history in the eastern Baltic coastal zone of Poland. Acta Palaeobotanica 22/1, 47-63.
Latałowa M. 1992. Man and vegetation in the pollen diagrams from Wolin Island (NW Poland). Acta Palaeobotanica 32/1, 123-249.
Latałowa M. 2003. Holocen. In S. Dybova-Jachowicz and A. Sadowska (eds.), Palinologia. Kraków: Wydawnictwa Instytutu Botaniki PAN, 273-307.
Lityńska-Zając M. and Wasylikowa K. 2005. Przewodnik do badań archeobotanicznych. Poznań: Sorus.
Madeja J. 2012. Local Holocene vegetation changes and settlement history based on pollen analysis of Lake Kwiecko sediment, West-Pomeranian Lake District, NW Poland. Acta Palaeobotanica 52/1, 105-125.
Madeja J. and Latowski D. 2008. Too old AMS radiocarbon dates obtained from moss remains from Lake Kwiecko bottom sediments (N Poland). Geochronometria 32, 13-19.
Malinowski T. 1969. Obrządek pogrzebowy ludności kultury pomorskiej. Wrocław, Warszawa, Kraków: Wydawnictwo PAN.
Malinowski T. 1979. Katalog cmentarzysk ludności kultury pomorskiej 1. Słupsk: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Słupsku.
Malinowski T. 1981a. Katalog cmentarzysk ludności kultury pomorskiej 3. Słupsk: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Słupsku.
Malinowski T. 1981b. Katalog cmentarzysk ludności kultury pomorskiej 2. Słupsk: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Słupsku.
Marszałek S. and Szymański J. 2005. Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski 1: 50000. Arkusz Bobolice (122). Warszawa: Państwowy Instytut Geologiczny.
Matoga A. 1996. Archeologiczne Zdjęcie Polski – połowa drogi. In D. Jaskanis (ed.), Archeologiczne Zdjęcie Polski – metoda i doświadczenia. Próba oceny. Warszawa: Ośrodek Dokumentacji Zabytków, 47-61.
Matuszkiewicz J. M. 1993. Krajobrazy roślinne i regiony geobotaniczne Polski. Wrocław, Warszawa, Kraków: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN.
Matuszkiewicz J. M. 2008. Geobotanical regionalization of Poland. Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. S. Leszczyckiego PAN. Retrieved from https: //www.igipz.pan.pl/ tl_files/igipz/ZGiK/opracowania/regiony_geobotaniczne/regiony_opracowanie (accessed 13.06.2025).
Matuszkiewicz W., Faliński J. B., Kostrowicki A. S., Matuszkiewicz J. M., Olaczek R. and Wojterski T. 2023. Potential natural vegetation of Poland. General map 1: 300 000, Warszawa: IGiPZ PAN. Retrieved from https: //www.igipz.pan.pl/potential-vegetation-dge.html (accessed 13.06.2025).
Milecka K., Kupryjanowicz M., Makohonienko M., Okuniewska-Nowaczyk I. and Nalepka D. 2004. Quercus L. – Oak. In M. Ralska-Jasiewiczowa, M. Latałowa, K. Wasylikowa, K. Tobolski, E. Madeyska, H. E. Wright Jr. and C. Turner (eds), Late Glacial and Holocene history of vegetation in Poland based on isopollen maps. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 189-197.
Miotk G. 1986. Badania palinologiczne osadów z północnego obrzeża Jeziora Godziszewskiego koło Tczewa (Województwo Gdańskie). Badania Fizjograficzne nad Polską Zachodnią. Seria A, Geografia Fizyczna 36, 123-136.
Mirosław-Grabowska J., Zawisza E., Jaskółka A. and Obremska M. 2015. Natural transformation of the Romoty paleolake (NE Poland) during the Late Glacial and Holocene based on isotopic, pollen, cladoceran and geochemical data. Quaternary International 386, 171-185.
Niecikowski K., Kistowski M., Staszek W. and Wiśniewski P. 2021. Pojezierze Zachodniopomorskie 314.4. In A. Richling, J. Solon, A. Macias, J. Balon, J. Borzyszkowski and M. Kistowski (eds), Regionalna geografia fizyczna Polski. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 107-117.
Niedziółka K. 2016. The prospect of digitization of Polish Archaeological Record on an example of materials from the turn of Bronze and Iron Age from the area of Pomeranian Voivodeship (Northern Poland). Sprawozdania Archeologiczne 68, 121-144.
Niedziółka K. 2017. Hill-forts from the Late Bronze Age and Early Iron Age in Pomerania: An overlooked problem. Archaeologia Baltica 24, 43-58.
Niedziółka K. and Święta-Musznicka J. 2023. An integrated archaeo-palaeoenvironmental approach to the study of human-environment relationships in the Wierzchowo Lake microregion (Northern Poland) during the Mid- to Late Holocene. Journal of Archaeological Science: Reports 52, 104227.
Olczak J. 1971. W sprawie grodów kultury łużyckiej na Pomorzu. Slavia Antiqua 18, 185-195.
Olczak J. and Siuchniński K. 1970. Źródła archeologiczne do studiów nad wczesnośredniowiecznym osadnictwem grodowym na terenie województwa koszalińskiego 3. Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Ostoja-Zagórski J. 1982. Przemiany osadnicze, demograficzne i gospodarcze w okresie halsztackim na Pomorzu. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Pędziszewska A. 2008. Późnoholoceńska historia wybranych fitocenoz leśnych z udziałem grabu (Carpinus betulus L.) i buka (Fagus sylvatica L.) na Pojezierzu Kaszubskim. PhD Thesis, University of Gdańsk, Gdańsk.
Pędziszewska A., Tylmann W., Witak M., Piotrowska N., Maciejewska E. and Latałowa M. 2015. Holocene environmental changes reflected by pollen, diatoms, and geochemistry of annually laminated sediments of Lake Suminko in the Kashubian Lake District (N Poland). Review of Palaeobotany and Palynology 216, 55-75.
Pędziszewska A. and Latałowa M. 2016. Stand-scale reconstruction of late Holocene forest succession on the Gdańsk Upland (N. Poland) based on integrated palynological and macrofossil data from paired sites. Vegetation History and Archaeobotany 25, 239-254.
Pleskot K., Tjallingii R., Makohonienko M., Nowaczyk N. and Szczuciński W. 2018. Holocene paleohydrological reconstruction of Lake Strzeszyńskie (western Poland) and its implications for the central European climatic transition zone. Journal of Paleolimnology 59, 443-459.
Pleskot K., Apolinarska K., Kołaczek P., Suchora M., Fojutowski M., Joniak T., Kotrys B., Kramkowski M., Słowiński M., Woźniak M. and Lamentowicz M. 2020. Searching for the 4.2 ka climate event at Lake Spore, Poland. Catena 191, 104565.
Pleskot K., Apolinarska K., Cwynar L. C., Kotrys B. and Lamentowicz M. 2022a. The late-Holocene relationship between peatland water table depth and summer temperature in northern Poland. Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 586, 110758.
Pleskot K., Suchora M., Apolinarska K. and Kołaczek P. 2022b. Responses of a shallow temperate lake ecosystem to major late-Holocene terrestrial vegetation shift. Holocene 32/7, 703-715.
Podgórski J. 1979. Odkrycie jamy ze zbożem, na stanowisku nr 3 w Juszkowie, gm. Pruszcz Gdański. Pomorania Antiqua 8, 133-141.
Podgórski J. T. 1992. Fazy cmentarzysk kultury łużyckiej i kultury pomorskiej na Pomorzu Wschodnim. In S. Czopek (ed.), Ziemie polskie we wczesnej epoce brązu i ich powiązania z innymi terenami. Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, 199-213.
Popielski W. 2006. Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski 1: 50000. Arkusz Szczecinek (160). Warszawa: Państwowy Instytut Geologiczny.
Punt W., Blackmore S., Clarke G. and Hoen P. 1978-2003. The Northwest European Pollen Flora: Parts 1-8. Amsterdam: Elsevier.
Ralska-Jasiewiczowa M. 2004. Late Holocene. 5000-2500 14C yr BP (ca. 5700/5800-2550 cal yr BP). In M. Ralska-Jasiewiczowa, M. Latałowa, K. Wasylikowa and et al. (eds), Late Glacial and Holocene history of vegetation in Poland based on isopollen maps. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 405-409.
Reimer P. et al. 2020. The IntCal20 Northern Hemisphere radiocarbon age calibration curve (0–55 cal kBP). Radiocarbon 62(4), 725-757.
Rembisz A., Gackowski J., Makowiecki D., Markiewicz M. and Polcyn M. 2009. Ślady gospodarki roślinno-zwierzęcej ludności kultury łużyckich pól popielnicowych z osady w Rudzie, gmina Grudziądz, północna Polska. In L. Domańska, P. Kittel and J. Forysiak (eds), Środowisko – Człowiek – Cywilizacja 2 (= Seria wydawnicza Stowarzyszenia Archeologii Środowiskowej, Środowiskowe uwarunkowania lokalizacji osadnictwa). Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 109-122.
Sikora M. 1975. Od III okresu epoki brązu do wczesnego podokresu lateńskiego (od ok. 1200 do 125 r. n.e.). In M. Sikora (ed.), Pradzieje Pomorza Środkowego. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 48-86.
Skrzypek I. 1983. Cmentarzysko ciałopalne ludności kultury pomorskiej w Poroście, gm. Bobolice, woj. Koszalin, stanowisko 10. Koszalińskie Zeszyty Muzealne 13, 3-22.
Skrzypek I. 2010. Szczecinek i okolice w czasach przedhistorycznych. In R. Gaziński (ed.), Dzieje Szczecinka. Tom I (do 1939 roku). Szczecin, Szczecinek, Pruszcz Gdański: Wydawnictwo Jasne, 11-46.
Smol J. P. 2008. Pollution of Lakes and Rivers. A Palaeoenvironmental Perspective. Chichester: Blackwell Publishing.
Solon J., Borzyszkowski J., Bidłasik M., Richling A., Badora K., Balon J., Brzezińska-Wójcik T., Chabudziński Ł., Dobrowolski R., Grzegorczyk I., Jodłowski M., Kistowski M., Kot R., Krąż P., Lechnio J., Macias A., Majchrowska A., Malinowska E., Migoń P., Myga-Piątek U., Nita J., Papińska E., Rodzik J., Strzyż M. Terpiłowski S. and Ziaja W. 2018. Physico-geographical mesoregions of Poland: Verification and adjustment of boundaries on the basis of contemporary spatial data. Geographia Polonica 91/2, 143-170.
Stivrins N., Kołaczek P., Reitalu T., Seppä H. and Veski S. 2015. Phytoplankton response to the environmental and climatic variability in a temperate lake over the last 14,500 years in eastern Latvia. Journal of Paleolimnology 54, 103-119.
Strobin A. 2016. Pomorze in the final centuries BC. In A. Rzeszotarska-Nowakiewicz (ed.), The past societies: Polish lands from the first evidence of human presence to the Early Middle Ages 500 BC-500 AD, 4. Warszawa: Institute of Archaeology and Ethnology, Polish Academy of Sciences, 111-131.
Sugita S. 1993. A model of pollen source area for an entire lake surface. Quaternary Research 39, 239-244.
Sugita S. 2007. Theory of quantitative reconstruction of vegetation I: pollen from large sites REVEALS regional vegetation composition. Holocene 2, 229-242.
Szczurek G. and Kaczmarek M. 2022. Kaliska II. Skarb przedmiotów metalowych z późnej epoki brązu na Pomorzu; Kaliska II The Late Bronze Age Metal Hoard from Pomerania (= Hyperborea. Poznańskie studia nad epoką brązu i wczesną epoką żelaza 7; Poznań Studies in the Bronze and Early Iron Ages 7). Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Archeologii.
Ślusarska K. 2022. The Late Bronze Age to Early Iron Age transition in the lower Oder and the Oder lagoon region from settlement and environmental perspectives. In D. Hofmann, F. Nikulka and R. Schumann (eds), The Baltic Bronze Age. Regional patterns, interactions and boundaries. Hamburg: Institute for Pre- and Protohistoric Archaeology (Institut für Vorund Frühgeschichtliche Archäologie) of the University of Hamburg, 289-308.
Ślusarska K. 2023. Between the Urnfield culture and the Nordic Bronze Age. Man and environment in the Late Bronze Age on the southwestern Baltic coast. In H. A. Rose, L. Christensen and A. Louwen (eds), Beyond Urnfields. New Perspectives on Late Bronze Age – Early Iron Age Funerary Practices in Northwest Europe. Schleswig: Verlag Ludwig, 199-216.
Święta-Musznicka J. 2005. Rekonstrukcja paleokologiczna późnoholoceńskiej historii wybranych jezior lobeliowych na tle zmian zachodzących w ich zlewniach. PhD Thesis, Gdańsk: University of Gdańsk.
Theuerkauf M., Couwenberg J., Kuparinen A. and Liebscher V. 2016. A matter of dispersal: REVEALSinR introduces state-of-the-art dispersal models to quantitative vegetation reconstruction. Vegetation History and Archaeobotany 25, 541-553.
Troels-Smith J. 1955. Karakterisering af løse jordarter. Danmarks Geologiske Undersøgelse 4/4, 1-32.
Tylmann W., Pędziszewska A., Żarczyński M., Latałowa M. and Zolitschka B. 2024. Lake level fluctuations and varve preservation – The sediment record from Lake Suminko (Poland) reflects European paleoclimatic changes. Quaternary Science Reviews 339, 108854.
Urban J. 2019. Gospodarka rolna społeczności tzw. kultury łużyckiej. Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN.
Urban J. 2024. Główne strategie gospodarki żywieniowej społeczności tzw. kultury łużyckiej w dorzeczu Odry i Wisły – podsumowanie stanu wiedzy. Archeologia Polski 69, 69-124.
van Geel B. 2001. Non-pollen palynomorphs. In J. P. Smol, H. J. B. Birks and W. M. Last (eds), Tracking Environmental Change Using Lake Sediments, vol 3., Terrestrial Algal and Siliceous Indicators. New York, Boston, Dordrecht, London, Moscow: Kluwer Academic Publishers, 99-120.
van Geel B., Coope G. R. and van der Hammen T. 1989. Palaeoecology and stratigraphy of the Lateglacial type section at Usselo (The Netherlands). Review of Palaeobotany and Palynology 60, 25-129.
van Geel B., Mur L. R., Ralska-Jasiewiczowa M. and Goslar T. 1994. Fossil akinetes of Aphanizomenon and Anabaena as indicators for medieval phosphate-eutrophication of Lake Gościąż (Central Poland). Review of Palaeobotany and Palynology 83, 97-105.
van Geel B., Heusser C. J., Renssen H. and Schuurmans C. J. E. 2000. Climatic change in Chile at around 2700 BP and global evidence for solar forcing: a hypothesis. Holocene 10, 659-664.
van Geel B., Buurman J., Brinkkemper O., Schelvis J., Aptroot A., van Reenen G. and Hakbijl T. 2003. Environmental reconstruction of a Roman Period settlement site in Uitgeest (The Netherlands), with special reference to coprophilous fungi. Journal of Archaeological Science 30/7, 873-883.
Wilkens C. 1997. Wurchow, Kr. Neustettin, Prov. Pommern (Wierzchowo, gm. Szczecinek, Woj. Koszalin, Polen). In A. Hänsel and B. Hänsel (eds), Gaben an die Götter. Schätze der Bronzezeit Europas. Berlin: Museum für Vor- und Frühgeschichte, 223-225.
Winnicki J. 2011. Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski 1: 50 000. Arkusz Biały Bór (123). Warszawa: Państwowy Instytut Geologiczny.
Wiśniewski P., Kistowski M., Niecikowski K., Staszek W., Kot R., and Andrzejewski L. 2021. Pojezierze Południowopomorskie (314.6–7). In A. Richling J. Solon A. Macias J. Balon J. Borzyszkowski and M. Kistowski (eds), Regionalna geografia fizyczna Polski. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 124-140.
WODGiG-Szczecin 2023. Soil and agricultural map of Poland at a scale of 1: 5000. Warszawa: Head Office of Geodesy and Cartography (GUGiK). Retrieved from https://mapy.geoportal.gov.pl/wss/ service/pub/guest/MapaGlebowoRolnicza/MapServer/WMSServer (accessed 13.06.2025).
Wołągiewicz M. D. and Wołągiewicz R. 1963. Uzbrojenie ludności Pomorza Zachodniego u progu naszej ery. Materiały Zachodniopomorskie 9, 9-166.
Zlonkiewicz Z. 2012. Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski 1: 50000. Arkusz Czarne (161). Warszawa: PIG.