Remarks on the diversity and relative chronology of the Pomeranian culture in its allochthonous zones

Kaczyński, Bartłomiej

doi:0081-3834

- ris
- BibTeX
- EndNote
- Csv

Remarks on the diversity and relative chronology of the Pomeranian culture in its allochthonous zones Kaczyński, Bartłomiej

Object structure

Remarks on the diversity and relative chronology of the Pomeranian culture in its allochthonous zones

Archaeological Reports ; Archäologische Berichte

Kaczyński, Bartłomiej

Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk

archaeology ; Pomeranian culture ; Early Iron Age ; chronology ; pins ; migration ; brooches

The article presents a new perspective on the differentiation and chronology of Pomeranian culture in allochthonous zones, i.e. outside Pomerania. The first part focuses on the variation in the spread of the Pomeranian cultural model, resulting from different rhythms of acculturation in territories formerly belonging to various Lusatian Urnfield zones and exposed to influences from diverse European directions. The second part proposes a new, and at the same time first for allochthonous areas, system of relative chronology of the Pomeranian culture, consistent with the latest schemes for the Hallstatt–La Tène zone. For regions outside Pomerania, two phases are distinguished: the Karczemki phase and the Pierzwin/Ulesie phase, further divided into six subphases, corresponding to Hallstatt and La Tène sub-periods. In the discussion of artefact sets assigned to specific intervals, attention is given to migration-related population movements, as well as to external relations that shaped the development and character of the Pomeranian culture in the Polish Lowland.

Boom H. van den 1980. Die pommerelische Gesichtsurnenkultur. Acta praehistorica et archaeologica 11-12, 219-304.
Buck D. W. 1979. Die Billendorfer Gruppe. Textband (= Veröffentlichungen des Museums für Ur- und Frühgeschichte 13). Potsdam: Des Museums für Ur- und Frühgeschichte Potsdam.
Bukowski Z. 1977. The Scythian influence in the area of Lusatian culture. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Cassini S. and Chaume B. 2013. Indices de mobilité au premier âge du fer entre le sud et le nord des Alpes. In P. Barral et alii (eds), Les Celtes et le Nord de l’Italie Premier et Second Âges du fer, Actes du XXXVIe colloque international de l’AFEAF, Vérone (17-20 mai 2012). Dijon: RAE, 231-250.
Chochorowski J., Dzięgielewski K. and Przybyła M. S. 2024. Bronze and Early Iron Ages around the West Carpathians: civilizational transformations in Central Europe in the 2nd and 1st millennia BC. In M. S. Przybyła and K. Dzięgielewski (eds), Inheritance, Social Networks, Adaptation: Bronze and Early Iron Age Societies North of the Western Carpathians. Turnhout, Kraków: M. Brepols & Profil-Archeo, 19-49.
Chomentowska B. 1970. Cmentarzyska kultury pomorskiej na Mazowszu. Światowit 31, 189-280.
Cieślak-Kopyt M. and Miraś I. 2013. Gulin-Młyn. Stanowisko I. Cmentarzyska kultury pomorskiej i przeworskiej w regionie radomskim (= Ocalone Dziedzictwo Archeologiczne 3). Pękowice, Radom: Profil-Archeo.
Czopek S. 1985. Problematyka badawcza południowo-wschodniej strefy kultury pomorskiej. Archeologia Polski 30, 367-410.
Czopek S. 1992. Południowo-wschodnia strefa kultury pomorskiej. Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie.
Czopek S. 2022. Koniec ‘łużyckiego świata’. Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego 43, 159-168.
de Marinis R.C. 1981. Il periodo Golasecca III A in Lombardia. Studi Archeologici I, 43-300.
Dzięgielewski K. 2010. Expansion of the Pomeranian Culture in Poland During the Early Iron Age: Remarks on the Mechanism and Possible Causes. In K. Dzięgielewski, M. S. Przybyła and A. Gawlik (eds), Migration in Bronze and Early Iron Age Europe (= Prace Archeologiczne 63). Kraków: Profil-Archeo, 173-196.
Dzięgielewski K. 2015. Południowa rubież kultury pomorskiej i trajektorie łużycko-pomorskiej transformacji kulturowej w świetle badań w okolicach Krakowa. In J. Chochorowski (ed.), Od epoki brązu do czasów nowożytnych. Wybrane odkrycia i znaleziska (= Via Archaeologica. Źródła z badań wykopaliskowych na trasie autostrady A4 w Małopolsce). Kraków: Profil-Archeo, 81-113.
Dzięgielewski K. 2017a. Late Bronze and Early Iron Age communities in the northern part of the Polish Lowland (1000-500 BC). In P. Urbańczyk (ed.), The Past Societies. Polish lands from the first evidence of human presence to the early Middle Ages, Volume 3: 2000-500 BC. Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 296-340.
Dzięgielewski K. 2017b. Societies of the younger segment of the early Iron Age in Poland (500–250 BC). In P. Urbańczyk (ed.), The Past Societies. Polish lands from the first evidence of human presence to the early Middle Ages, Volume 4: 500 BC-500 AD. Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN, 16-48.
Dzięgielewski K. and Gawlik A. 2021. Od środkowej epoki brązu do końca wczesnej epoki żelaza – igołomska część achodniomałopolskiej wyżyny lessowej pomiędzy XVIII a III wiekiem p.n.e. In K. Tunia (ed.), Kartki z dziejów igołomskiego powiśla. Igołomia, Pękowice: Profil-Archeo, 131-156.
Gedl M. 2004. Die Fibeln in Polen (= Prähistorische Bronzefunde 14/10). Stuttgart: Franz Steiner Verlag.
Gebhard R. 1989. Der Glasschmuck aus dem Oppidum von Manching. Die Ausgrabungen in Manching. Stuttgart: Franz Steiner Verlag.
Gereta I. 2013. Chernелеvo-Ruskyi mohylnyk (= Oium 3). Kyiv-Ternopil: Terno-graf.
Grechko D. 2020. Chronological schemes of the Late Hallstatt period (HaD) in Central Europe: new opportunities for the synchronization and refinement of dates. Sprawozdania Archeologiczne 72/2, 585-607.
Griesa S. 1982. Die Göritzer Gruppe (= Veröffentlichungen des Museums für Ur- und Frühgeschichte Potsdam 16). Potsdam: Des Museums für Ur- und Frühgeschichte Potsdam.
Grygiel M. 2018. Chronologia przemian kulturowych w dobie przełomu starszego i młodszego okresu przedrzymskiego na Niżu Polskim (= Wydawnictwo Fundacji Badań Archeologicznych Imienia Profesora Konrada Jażdżewskiego 24). Łódź: Fundacja Badań Archeologicznych Imienia Profesora Konrada Jażdżewskiego, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne.
Grygiel M. and Orzechowski M. 2015. Zabytki z grobu (?) kultury pomorskiej z miejscowości Ławy, pow. Kazimierza Wielka, woj. świętokrzyskie. Materiały Archeologiczne 40, 169-194.
Hensel W. 1971. Archeologia i prahistoria. Studia i szkice. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Heyd W. 1998. Das prähistorische Gräberfeld von Niederkaina bei Bautzen 3 (= Veröffentlichungen des Landesamtes für Archäologie mit Landesmuseum für Vorgeschichte 26). Stuttgart: Landesamt für Archäologie Sachsen.
Jadczykowa I. 1975. Kultura wschodniopomorska i kultura grobów kloszowych w Polsce środkowej. Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego 22, 168-194.
Kaczyński B. 2015. Remarks on disc-headed pins of the Pomeranian culture. Novensia 26, 25-42.
Kaczyński B. 2017. Ponownie odkryta szpila z tarczowatą główką z Siedlimowa, pow. Mogileński. Wiadomości Archeologiczne 68, 240-246.
Kaczyński B. 2018. Zu den Scheibenkopfnadeln der Pommerschen Kultur. In M. Trefny (ed.), Early Iron Age in Central Europe. Hradec Králové: Philosophical faculty, University of Hradec Králové, 262-281.
Kaczyński B. 2019. Kolekcja zabytków archeologicznych Jana Kasprowicza w świetle kartoteki Józefa Kostrzewskiego. Ziemia Kujawska 26, 49-70.
Kaczyński B. 2020. Sadłowo – nieznany typ bimetalicznych szpil kultury pomorskiej. Wiadomości Archeologiczne 71, 239-250.
Kaczyński B. 2022. Warszawa-Wilanów „Powsin” – cmentarzysko z wczesnej epoki żelaza w świetle danych archiwalnych. Wiadomości Archeologiczne 73, 157-191.
Kaczyński B. in print. Chronology and contacts of the Pomeranian culture in the light of studies on pins (= Studien zur Archäologie in Ostmitteleuropa 22). Bonn.
Kaczyński B. and Grzędzielska A. 2022. Unique sanguisuga-type brooch from former Prussia-Museum. Wiadomości Archeologiczne 73, 245-252.
Kaczyński B. and Sierant-Mroczyńska M. 2020. Ciążeń – zapomniane cmentarzysko kultury pomorskiej z unikatowym wyposażeniem. Fontes Archaeologici Posnanienses 56, 131-156.
Kostrzewski J. 1914. Wielkopolska w czasach przedhistorycznych (= Biblioteka Wielkopolska II-III). Poznań, Warszawa: E. Wende i spółka.
Kostrzewski J. 1933. Dwa cmentarzyska kultury pomorskiej w Dębówku Nowem w powiecie wyrzyskim i Warszkowie III w pow. Morskim. Wiadomości Archeologiczne 12, 43-102.
Kostrzewski J. 1936. Datowana urna twarzowa z Rzadkowa w pow. Chodzieskim. Z otchłani wieków 11, 53-58.
Kostrzewski J., Chmielewski W. and Jażdzewski K. 1965. Pradzieje Polski. Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Kossack G. 1987(1988). Der Bronzehort von Wicina (Witzen) und seine Stellung im Kultursystem der frühen Eisenzeit. Folia Praehistorica Posnaniensia 3, 107-135.
Krausse D., Ebinger-Rist N., Million S., Billamboz A., Wahl J. and Stephan E. 2017. The ‘Keltenblock’ project: discovery and excavation of a rich Hallstatt grave at the Heuneburg, Germany. Antiquity 91(355), 108-123.
Krąpiec M. and Szychowska-Krąpiec E. 2013. Analiza dendrochronologiczna drewna z badań grodziska w Wicinie w latach 2008-2012. In A. Jaszewska and S. Kałagate (eds), Wicina. Badania archeologiczne w latach 2008-2012 oraz skarb przedmiotów pochodzących z Wiciny. Zielona Góra: Muzeum Środkowego Nadodrza, 371-418.
Kruk J. 1969. Zagadnienia podziału, chronologii i genezy popielnic twarzowych z wczesnej epoki żelaza w Polsce. Archeologia Polski 14/1, 95-132.
Krzyżaniak L. 1971. Ze studiów nad kulturą pomorską w Wielkopolsce. In W. Hensel (ed.), Materiały do prahistorii ziem polskich, Część IV, zeszyt 1. Materiały kultury łużyckiej i pomorskiej. Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 195-240.
La Baume W. 1939. Die Anfangsstufe der ostgermanischen Gesichtsurnenkultur. Prussia 32/2, 215-244.
La Baume W. 1963. Die Pommerellischen Gesichtsurnen (= Kataloge vor- und frühgeschichtlicher Altertümer 17). Mainz: Romisch-Germanisches Zentralmuseum zu Mainz.
Lorentzen A. 1993. Fibelformen der älteren vorrömischen Eisenzeit nördlich und südlich der Mittelgebirge. OFFA 49/50, 57-126.
Łuka L. J. 1966. Kultura wschodniopomorska na Pomorzu Gdańskim 1 (= Biblioteka Archeologiczna 19). Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Łuka L. J. 1968. Obrządek pogrzebowy ludności kultury wschodniopomorskiej na Pomorzu Gdańskim 1. Pomorania Antiqua 2, 33-73.
Łuka L. J. 1971. Obrządek pogrzebowy ludności kultury wschodniopomorskiej na Pomorzu Gdańskim 2. Pomorania Antiqua 3, 21-100.
Łuka L. J. 1979. Kultura wejherowsko-krotoszyńska. In W. Hensel (ed.), Prahistoria ziem polskich 4. Od środkowej epoki brązu do środkowego okresu lateńskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 147-168.
Maciejewski M. 2019. Brązy stanomińskie i chronologia wczesnej epoki żelaza. Próba uchwycenia nowej perspektywy. Śląskie Sprawozdania Archeologiczne 61, 7-83.
Malinowski T. 1969. Obrządek pogrzebowy ludności kultury pomorskiej. Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Malinowski T. 1979. Katalog cmentarzysk ludności kultury pomorskiej, vol. I. Słupsk: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Słupsku.
Malinowski T. 1981A. Katalog cmentarzysk ludności kultury pomorskiej, vol. II. Słupsk; Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Słupsku.
Malinowski T. 1981B. Katalog cmentarzysk ludności kultury pomorskiej, vol. III. Słupsk: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Słupsku.
Malinowski T. 1989. Ekspansja kultury pomorskiej i charakter tej ekspansji. In J. Kmieciński (ed.), Pradzieje ziem polskich 1. Od paleolitu do środkowego okresu lateńskiego 2. Epoka brązu i początki epoki żelaza. Warszawa, Łódź: PWN, 570-573.
Mansfeld G. 1973. Die Fibeln der Heuneburg 1950-1966 (= Römisch-Germanische Forschungen 33). Berlin: De Gruyter.
Megaw J. V. S. 2005. Notes on two belt-plates of early La Téne type from northern Poland. Pomorania Antiqua 20, 257-276.
Michalak A. 2011. Zabytki metalowe z grodziska ludności kultury łużyckiej w Wicinie. In A. Michalak and A. Jaszewska (eds), Wicina. Katalog zabytków metalowych. Zielona Góra: Muzeum Środkowego Nadodrza, 21-53.
Müller R. 1985. Die Grabfunde der Jastorf- und Latènezeit an unterer Saale und Mittelelbe (= Veröffentlichungen des Landesmuseums für Vorgeschichte in Halle 38). Berlin: Verlag der Wissenschaften.
Orlicka-Jasnoch J. 2013. Skarb przedmiotów brązowych i żelaznych z Bieszkowa, gm. Jasień. In A. Jaszewska and S. Kałagate (eds), Wicina. Badania archeologiczne w latach 2008-2012 oraz skarb przedmiotów pochodzących z Wiciny (= Biblioteka Archeologii Środkowego Nadodrza 7). Zielona Góra: Muzeum Środkowego Nadodrza, 491-538.
Ostoja-Zagórski J. 1980. An attempt at the reconstruction of economic transformations in the Hallstatt period in the North and West zone of the Oder and Vistula rivers basins. In R. Schild (ed.), Unconventional archaeology. New approaches and goals in Polish archaeology. Wrocław, Warszawa: Polska Akademia Nauk, 141-156.
Parzinger H. 1993(1994). Zum Ende der westlichen Lausitzer Kultur – Kulturverhältnisse zwischen Elbe und Warthe während des 5. vorchristlichen Jahrhunderts. Bericht der Römisch-Germanischen Kommission 74, 503-528.
Pazda S. 1970. Ze studiów nad kulturą wschodniopomorską na Dolnym Śląsku. Archeologia Polski 15, 89-113.
Petersen E. 1929. Die frühgermanische Kultur in Ostdeutschland und Polen. Berlin: Verlag von Walter de Gruyter & Co.
Podgórski J. 1990. W kwestii tzw. grupy wielkowiejskiej. In T. Malinowski (ed.), Problemy kultury łużyckiej na Pomorzu. Słupsk: Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Słupsku, 337-361.
Podgórski J. 1992. Fazy cmentarzysk kultury łużyckiej i pomorskiej na Pomorzu Wschodnim. In S. Czopek (ed.), Ziemie polskie we wczesnej epoce żelaza i ich powiązania z innymi terenami. Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, 199-214.
Schwantes G. 1911. Die ältesten Urnenfriedhöfe bei Uelzen und Lüneburg (= Die Urnenfriedhöfe in Niedersachsen 1). Hannover: Ernst Geibel.
Seyer H. 1982. Siedlung und archäologische Kultur der Germanen im Havel-Spree-Gebiet in den Jahrhunderten vor Beginn u. Z. (= Schriften zur Ur- und Frühgeschichte 34). Berlin: De Gruyter.
Trachsel M. 2004. Untersuchungen zur relativen und absoluten Chronologie der Hallstattzeit (= Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie 104). Bonn: Dr. Rudolf Habelt.
Wołągiewicz R. 1979. Kultura pomorska a kultura oksywska. In T. Malinowski (ed.), Problemy kultury pomorskiej. Koszalin: Muzeum Okręgowe w Koszalinie, 33-70.
Woźniak Z. 2010. Kontakty mieszkańców ziem polskich ze światem celtyckim u schyłku okresu halsztackiego i we wczesnym okresie lateńskim. Przegląd Archeologiczny 58, 39-104.