Nad genezą Wielkiej Czystki. Wątek polski 1926–1937

Friszke, Andrzej (1956– )

doi:0419-8824

Pobierz

Tytuł: Nad genezą Wielkiej Czystki. Wątek polski 1926–1937

Abstrakt:

Wielka czystka dokonana w ZSRR w latach 1936–1938 od dawna jest badana przez historyków sowieckiego komunizmu. Monografia Williama J. Chase’a Enemies within the Gates? ukazała proces narastania czystki w organach kierowniczych Kominternu, w tym masowych represji przeciw komunistom polskim. Ten wątek, autonomiczny wobec głównego nurtu Wielkiej Czystki i powiązany z wcześniejszymi represjami wobec komunistów ukraińskich, a także białoruskich, jest treścią poniższych rozważań. Są one możliwe dzięki wprowadzeniu do obiegu naukowego wielu akt wytworzonych przez sowiecki aparat bezpieczeństwa na Ukrainie oraz analizie akt przekazanych po 1956 r. z ZSRR do Zakładu Historii Partii przy KC PZPR, a także zebranym wtedy relacjom. Wątki Wielkiej Czystki wobec komunistów polskich były w warunkach destalinizacji traktowane jako szczególnie delikatne, przekazano jedynie nieliczne dokumenty z akt sowieckich. Po odejściu w 1964 r. w ZSRR od przypominania zbrodni Józefa Stalina ustał napływ materiałów z archiwów sowieckich, przestano zbierać relacje dotyczące tych spraw. Niemniej nawet nieliczne odnalezione materiały zasługują na uwagę i skonfrontowanie z opublikowanymi dokumentami sowieckimi.

Bibliografia:

Bergman A., Sprawy białoruskie w II Rzeczypospolitej, Warszawa 1984.
Bortnowski R.R., Z archipelagu pamięci, Warszawa 2002.
Bruski J.J., Między prometeizmem a realpolitik. II Rzeczpospolita wobec Ukrainy Sowieckiej 1921–1926, Kraków 2010.
Chase W.J., Enemies Within the Gates? The Comintern and the Stalinist Repression 1934–1939, New Haven and London 2001.
Cimek H., Komuniści, Polska, Stalin 1918–1939, Białystok 1990.
Firsow F., Jażborowska I., Międzynarodówka Komunistyczna a Komunistyczna Partia Polski, w: Tragedia Komunistycznej Partii Polski, red. J. Maciszewski, Warszawa 1989, s. 9–79.
Friszke A., Czekanie na rewolucję. Komuniści w II Rzeczypospolitej 1921–1926, Warszawa 2023.
Friszke A., Komunistyczna Partia Polski 1926–1937 – stan organizacji. Rekonesans archiwalny, „Przegląd Historyczny” 2025, t. CXVI, z. 2, s. 77–106.
Gadomski B., Biografia agenta. Największy agent policji politycznej II RP. Józef-Josek Mützenmacher (1903–1947), Warszawa 2009.
Gadomski B., „Polski Fouche. Biografia Henryka Kaweckiego”, [maszynopis].
Iwański G., Czeszejko-Sochacki Jerzy, w: Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1, red. F. Tych, Warszawa 1978, s. 485–487.
Iwański G., Kotowicz Leon, w: Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 3, red. F. Tych, Warszawa 1992, s. 336–338.
Klonowicz S., Wacław Wróblewski, „Z Pola Walki” 1962, nr 1, s. 183–201.
Kochański A., Purman Leon, w: Polski słownik biograficzny, t. 29, Warszawa 1986, s. 408–410.
Kolebacz B., Komunistyczna Partia Polski 1923–1929. Problemy ideologiczne, Warszawa 1984.
Nazarewicz R., Komintern a lewica polska. Wybrane problemy, Warszawa 2008.
Pepłoński A., Wywiad polski na ZSRR 1921–1939, Warszawa 2010.
Radziejowski J., Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy 1919–1929. Węzłowe problemy ideologiczne, Kraków 1976.
Radziejowski J., Prądy niepodległościowe w ukraińskim ruchu komunistycznym, „Krytyka” (Warszawa) 1987, nr 23–24, s. 103–108.
Raszkowska Z., Toruńczyk R., Berman Bronisław – Stasiak Wiktor, w: Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1, red. F. Tych, Warszawa 1978, s. 188–189.
Reguła J.A., Historia Komunistycznej Partii Polski w świetle faktów i dokumentów, Warszawa 1934.
Semczyszyn M., „O polską republikę rad!” Działalność polskich komunistów na terenach Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej w latach 1920–1937, w: Lewica polska. Koncepcje-ludzie-działalność, t. 2, red. E. Krasucki, T. Sikorski, A. Wątor, Wrocław 2012, s. 45–62.
Sommer T., Operacja antypolska NKWD 1937–1938, Warszawa 2014 (wyd. 2. uzup., Gdańsk 2020).
Stroński H., Represje stalinizmu wobec ludności polskiej na Ukrainie w latach 1929–1939, Warszawa 1998.
Świetlikowa F., Bukshorn Pinkus – Julski Wiktor, w: Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 1, red. F. Tych, Warszawa 1978, s. 358.
Trembicka K., Między apologią a negacją. Studium myśli politycznej Komunistycznej Partii Polski w latach 1918–1932, Lublin 1995.
Trembicka K., Między utopią a rzeczywistością. Myśl polityczna Komunistycznej Partii Polski (1918–1938), Lublin 2007.
Werth N., Państwo przeciw społeczeństwu. Przemoc, represje i terror w Związku Sowieckim, w: S. Courtois et al., Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, Warszawa 1999, s. 57–253.
Шаповал Ю., Олександр Шумський. Життя, доля, невідомі документи, Київ–Львів 2017.