Publisher:

Institute of Archaeology and Ethnology Polish Academy of Sciences ; Polish Academy of Sciences. Łódź Branch

Place of publishing:

Łódź

Description:

il. ; 29 cm

Type of object:

Czasopismo/Artykuł

Abstract:

This article analyses the evolution of private feudal seats in late medieval Poland on the example of the Pałuka family from northeastern Greater Poland. The authors present the history of research on the feudal residences and underscore the significance of an interdisciplinary approach that combines archaeology and an analysis of written sources. This paper discusses the spatial and functional development of the castle in Gołańcz and the residences in Danabórz and Łekno, noting the variability of the forms and uses of these structures. The present investigation has revealed the existence of four alternative variants of the residences’ evolution: from a simple house connected with manor (mainly farm) outbuildings in manor complexes (1), a residential-farm manor with a defensive fortalicium (2), a residential and defensive fortalicium with a manorial farmstead (3), and a castle (4). We highlight the role of the regalian right to fortification in the formation of knightly manorial complexes. Our study points to the necessity of further interdisciplinary research and a wider identification of field and written sources. We consider the evolution model proposed here as credible for the Pałuki microregion, but open for comparison to other areas of Poland.

References:

Bania Z. 2023. Dlaczego Koniecpolscy nie zbudowali sobie zamku w 2. połowie XV w.? In: A. Bocheńska, P. Mrozowski (eds.), Zamki w Polsce u progu nowych czasów. Transformacje i fundacje w XV w. Colloquia castrensia 3. Warszawa, 77-90.
Białowąs J. E. 2018. Pochodzenie i najbliższa rodzina biskupa włocławskiego Macieja Pałuki (ok. 1285–1368). “Nasza Przeszłość” 130, 33-51.
Bieniak J. 1985. Krąg rodzinny biskupa kujawskiego Macieja Pałuki (korekta do Rodu Pałuków Władysława Semkowicza). “Zapiski Historyczne” 50, 85-117.
Biskup M. 1967. Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454–1466. Warszawa.
Brzeziński W. 2011. Rodzina Łekieńskich z rodu Pałuków w XV wieku. Z genealogii i życia rodziny szlacheckiej w późnośredniowiecznej Polsce. In: B. Możejko, M. Smoliński, S. Szybkowski (eds.), Dzierżawcy – literaci – posłowie. Malbork, 19-35.
Cnotliwy E. 1995. Badania weryfikacyjne późnośredniowiecznych siedzib obronnych zachodniej części Pałuk. In: A. M. Wyrwa (ed.), Studia i Materiały do Dziejów Pałuk 2: Osadnictwo i architektura w rejonie Łekna we wczesnym średniowieczu. Poznań, 321-373.
Grygiel R., Jurek T. 1996. Doliwowie z Nowego Miasta nad Wartą, Dębna i Biechowa. Dzieje rezydencji i ich właścicieli. Łódź.
Grygiel R. 2001. Curia cum fortalicio (dwór i wieża obronna) podstawą układu rezydencjonalnego późnośredniowiecznej siedziby rycerskiej w Wielkopolsce. In: E. Opaliński, T. Wiślicz (eds.), Rezydencje w średniowieczu i czasach nowożytnych. Warszawa, 204-218.
Guerquin B. 1974. Zamki w Polsce. Warszawa.
Horbacz T. J., Lechowicz Z. 1984. Jeszcze o siedzibie rycersko-szlacheckiej w Polsce. “Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica” 5, 69-106.
Kajzer L. 1975. Uwagi o ewolucji wiejskich siedzib rycerskich w ziemi łęczyckiej i sieradzkiej w XIII-XVII wieku. “Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 23(4), 589-603.
Kajzer L. 1988. Archeologiczny rodowód dworu. Przemiany siedzib obronno-rezydencjonalnych Polski centralnej w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych. Łódź.
Kajzer L. 1990. Średniowieczny drewniany dwór obronny w Orłowie nad Bzurą. “Slavia Antiqua” 32, 241-290.
Kajzer L. 1993. Zamki i społeczeństwo. Przemiany architektury i budownictwa obronnego w Polsce w X-XVIII wieku. Łódź.
Kajzer L. 2001. Dzieje zamków w Polsce. In: L. Kajzer, S. Kołodziejski, J. Salm, Leksykon zamków w Polsce. Warszawa, 13-75.
Kajzer L. 2003. Czy Zbigniew Bąk mieszkał w prawdziwym zamku?. “Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 51(3-4), 337-354.
Kajzer L. 2010. Dwory w Polsce. Od średniowiecza do współczesności. Warszawa.
Kamińska J. 1968. Siedlątków, obronna siedziba rycerska z XIV wieku. “Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Archeologiczna” 15, 15-88.
Karczewska J. 2010. Własność szlachecka na pograniczu wielkopolsko-kujawskim w pierwszej połowie XV wieku. Kraków.
Karczewska J. 2017. Majątki szlacheckie w okolicy Kcyni na przełomie XIV i XV wieku. “Studia Zachodnie” 19, 17-26.
Kittel P. 2011. Wstępna informacja o wynikach sondowań geologicznych w rejonie zamku w Gołańczy, gm. Wągrowiec, wykonanych w 2010. “Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne” 12, 373-377.
Klint P. 2012. Szlachecki obrót ziemią w powiecie kcyńskim w latach 1626-1655. Badania z Dziejów Społecznych i Gospodarczych 66. Wrocław.
Korytkowski J. 1888. Arcybiskupi gnieźnieńscy: prymasowie i metropolici polscy od roku 1000 aż do roku 1821 czyli do połączenia arcybiskupstwa gnieźnieńskiego z biskupstwem poznańskim 2. Poznań.
Kowalski J. 2010. Gotyk wielkopolski. Architektura sakralna XIII-XVI wieku. Poznań.
Krzepkowski M. 2017. Wyniki badań ratowniczych średniowiecznej siedziby rycerskiej i dworu staropolskiego (Niedźwiedziny stan. 5). Sezon 2015. In: M. Krzepkowski, M. Moeglich, P. Wroniecki (eds.), Dzwonowo. Średniowieczne zaginione miasto 1: Środowisko naturalne, zarys dziejów, badania nieinwazyjne. Wągrowiec, 245-263.
Lasek P. 2013. Turris fortissima nomen Domini. Murowane wieże mieszkalne w Królestwie Polskim od 1300 r. do połowy XVI w. Warszawa.
Lasek P. 2017. Prywatne zamki polskich dowódców z czasów wojny trzynastoletniej. “Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2, 233-262.
Lasek P. 2019. Obronne siedziby rycerskie i możnowładcze w czasach Kazimierza Wielkiego. In: A. Bocheńska, P. Mrozowski (eds.), Wielkie murowanie. Zamki w Polsce za Kazimierza Wielkiego. Colloquia castrensia 2. Warszawa, 67-86.
Łojko J. 1977. Konfederacja Macieja Borkowica. “Roczniki Historyczne” 43, 29-58.
Łukasik S., Krenz-Niedbała M., Zdanowicz M., Różański A., Olszacki T. 2019. Victims of a 17th Century Massacre in Central Europe: Perimortem Trauma of Castle Defenders. “International Journal of Osteoarchaeology” 29(2), 281-293.
Marciniak-Kajzer A. 2011. Średniowieczny dwór rycerski w Polsce. Wizerunek archeologiczny. Łódź.
Marciniak-Kajzer A. 2016. Archaeology on Medieval Knights’ Manor Houses in Poland. Łódź, Kraków.
Marzec A. 2021. Pod rządami nieobecnego monarchy. Królestwo Polskie 1370–1382. Kraków.
Mrozowski P. 2023. Zamki murowane w dobrach prywatnych u progu nowych czasów w Królestwie Polskim – wyraz jednostkowych ambicji czy norma społecznych oczekiwań?. In: A. Bocheńska, P. Mrozowski (eds.), Zamki w Polsce u progu nowych czasów. Transformacje i fundacje w XV w. Colloquia castrensia 3, 91-110.
Nowak T., Szymczak J. 1993. Obiekty obronne w Sieradzkiem i Wieluńskiem w świetle źródeł pisanych (do końca XVI w.). In: T. J. Horbacz and L. Kajzer (eds.), Między północą a południem. Sieradzkie i Wieluńskie w późnym średniowieczu i czasach nowożytnych. Sieradz, 81-95.
Nowakowski D. 2017. Śląskie obiekty typu motte. Studium archeologiczno-historyczne. Wrocław.
Olszacki T. 2023. Zamek „górny” w Wolborzu w świetle najnowszych badań terenowych i ich interpretacji (zagadnienia wstępne). In: M. Gajda (ed.), 750-lecie nadania Wolborzowi praw miejskich. Księga pamiątkowa. Łódź, 43-67.
Olszacki T., Różański A. 2011. Zamek w Gołańczy na Pałukach w świetle nowych badań (sezony 2009 i 2010). “Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne” 12, 143-371.
Olszacki T., Różański A. 2015. Zamek w Gołańczy. Dzieje i architektura od połowy XIV po schyłek XVIII stulecia. Gołańcz.
Olszacki T., Różański A., Łukasik S., Krenz-Niedbała M. 2019. Szwedzkie oblężenie zamku w Gołańczy 3 maja 1656 roku w świetle źródeł pisanych oraz badań archeologicznych i antropologicznych. In: P. Lasek, P. Sypczuk (eds.), Residentiae tempore belli et pacis. Materiały do badań i ochrony założeń rezydencjonalnych i obronnych. Warszawa, 198-225.
Paszkowka M. 1983. Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa: Danabórz (Bukowiec) – Dwór, sheet ref. no. 17332. Typescript in the archives of WUOZ in Poznań. Poznań.
Pauk M. R. 2003. Funkcjonowanie regale fortyfikacyjnego w Europie Środkowej w średniowieczu. “Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 51(1), 3-16.
Piber-Zbieranowska M. 2015. Powiat kcyński w drugiej połowie XVI w. “Studia Geohistorica” 3, 89-109.
Pietrzak J. 2003. Zamki i dwory obronne w dobrach państwowych prowincji wielkopolskiej. Studium z dziejów państwowych siedzib obronnych na przełomie średniowiecza i nowożytności. Monografie Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego 1. Łódź.
Poklewski-Koziełł (ed.). 2013. Centrum włości szlacheckiej w Pomorzanach i Pomorzankach pod Kutnem od 1375 do 1810 roku. (Autostrada A1). Archeologiczne Zeszyty Autostradowe Instytutu Archeologii i Etnologii PAN 14. Łódź.
Pokropek M. 2019. Etnografia. Materialna kultura ludowa Polski na tle porównawczym. Warszawa.
Różański A. 2018. Castrum et curia. Studia nad rozwojem prywatnych siedzib obronnych oraz ich zapleczy od średniowiecza do nowożytności na przykładzie włości rodu Pałuków i ich następców. “Archaeologia Historica Polona” 26, 183-199.
Semkowicz W. 1907. Ród Pałuków. Kraków.
Sikora J., Kittel P. 2017. Problem nieco zapomniany? Zaplecza rezydencji rycerskich typu motte. In: A. Różański (ed.), Gemma Gemmarum. Studia dedykowane Profesor Hannie Kóčce-Krenz 1. Poznań, 561-589.
Szybkowski S. 2000. Związki rodzinne Danaborskich z elitą urzędniczą Kujaw i ziemi dobrzyńskiej. “Roczniki Historyczne” 66, 157-169.
Tymieniecki K. 1938. Akt hołdu w stosunkach dominialnych XV wieku. “Roczniki Historyczne” 14, 322-331.
Wędzki A. 2001. Okres staropolski. In: A. Wędzki (ed.) Gołańcz w 600-leciu (1399–1999). Gołańcz z dziejów miasta i regionu. Gołańcz, 10-65.
Wyrwa A. M. 1989. Pałuki – nazwa i terytorium w świetle źródeł i literatury. Stan badań. In: A. M. Wyrwa (ed.), Osadnictwo i architektura w rejonie Łekna we wczesnym średniowieczu. Studia i Materiały do Dziejów Pałuk 1. Poznań, 11-22.
Wyrwa A. M. 2007. A Fortified and Sacred Site in Łekno until the Middle of the 12th Century. A Note. “Questiones Medii Aevi Novae” 12, 341-362.
Wyrwa A. M. 2010. Klasztory cysterskie w Łeknie i Wągrowcu. Szlak Cysterski w Polsce. Klasztory cysterskie pętli wielkopolsko-lubuskiej 1. Bydgoszcz.

Relation:

Fasciculi Archaeologiae Historicae

Volume:

38

Start page:

7

End page:

38

Detailed Resource Type:

Artykuł

Format:

application/octet-stream

Resource Identifier:

oai:rcin.org.pl:248807 ; 0860-0007 ; e-ISSN: 2719-7069 ; doi:10.23858/FAH38.2025.001

Source:

IAiE PAN, sygn. P III 348 ; IAiE PAN, sygn. P III 349 ; IAiE PAN, sygn. P III 368 ; click here to follow the link

Language:

eng

Rights:

Licencja Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0

Terms of use:

Zasób chroniony prawem autorskim. [CC BY 4.0 Międzynarodowe] Korzystanie dozwolone zgodnie z licencją Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0, której pełne postanowienia dostępne są pod adresem: ; -

Digitizing institution:

Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk

Original in:

Biblioteka Instytutu Archeologii i Etnologii PAN

Access:

Otwarty