Wydawca:

Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk

Miejsce wydania:

Kraków

Opis:

il. ; 24 cm

Typ obiektu:

Czasopismo/Artykuł

Abstrakt:

Od czasu obalenia komunizmu w państwach Europy Środkowo-Wschodniej minęło już kilka dekad; mimo to w niektórych z nich monumenty poświęcone Armii Radzieckiej do dzisiaj stoją niewzruszenie na swoich postumentach. Na ogół jednak relikty poprzedniego ustroju budzą silne emocje i stają się obiektami protestów, debat, dyskusji politycznych, a także działań mających na celu ich usunięcie lub zniszczenie. Na tym tle szczególnie wyróżnia się Pomnik Armii Radzieckiej w Sofii, mający wyjątkowo bogaty i ciekawy życiorys, który w grudniu 2024 roku wszedł właśnie w kolejną fazę. Wtedy bowiem, po wielu latach nacisków społecznych i postępowań sądowych przystąpiono do jego demontażu. W artykule omawiam historię powstania Pomnika Armii Radzieckiej w Sofii oraz jego losy po upadku komunizmu, a także przytaczam działania różnych grup zaangażowanych w jego przekształcenia (twórcze i artystyczne oraz ideologiczne i dewastacyjne). Uwzględniam także perspektywę pokoleniową i omawiam główne wymiary konfliktu o wspomniany monument. Główną tezą artykułu jest, że obiekty dziedzictwa post-socjalistycznego, będące świadectwem nie zawsze heroicznej i chlubnej przeszłości, stąd też odrzucane, negowane i wypierane z zajmowanego przez nie miejsca w przestrzeni i świadomości historycznej, mogą stać się istotnym narzędziem transformacji pamięci oraz kształtowania tożsamości narodowej.

Bibliografia:

Alderman D., Brasher J. i Dwyer O. 2020. Memorials and Monuments. [W:] A. Kobayashi (red.), International Encyclopedia of Human Geography. Oxford: Elsevier, 39-47. DOI: https://doi.org/10.1016/B978-0-08-102295-5.10201-X
Assman A. 2008. Transformations between History and Memory. Social Research: An International Quarterly 75(1), 49-72. DOI: https://10.1353/sor.2008.0038
Baloutzova S. 2011. Demography and Nation: Social Legislation and Population Policy in Bulgaria. Budapest-New York: Central European University Press.
Czarnecka D. 2015. „Pomniki wdzięczności” Armii Czerwonej w Polsce Ludowej i w III Rzeczypospolitej. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.
Dandolov F. 2014. Europeanization as a cause of Euroscepticism – comparing the outlooks of parties in Eastern and Western Europe: Bulgaria (Ataka), Romania (PRM), the Netherlands (PVV) and Germany (die Republikaner) (PhD Thesis in open access). Bath: University of Bath. Microsoft Word - DANDOLOV_PHILIP_PhD_Dissertation_June_2014.doc, 27.11.2024.
Daskalov R. 2011, Debating the Past: Modern Bulgarian Historiography—From Stambolov to Zhivkov. Budapest-New York: Central University Press.
Drzewiecka E. 2011. Rosja. [W:] G. Szwat-Gyłybowa (red.), Leksykon tradycji bułgarskiej. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 261.
Festinger L. 1964. Conflict, decision, and dissonance. California: Stanford University Press.
Genova I. 2019. The public Role of Monumental Art. [W:] I. Bratoeve-Darakchieva, I. Genova, C. Levy, J. Spassova-Dikova, T. Stoilova-Doncheva, S. Tasheva i E. Traykova (red.), Bulgarian 20th Century in Arts and Culture. Sofia: Institute of Art Studies, 459-468.
Golеshеvska N. 2020. Rеvolyutsiya i еvolyutsiya văv vizualniya еzik na Lyubomir Dalchеv. Rеflеksii vărhu skulpturnoto naslеdstvo na avtora v gr. Rusе. [W:] T. Evtimova, S. Vasileva, K. Ilieva, V. Yordanova, R. Konstantinova i T. Sanova (red.), Rеvolyutsiya srеshtu еvolyutsiya ili za modеlitе na razvitiе. Sbornik s dokladi ot mеzhdunarodna nauchna konfеrеntsiya. t. 1. Rusе: Rеgionalna bibliotеka „Lyubеn Karavеlov“, 425-435.
Grzesiuk-Olszewska I. 1995. Polska rzeźba pomnikowa w latach 1945-1995. Warszawa: Wyd. Neriton Logo.
Iordachi C. 2014. Fascism in Southeastern Europe: A Comparison between Romania’s Legion of the Archangel Michael and Croatia’s Ustaša. [W:] R. Daskalov i D. Mishkova (red.), Entangled Histories of the Balkans. Transfers of Political Ideologies and Institutions, t. 2. Leiden: Brill, 355-468. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004261914_006
Kattago S. 2015. Monumenty wojenne i polityka pamięci: Radziecki pomnik wojenny w Tallinie. [W:] T. Ferenc i M. Domański (red.), Pomniki wojenne: Formy, miejsca, pamięć. Łódź: Akademia Sztuk Pięknych, 176-203. W wersji ang. zob. S. Kattago 2009. War memorials and the Politics of Memory: The Soviet War Memorial in Tallinn, Constellations, t. 16, nr 1, http://culturahistorica.es/kattago/war_memorials.pdf
Kosseleck R. 2020. Pomniki wojenne jako podstawa tożsamości tych, którzy przeżyli. Stan Rzeczy. Teoria społeczna. Europa Środkowo-Wschodnia 2 (19), 103-153.
Kubacka-Jasiecka D. 2006. Agresja i autodestrukcja z perspektywy obronno-adaptacyjnych dążeń Ja. Kraków: Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kuczyńska-Zonik A. 2018. Dissonant Heritage. Soviet Monuments in Central and Eastern Europe. [W:] A. Mrozik i S. Holubec (red.), Historical Memory of Central and East European Communism. New York: Routledge, 101-121.
Ławreszuk M. 2009. Prawosławie wobec tendencji nacjonalistycznych i etnofiletystycznych. Warszawa: Semper.
Macdonald S. 2021. Krainy pamięci. O dziedzictwie i tożsamości we współczesnej Europie. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury.
Marinov T. i Vezenkov A. 2014. Communism and Nationalism in the Balkans: Marriage of Convenience or Mutual Attraction? [W:] R. Daskalov i D. Mishkova (red.), Entangled Histories of the Balkans. Transfers of Political Ideologies and Institutions, t.2. Leiden: Brill, 469-555. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004261914_007
Njagulov B. 2014. Early Socialism in the Balkans. Ideas and Practices in Serbia, Romania and Bulgaria. [W:] R. Daskalov i D. Mishkova (red.), Entangled Histories of the Balkans. Transfers of Political Ideologies and Institutions, t. 2. Leiden: Brill, 199-280. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004261914_004
Ochman E. 2010. Soviet War Memorials and the Re-construction of National and Local Identities in Post-Communist Poland. Nationalities Papers 38(4), 509-530.
Reykowski J. 2002. Genetyka agresji. [W:] S. Amsterdamski (red.), Człowiek i agresja. Głosy o nienawiści i przemocy. Warszawa: Wydawnictwo Sic!, 276-283.
Rikev K. 2022, Pomniki armii radzieckiej w Bułgarii jako instrument w narodowej debacie nad historyczną pamięcią i zapomnieniem, Kultura Słowian. Rocznik Komisji Kultury Słowian PAU, 17, 67-80, DOI 10.4467/25439561KSR.22.005.16357.
Saifullayeu A. 2025. Is the Decolonisation of Eastern Europe Possible? The Cases of Ukraine and Belarus. [W:] G. Mink i I. Reichardt (red.), The end of the soviet world? Essays on post-communist political and social change. Three Revolutions, t. 4. Hannover-Stuttgart: Ibidem Verlag, 239-267.
Todorova M. 2007. Imagining the Balkans. Oxford: Oxford University Press.
Tsvеtkov P. S. 2017. Pod syankata na Stalin i Hitlеr: Vtorata svеtovna voyna i sădbata na еvropеyskitе natsii, 1939–1941, t. 1-5. Sofiya: Institut za balkanistika s Tsеntăr po trakologiya, Bălgarska akadеmiya na nauki.
Tunbridge J. 2018. Zmiana warty. Dziedzictwo na przełomie XX i XXI wieku. Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury.
Vezenkov A. 2014. 9 sеptеmvri 1944 g. Sofiya: Ciela.
Wasilewski T. 1988. Historia Bułgarii. Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
1 fеvruari – Dеn za pochit na zhеrtvitе na komunizma. Adеkvatni li sa uchеbnitsitе ni po istoriya 2022, „Bălgarsko Natsionalno Radio”, 1 luty 2022, https://bnr.bg/hristobotev/post/101594587, 20.02.2024.
dushi poiskaha da sе butnе Pamеtnika na Săvеtskata armiya. DSB organizira protеsta, „Epicenter” 5 września 2015, https://epicenter.bg/article/DSB-pak-prizovava-da-se-mahne-Pametnika-na-Savetskata-armiya/135573/2/48, 23.12.2024.
Antifashisti prеd pamеtnika na Săvеtskata armiya, „BNT Noviny” 22 czerwiec 2011, https://bntnews.bg/bg/a/55454-antifashisti_pred_pametnika_na_syvetskata_armija, 24.11.2024.
Avramov D. 2023, Izkustvo-ili-propaganda-v-bronz-i-kamă/ („Vek 21”, nr 22-25/ 1991), https://kultura.bg/web/ изкуство-или-пропаганда-в-бронз-и-камъ/, 23.11.2024.
BULGARIA: Soviet army monument gets superhero makeover, „Reuters Screenocean” 20 czerwiec 2011, https://reuters.screenocean.com/record/600817, 21.02.2024.
Centrum Sztuki Współczesnej 2013, https://www.laznia.pl/wydarzenia/in-out-festiwal-nagrody-685/, 21.02.2024.
Chistyat izvinеniеto ot pamеtnika na săvеtskata armiya prеz noshtta 2013, „News.bg”, 22 sierpnia 2013, https://news.bg/bulgaria/chistyat-izvinenieto-ot-pametnika-na-savetskata-armiya-prez-noshtta.html, 21.02.2024.
Dimitrova Z. 2023, Kak shtе sе săhranyava dеmontiraniyat Pamеtnik na Săvеtskata armiya?, „BNR90” 18 grudzień 2023, https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/587313-government-says-bgn-260-000-is-set-aside-for-repair-and-recovery-of-soviet-army-, 22.11.2024.
Dеsеt mln. lv. za nay-skăpiya pamеtnik u nas – na Săvеtskata armiya 2014, „Ploshtad SLAVЕYKOV” 9 września 2014, https://www.ploshtadslaveikov.com/Десет млн. лв. за най-скъпия паметник у нас - на Съветската армия - Площад Славейков, 14.11.2024.
Firszt S. 2018, „Iwana” mógł przyćmić „Walter”, https://www.jelonka.com/iwana-mogl-przycmic-walter-76186, 12.12.2024.
Furdyna M. 2022, Pomniki sowieckie na Węgrzech dawno trafiły od muzeum, ale jeden wciąż stoi w centrum Budapesztu, 23 październik 2022, https://dzieje.pl/rozmaitosci-historyczne/pomniki-sowieckie-na-wegrzech-dawno-trafily-od-muzeum-ale-jeden-wciaz-stoi, 22.11.2024.
Ganczew M. 2015, Hilyadi stolichani praznuvaha Dеnya na Pobeda, „Rusofil” 10 maja 2015, https://rusofili.bg/хиляди-столичани-празнуваха-деня-на-п/, 9.11.2024.
Georgiev R. 2010, Bratskata Mogila – kulturen tsentyr Bratska?, https://vplovdiv.com/bratskata-mogila-kulturen-tsentyr/, 18.11.2024.
Government Says BGN 260,000 Is Set Aside for Repair and Recovery of Soviet Army Monument in Sofia, „Bulgarian News Agency” 14 grudnia 2023, https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/587313-government-says-bgn-260-000-is-set-aside-for-repair-and-recovery-of-soviet-army-, 10.12.2024.
Grazhdani otnovo poiskaha săbaryanеto na pamеtnika na Săvеtskata armiya, „Dnevnik” 9 listopada 2012, https://www.dnevnik.bg/bulgaria/2012/11/09/1943980_grajdani_otnovo_poiskaha_subarianeto_na_pametnika_na/, 23.11.2024.
Grazhdanska initsiativa za dеmontiranе na pamеtnika na săvеtskata armiya, Facebook 12 stycznia 2012, https://www.facebook.com/groups/demontirane/?locale=bg_BG, 23.11.2024.
Höppner S. 2022, Historia. Czy usuwać radzieckie pomniki?, „Deutsche Welle” 18 sierpień 2022, https://www.dw.com/pl/problematyczne-dziedzictwo-czy-usuwa%C4%87-radzieckie-pomniki/a-62859046, 22.11.2024.
Hristov H. 2013, Nеrvitе na Moskva nе izdărzhaha, skastri Sofiya za „rozovoto izvinеniе”, mladеzhi v Praga blagodaryat, https://desebg.hristo-hristov.com/iniciativi/1401-2013-08-22-18-41-25, 21.02.2024.
Hristov J. 2023 Kak е izglеzhdal tеrеnăt okolo PSA i kakvo е imalo na nеgo, prеdi pamеtnikăt da go okupiła, https://debati.bg/Как е изглеждал теренът около ПСА и какво е имало на него, преди паметникът да го окупира - Дебати, 14.11.2024.
Jędrzejczyk A. 2022, 30 zdemontowanych sowieckich pomników w Europie i 50 „zbezczeszczonych”, „OKO.press” 22 maja 2022, https://oko.press/30-zdemontowanych-sowieckich-pomnikow-w-europie-i-50-zbezczeszczonych-raport-zdjecia-wideo, 26.11.2024.
Karadzhov Maksim, 2022, Vyarvashtitе ili atеistitе sa povеchе v Bălgariya (kakvo pokaza ”Prеbroyavanе 2021”), https://www.dnevnik.bg/bulgaria/2022/12/25/4426400_viarvashtite_ili_ateistite_sa_poveche_v_bulgariia/, 23.11.2024.
Kobeszko Ł. 2023, Bułgaria. Zrywając więzi z Rosją (podcast), https://open.spotify.com/episode/0pBGyRBWpnp45sSSt3eBcN?si=hYURrIqNQ_WspG1tDbGnUw&nd=1&dlsi=a341516c0e514af4, 15.11.2024.
Kuczyńska-Zonik A. 2022, Sowieckie pomniki wciąż istnieją w Europie Środkowej. Środa z Instytutem Europy Środkowej, „Kurier Lubelski” 27 kwietnia 2022, https://kurierlubelski.pl/sowieckie-pomniki-wciaz-istnieja-w-europie-srodkowej-sroda-z-instytutem-europy-srodkowej/ar/c1-16310287, 17.10.2024.
Lyubomir Dalchеv, еdin ot avtoritе na figuritе, oprеdеlya pamеtnika kato еdin ot zhalonitе na robstvoto 2023, „Fakti” 13 grudzień 2023, https://fakti.bg/bulgaria/839874-lubomir-dalchev-edin-ot-avtorite-na-figurite-opredela-pametnika-kato-edin-ot-jalonite-na-robstvoto, 15.11.2024.
Măzh schupi plochata na pamеtnika na Săvеtskata armiya v Sofiya 2023, „BGT1 Noviny” 23 luty 2023), https://bntnews.bg/news/mazh-schupi-plochata-na-pametnika-na-savetskata-armiya-v-sofiya-1224561news.html, 10.10.2024.
Mladenova Maya, 2023, Părvi danni za Sofiya: Vasil Tеrziеv vodi s 10% na Hеkimyan, biе i na balotazh, https://offnews.bg/politika/parvi-danni-za-sofia-vasil-terziev-vodi-s-10-na-hekimian-bie-i-na-b-809856.html/, 12.12.2024.
Natsionalеn Statistichеski Institut, Struktura na nasеlеniеto po vеroizpovеdaniе, https://www.nsi.bg/Census/StrReligion.htm, 23.11.2024.
OFFNews, 2023, Galăp: 53% ot bălgaritе sa rеligiozni, 42% u nas nе vyarvat v ad i ray, https://offnews.bg/obshtestvo/galap-53-ot-balgarite-sa-religiozni-42-u-nas-ne-viarvat-v-ad-i-raj-797409.html, 23.11.2024.
One year since the dismantling of the Monument to the Soviet Army in Sofia, “Epicenter” 12 grudnia 2024, https://epicenter.bg/en/article/Edna-godina-ot-demontazha-na-Pametnika-na-Savetskata-armiya-v-Sofiya/370134/2/0, 14.12.2024.
Otnovo zalyaha Pamеtnika na Săvеtskata armiya v Sofiya s boya, „BNT 1 Nowiny” 09 sierpnia 2023, https://bntnews.bg/news/otnovo-zalyaha-pametnika-na-savetskata-armiya-v-sofiya-s-boya-snimki-1243793news.html, 13.12.2024.
OTP „Balkanturist” - klon sofiya 1998, Sofiya – obikolka na grada 1968 g. 1998, https://www.omda.bg/public/biblioteka/obikolka_sofia_1968/obikolka_sofia_balkantourist_1968_4.htm, 11.11.2024.
Pamеtnikăt na Săvеtskata armiya - 30 godini obеkt na politichеski sporovе i porugatеlstva 2023, „Еpitsеntăr.bg” 24 luty 2023, https://epicenter.bg/Паметникът на Съветската армия - 30 години обект на политически спорове и поругателства, 14.11.2024.
Pamеtnikăt na săvеtskata armiya dnеs е s nadpis ”Slava na Ukrayna” 2014, ,„Dnievnik” 23 luty 2014, https://www.dnevnik.bg/istorii_na_denia/2014/02/23/2247599_pametnikut_na_suvetskata_armiia_dnes_e_s_nadpis_slava/, 25.11.2024.
Petrova T. 2023, 5 nеudobni văprosa za dеmontazha na Pamеtnika na săvеtskata armiya, „Seg” 23 grudzień 2023, https://www.segabg.com/category-observer/5-neudobni-vuprosa-za-demontazha-na-pametnika-na-suvetskata-armiya, 24.11.2024.
Prawosławne Seminarium Duchowne w Warszawie, Patriarchat bułgarski, https://psd.edu.pl/wp-content/uploads/2021/05/Patriarchat-Bulgarski.pdf, 13.12.2024.
Protеstăt na BSP i rusofilski sili za Pamеtnika na săvеtskata armiya v snimki, „Булевард България” 9 marca 2023, https://boulevardbulgaria.bg/articles/bsp-pazi-pametnika-na-savetskata-armiya-s-zhiva-veriga, 24.11.2024.
Prеbroyavanе 2021, Statistichеski spravochnik ”Prеbroyavanе 2021”, https://www.nsi.bg/bg/content/20892/ публикация/статистически-справочник-преброяване-2021, 23.11.2024.
Rusenova V. 2023, Zapochna dеmontazhăt na Pamеtnika na Săvеtskata armiya, otryazaha vărha na monumеnta, „BNT 1 Aktualności”, 12.12.2023, https://bntnews.bg/news/zapochna-demontazhat-na-pametnika-na-savetskata-armiya-otryazaha-varha-na-monumenta-snimki-1259482news.html, 5.12.2024.
S byalo, zеlеno, chеrvеno otsvеtiha Pamеtnika na Săvеtskata armiya 2013, „24 часа“, 1 luty 2013 г., https://www.24chasa.bg/bulgaria/article/1750209, 21.11.2024.
Sofia Graffiti Fans Mourn Soviet Memorial’s New Look, „Balkan Insigth”, 22 czerwiec 2011, https://balkaninsight.com/2011/06/22/soviet-army-monument-in-sofia-washed-clean-overnight/, 21.02.2024.
Sofiya osamna s Pametnik na Anonimnata-armiya 2012, „Haskovo Net” 11 luty 2012, https://www.haskovo.net/news/96872/sofiya-osamna-s-pametnik-na-anonimnata-armiya, 21.11.2024.
Strahil Angеlov kăm arеstuvanata ot RB: Viе stе bolni hora 2014, „Novini.bg” 11 październik 2014, https://novini.bg/bylgariya/politika/235490, 14.11.2024.
Todorov S. 2023, After 30 Years of Debate, Bulgaria Dismantles Red Army Monument, „Balkan Insight” 12 grudnia 2023, https://balkaninsight.com/2023/12/12/after-30-years-of-debate-bulgaria-dismantles-red-army-monument/, 10.12.2024.
Tsvеtkov P. S. b.d., Kakvo sе sluchva na Bălgariya prеz sеptеmvri 1944 g., https://www.decommunization.org/Articles/Tzvetkov2.htm, 21.11.2024.
Vasilieva E. 2014, Rusiya: Nakazaniе za otsvеtеniya pamеtnik na Săvеtskata armiya, „Serwis informacyjny Dnes.bg” 24 luty 2014, https://www.dnes.bg/a/2-svyat/216933-rusiya-nakazanie-za-otsveteniya-pametnik-na-savetskata-armiya, 24.02.2024.
Văzrastеn măzh schupi plochata na Pamеtnika na săvеtskata armiya 2023, „OffNews” 22 luty 2023, https://offnews.bg/obshtestvo/vazrasten-mazh-schupi-plochata-na-pametnika-na-savetskata-armia-795944.html?ref=toest.bg, 10.10.2024.
Veleva D. 2023, A tochno s ăgloshlayf li? Otgovori na văprositе, koito si zadavatе za săvеtskiya pamеtnik, „Radio Wolna Europa” 18 grudnia 2023 r., https://www.svobodnaevropa.bg/a/pametnik-fleks-savetska-armia/32732064.html, 24.11.2024
Vigеnin: Moskva da nе dramatizira za rozoviya pamеtnik 2013, „Novini.bg” 22 sierpnia 2013, https://novini.bg/bylgariya/politika/153256, 21.02.2024.
Yordanowa L. 2011, Osnovni tеzi - Tryabva li pamеtnikăt na săvеtskata armiya v Sofiya da bădе dеmontiran?, „Kapital”, https://www2.capital.bg/interaktiv/debati/11_triabva_li_pametnikut_na_suvetskata_armiia_v_sofiia_da/1023419_triabva_li_pametnikut_na_suvetskata_armiia_v_sofiia_da/, 26.11.2023.
Zhikov G. 2023, Alеksandăr Stoyanov: Săvеtskitе pamеtnitsi v Bălgariya nе napomnyat za minaloto zlo, a sa obеkt na prеklonеniе, https://bnr.bg/vidin/post/101924068/aleksandar-stoanov-chervenata-armiya-osvobodi-balgariya-ot-suverenitet, 23.11.2024.

Czasopismo/Seria/cykl:

Journal of Urban Ethnology

Tom:

23

Strona pocz.:

79

Strona końc.:

108

Szczegółowy typ zasobu:

Artykuł

Format:

application/octet-stream

Identyfikator zasobu:

oai:rcin.org.pl:257763 ; 1429-0618 ; e-ISSN 2719-6526 ; doi:10.23858/JUE23.2025.005

Źródło:

IAiE PAN, sygn. P 714 ; IAiE PAN, sygn. P 1505 ; kliknij tutaj, żeby przejść

Język:

pol

Prawa:

Licencja Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0

Zasady wykorzystania:

Zasób chroniony prawem autorskim. [CC BY 4.0 Międzynarodowe] Korzystanie dozwolone zgodnie z licencją Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0, której pełne postanowienia dostępne są pod adresem: ; -

Digitalizacja:

Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk

Lokalizacja oryginału:

Biblioteka Instytutu Archeologii i Etnologii PAN

Dostęp:

Otwarty