Obiekt

Tytuł: Próba zimnej wody (pławienie) w oskarżeniach i procesach o czary w państwie polsko-litewskim w XVI–XVIII wieku

Twórca:

Wijaczka, Jacek (1960- )

Data wydania/powstania:

2016

Typ zasobu:

Artykuł naukowy oryginalny

Inny tytuł:

Odrodzenie i Reformacja w Polsce T. 60 (2016)

Współtwórca:

Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk

Wydawca:

Instytut Historii PAN

Miejsce wydania:

Warszawa

Opis:

s. 73-110 ; Streszcz. ang.

Abstrakt:

Jeden ze średniowiecznych sądów Bożych, próba zimnej wody, tzw. pławienie, przeżywała swój renesans w czasach wczesnonowożytnych, jako istotny element procesu o czary. Utrzymywanie się oskarżonej osoby na powierzchni wody było decydującą przesłanką oddania jej w ręce kata na okrutne tortury. Niniejszy artykuł omawia stosowanie próby wody w Polsce w XVI-XVIII w., przede wszystkim przez sądy miejskie. Omówione została także m.in. kwestie, w którym momencie procesu stosowano próbę wody oraz czy osoby oskarżone rozbierano do naga przed jej rozpoczęciem.

Bibliografia:

B. Baranowski, Najdawniejsze procesy o czary w Kaliszu, Lublin-Łódź 1951 ; Czarownica powołana abo krotka nauka i prestroga z strony czarownic. Zebrana z rozmaitych doktorów, tak w prawie Bożym, jako i w świeckim biegłych z przydatkiem Instrukciej świeżo z Rzymu wydanej dla uchrony i poratowania sumnienia, osobliwie na takie sądy wysadzonych, Gdańsk 1714 ; M. Hussowski, Pieśń o żubrze, jego postaci, dzikości i o polowaniu na niego, Supraśl 2007 ; J. Kitowicz, Pamiętniki czyli Historia Polska, oprac. i wstęp P. Matuszewska, koment. Z. Lewinówna, Warszawa 1971 ; A. Komoniecki, Chronografia albo Dziejopis żywiecki, wyd. S. Grodziski, I. Dwornicka, Żywiec 1987 ; O. Korthals, Chronik des Kreises Dirschau, Bonn 1969 ; Księga sądowa wsi Jadownik (1600-1792), w: Księgi sądowe wiejskie, t. 2. wyd. B. Ulanowski, Kraków 1921 ; Monumenta historica dioeceseos Wladislaviensis, t. 5, Wladislaviae 1885 ; Najstarszy zwód prawa polskiego, wyd. i oprac. J. Matuszewski, J. Matuszewski, Łódź 1995 ; Raganų teismai Lietuvoje, wyd. K. Jablonskis, R. Jasas, Vilnius 1987 ; W. Siarkowski, Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, do druku przyg. L. Michalska-Bracha, K. Bracha, Kielce 2000 ; Stanisława hr. Wodzickiego Wspomnienia z przeszłości od roku 1768 do roku 1840, Kraków 1873 ; J. Alexy, Die Geschichte des Dorfes Adl. Rauden, Kreis Marienwerder: geschrieben zum 550 jährigen Jubiläum des Ortes und die Geschichte der Kirchengemeinde Rauden: verfasst zum 150 jährigen Jubiläum der Kirche, Schwetz a. W. 1909 ; B. Baranowski, O hultajach, wiedźmach i wszetecznicach. Szkice z obyczajów XVII i XVIII w., Łódź 1988 ; B. Baranowski, Postępowy pisarz z czasów saskich - Serafin Gamalski, „Prace Polonistyczne”, 8, 1950 ; B. Baranowski, Procesy czarownic w Polsce w XVII i XVIII wieku, Łódź 1952 ; B. Baranowski, Wielki proces o czary miłosne w Praszce w 1665 r., „Łódzkie Studia Etnograficzne”, 4, 1962 ; J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia państwa i prawa polskiego, Warszawa 1976 ; R. Barlett, Trial by Fire and Water. The Medieval Judicial Ordeal, New York 1986 ; K. Bukowska-Gorgoni, Procesy o czary i powołania przez czarownice w orzecznictwie Sądu Wyższego Prawa Niemieckiego na zamku krakowskim, „Lud”, 54, 1970 ; R. Decker, Gerichtsorganisation und Hexenprozeßrecht der römischen Inquisition. Neue Quellenfunde zu Theorie und Praxis, w: Hexenprozesse und Gerichtspraxis, hrsg. von H. Eiden, R. Voltmer, Tier 2002 ; R. Decker, Hintergrund und Verbreitung des Drucks der Römischen Hexenprozess-Instruction (1657), „Historisches Jahrbuch”, 118, 1998 ; Z. Dydek, Czary w procesie inkwizycyjnym w Rzeszowie w XVIII wieku, „Rocznik Województwa Rzeszowskiego”, 5, 1964/1965 [1968] ; G. Gersmann, Skizze einer Geschichte der Wasserprobe, w: Wasser, hrsg. von B. Busch, L. Förster, Bonn 2000 ; S. Grodziski, Z dziejów staropolskiej kultury prawnej, Kraków 2004 ; W. Guldon, Radomska czarownica z drugiej połowy XVI wieku, „Wieś Radomska”, 5, 1997 ; Z. Guldon, Proces czarownicy we wsie Staniszewo w 1695 r., „Studia z Dziejów Kościoła Katolickiego”, 1, 1961 ; P. A. Heuser, Eine Auseinandersetzung über den Indizienwert der Kaltwasserprobe im Hexenprozeß. Studien zur Rick-Delrio-Kontroverse 1597-1599 und zur Zurückdrängung der Kaltwasserprobe aus kurkölnischen Hexenprozessen im 17. Jahrhundert, „Rheinisch-westfälische Zeitschrift für Volkskunde”, 45, 2000 ; S. Karwowski, Gniezno, Poznań 1892 ; S. Klarner, Sprawy o czary w urzędach Bełżyckich w wiekach XVI-XVIII. Z aktów urzędów radzieckiego i wójtowskiego miasta Bełżyc, „Wisła”, 16, 1902, nr 3 ; J. Koceniak ks., Antoni Sebastian Dembowski, biskup włocławski i pomorski. Sylwetka z czasów saskich, Warszawa 1953 ; K. Koranyi, Danielis Wisneri „Tractatus brevis de extramagis lamiis, veneficis”, a „Czarownica powołana”. (Szkic z dziejów polskiej literatury prawniczej), w: Pamiętnik trzydziestolecia pracy naukowej prof. dr. Przemysława Dąbkowskiego, Lwów 1927 ; K. Kościński, Kościoły i kaplice w Nowem, Gdańsk 1896 ; J. Kurczewski, Kościół zamkowy czyli Katedra wileńska w jej dziejowym, liturgicznym, architektonicznym i ekonomicznym rozwoju. Na podstawie aktów kapitulnych i dokumentów historycznych, Wilno 1908 ; S. Lorenz, Aktenversendung und Hexenprozeß. Dargestellt am Beispiel der Juristenfakultäten Rostock und Greifswald (1570–82–1630), t. 1, Frankfurt am Main–Bern 1982 ; B. Marcińczak, Krytyka pławienia czarownic w „Objaśnieniu błędami zabobonów zarażonych” Józefa Andrzeja Załuskiego, „Literatura Ludowa”, 3, 2006 ; M. Mikołajczyk, Jak obronić oskarżoną o czary. Mowy procesowe z 1655 roku w sprawie Gertrudy Zagrodzkiej, w: Z dziejów kultury prawnej. Studia ofiarowane Profesorowi Juliuszowi Bardachowi w dziewięćdziesięciolecie urodzin, Warszawa 2004 ; M. Mikołajczyk, O pławieniu czarownic w Gdowie w 1689 r. Kartka z dziejów miejskiego procesu karnego w Polsce, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, 4, 1999 ; M. Mikołajczyk, Proces kryminalny w miastach Małopolski XVI-XVIII wieku, Katowice 2013 ; K. Milewski, Pamiątki historyczne krajowe, Warszawa 1848 ; R. van Nahl, Zauberglaube und Hexenwahn im Gebiet von Rhein und Maas. Spätmittelalterlicher Volksglaube im Werk Johann Weyers (1515–1588), Bonn 1983 ; F. O[lszewski], Prześladowania czarów w dawnej Polsce, w: Album uczącej się młodzieży polskiej poświęcony Józefowi Ignacemu Kraszewskiemu z powodu jubileuszu jego pięćdziesięcioletniej działalności literackiej, Lwów 1879 ; Z. Osiński, Zabobon, przesąd, diabeł, czarownice i wilkołaki w pamiętnikach polskich z XVI i XVII wieku, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F”, 58, 2003 ; H. Pihlajamäki, Swimming the Witch, Pricking for the Devil’s Mark. Ordeals in the Early Modern Witchcraft, „Journal of Legal History”, 21, 2000, nr 2 ; M. Pilaszek, Litewskie procesy czarownic w XVI–XVIII w., OiRwP, 46, 2002 ; M. Pilaszek, Procesy o czary w Polsce w wiekach XV–XVIII, Kraków 2008 ; S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, Kraków 1997 ; J. Rafacz, Sprawy karne w sądach miejskich w epoce nowożytnej, „Kwartalnik Historyczny”, 47, 1933, nr 3 ; J. Rosenblatt, Czarownica powołana. Przyczynek do historji spraw przeciw czarownicom w Polsce, Warszawa 1883 ; W. Schild, Reinigungs- und Kampffolter. Anmerkungen zum frühneuzeitlichen Folterrecht, w: Recht und Vorhalten in vormodernen Gesellschaften. Festschrift für Neithard Bulst, hrsg. von A. Bendlage, A. Priever, P. Schuster, Bielefeld 2008 ; W. G. Soldan, H. Heppe, Geschichte der Hexenprozesse, t. 1, hrsg. von M. Bauer, München 1911 ; K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa 1993 ; J. Stępień, Kleczewskie procesy o czary, Poznań 1998 ; J. Tazbir, Cudzym piórem... Falsyfikaty historyczno-literackie, Poznań 2002 ; J. Tazbir, Z dziejów fałszerstw historycznych w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku, „Przegląd Historyczny”, 57, 1966 ; P. Tóth, River Ordeal – Trial by Water – Swimming of Witches. Procedures of Ordeal in Witch Trials, w: Witchcraft Mythologies and Persecutions, ed. by G. Klaniczay, Ė. Pócs, E. Csonka-Takács, Budapest–New York 2008 ; H. Treichel, Ein Beitrag zur Hexen=Geschichte Westpreußens, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, 5, 1881 ; W. Trusen, Das Verbot des Gottesurteile und der Inquisitionsprozeß. Zum Wandel des Strafverfahrens unter dem Einfluß des gelehrten Rechts im Spätmittelalter, w: Sozialer Wandel im Mittelalter. Wahrnehmungsformen, Erklärungsmuster, Regelungsmechanissmen, hrsg. von J. Miethke, K. Schreiner, Sigmaringen 1994 ; W. Uruszczak, Proces o czary w podkrakowskiej wsi Krowodrza w 1698 roku, „Studia Iuridica Toruniensia”, 10, 2012 ; Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. K. Mikulski, W. Stanek przy współudz. Z. Górskiego, R. Kabacińskiego, Kórnik 1990 ; R. Voltmer, Monopole, Ausschüsse, Formalparteien, Vorbereitung, Finanzierung und Manipulation von Hexenprozessen durch private Klagekonsortien, w: Hexenprozesse und Gerichtspraxis, hrsg. von H. Eiden, R. Voltmer, Trier 2002 ; S. Waltoś, Owoce zatrutego drzewa. Procesy i wydarzenia, które wstrząsnęły prawem, Kraków 1978 ; T. Warmiński, Die Hexenprozesse im ehemaligen Polen, „Jahrbuch der Historischen Gesellschaft für den Netzedistrikt zu Bromberg”, 1892 ; J. Wijaczka, Mężczyźni jako ofiary procesów o czary przed sądem łobżenickim w drugiej połowie XVII wieku, „Czasy Nowożytne”, 17, 2004 ; J. Wijaczka, Polowanie na czarownice i czarowników w Nowem nad Wisłą i najbliższej okolicy miast w XVII i w pierwszej połowie XVIII wieku, „Czasy Nowożytne”, 22, 2009 ; J. Wijaczka, Proces o czary we wsi Młotkowo w 1692 roku. Przyczynek do polowania na czarownice w Rzeczypospolitej w XVII wieku, OiRwP, 48, 2004 ; J. Wijaczka, Proces o czary we wsi Młotkowo w 1692 roku. Przyczynek do polowania na czarownice w Rzeczypospolitej w XVII wieku, OiRwP, 48, 2004J. Wijaczka, Procesy o czary w regionie świętokrzyskim w XVII–XVIII wieku, w: Z przeszłości regionu świętokrzyskiego od XVI do XX wieku, red. J. Wijaczka, Kielce 2003 ; J. Wijaczka, Samosąd w sprawie o czary w Czerniewie (dawny powiat tczewski), „Rocznik Gdański”, 69–70, 2009–2010 ; T. Wiślicz, Czary przed sądami wiejskimi w Polsce w XVI–XVIII w., „Czasopismo Prawno-Historyczne”, 49, 1997, nr 1–2 ; T. Wiślicz, Społeczeństwo Kleczewa i okolic w walce z czartem (1624–1700), „Kwartalnik Historyczny”, 112, 2004, nr 2 ; T. Wiślicz, Zarobić na duszne zbawienie. Religijność chłopów małopolskich od połowy XVI do końca XVIII wieku, Warszawa 2001 ; M. Woźniakowa, Sąd asesorski koronny (1537–1795), jego organizacja, funkcjonowanie i rola w dziejach prawa chełmińskiego i magdeburskiego w Polsce, Warszawa 1990 ; W. Wyporska, Witchcraft in Early Modern Poland, 1500–1800, Basingstoke 2013 ; Z. Zdrójkowski, „Praktyka kryminalna” Jakuba Czechowicza, jej źródła i system na tle rozwoju współczesnego prawa karnego Zachodniej Europy, Toruń 1949 ; R. Zguta, The Ordeal by Water (Swimming of Witches) in the East Slavic World, „Slavic Review”, 36, 1977, nr 2

Czasopismo/Seria/cykl:

Odrodzenie i Reformacja w Polsce

Tom:

60

Strona pocz.:

73

Strona końc.:

110

Format:

application/pdf

Identyfikator zasobu:

oai:rcin.org.pl:61730 ; e-ISSN 2450-8349 ; p-ISSN 0029-8514 ; 10.12775/OiRwP.2016.03

Źródło:

IH PAN, sygn. A.512/60 Podr. ; IH PAN, sygn. A.513/60 ; kliknij tutaj, żeby przejść

Język:

pol

Język streszczenia:

eng

Prawa:

Licencja Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0

Zasady wykorzystania:

Zasób chroniony prawem autorskim. [CC BY-ND 4.0 Międzynarodowe] Korzystanie dozwolone zgodnie z licencją Creative Commons Uznanie autorstwa-Bez utworów zależnych 4.0, której pełne postanowienia dostępne są pod adresem: ; -

Digitalizacja:

Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk

Lokalizacja oryginału:

Biblioteka Instytutu Historii PAN

Dofinansowane ze środków:

×

Cytowanie

Styl cytowania:

Ta strona wykorzystuje pliki 'cookies'. Więcej informacji