Między normą planistyczną a morfologią osadnictwa: na ile istniejąca zabudowa spełnia kryteria wyznaczania obszarów uzupełnienia zabudowy? = Between planning regulation and settlement morphology: The extent to which existing development meets the criteria for delineating areas for infill development

Stachowiak, Krzysztof; Mikuła, Łukasz

doi:0033-2143 (print)

Planned object

Title: Między normą planistyczną a morfologią osadnictwa: na ile istniejąca zabudowa spełnia kryteria wyznaczania obszarów uzupełnienia zabudowy? = Between planning regulation and settlement morphology: The extent to which existing development meets the criteria for delineating areas for infill development

Abstract:

Reforma systemu planowania przestrzennego w Polsce wprowadziła obszary uzupełnienia zabudowy (OUZ), których wyznaczanie opiera się na funkcji, liczbie i wzajemnym położeniu istniejących budynków. Celem artykułu jest określenie, w jakim stopniu istniejąca zabudowa spełnia kryteria przyjęte przy wyznaczaniu OUZ oraz jak ich zastosowanie różnicuje się przestrzennie i w obrębie systemu osadniczego. Dla całej Polski odtworzono obligatoryjną część procedury wyznaczania OUZ na podstawie jednolitego zbioru danych dotyczących blisko 16 mln budynków. Około 74% budynków znalazło się na obszarach spełniających analizowane kryteria, przy dużym zróżnicowaniu regionalnym i funkcjonalnym. Stopień objęcia zabudowy był silnie związany z gęstością zaludnienia, a jego wartości wyraźnie różnicowały się w zależności od pozycji jednostek w systemie osadniczym. Jednocześnie większość zgrupowań stanowiących podstawę delimitacji OUZ była niewielka, podczas gdy zasadnicza część objętego zasobu zabudowy koncentrowała się w relatywnie nielicznych dużych układach. Wyniki wskazują, że jednolite kryterium planistyczne prowadzi do odmiennych rezultatów w zależności od morfologii istniejącej zabudowy. Badanie pokazuje zarazem, że normatywna reguła planistyczna może pełnić funkcję narzędzia diagnostycznego, umożliwiającego porównywanie zróżnicowanych struktur osadniczych według wspólnych kryteriów.

References:

Dembski, S. & O'Brien, P. (2023). The quest for certainty: Introducing zoning into a discretionary system in England and the European experience. Raumforschung und Raumordnung (Spatial Research and Planning), 81(6), 579‑590. https://doi.org/10.14512/rur.1695
Dziedzic-Bukowska, J., Oryl, M., Ciesielski, M., Churski, P., Ciesiółka, P., Fogel, A., Giedych, R., Kukulska-Kozieł, A., Kołsut, B., Mikuła, Ł., Rogatka, K., Tomczak, A.A., Warsza, R., Blaszke, M. & Nowak, M.J. (2025). Plany ogólne: wybrane problemy dotyczące uchwalania i sporządzania. Biuletyn Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN, 278, 209‑222. https://doi.org/10.24425/bkpzk.2025.157511
Figlus, T. (2018). The past and present of historical morphology of rural and urban forms in Poland. Studia Geohistorica, 6, 149‑168. https://doi.org/10.12775/SG.2018.11
Fleischmann, M., Romice, O. & Porta, S. (2021). Measuring urban form: Overcoming terminological inconsistencies for a quantitative and comprehensive morphologic analysis of cities. Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, 48(8), 2133‑2150. https://doi.org/10.1177/2399808320910444
Gibas, P. & Heffner, K. (2018). Koncentracja zabudowy na obszarach wiejskich. Wieś i Rolnictwo, 2(179), 189‑207. https://doi.org/10.53098/wir022018/10
Gibas, P. & Heffner, K. (2018). Rozproszenie zabudowy mieszkaniowej a dostępność do usług rynkowych i publicznych. Biuletyn KPZK PAN, 272, 303‑315.
Healey, P. (2004). The treatment of space and place in the new strategic spatial planning in Europe. International Journal of Urban and Regional Research, 28(1), 45‑67. https://doi.org/10.1111/j.0309-1317.2004.00502.x
Kiełczewska-Zaleska, M. (1969). Geografia osadnictwa. Zarys problematyki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Lascoumes, P., & Le Galès, P. (2007). Introduction: Understanding public policy through its instruments - From the nature of instruments to the sociology of public policy instrumentation. Governance, 20(1), 1‑21. https://doi.org/10.1111/j.1468-0491.2007.00342.x
McGlynn, S., & Samuels, I. (2000). The funnel, the sieve and the template: towards an operational urban morphology. Urban Morphology, 4(2), 79‑89. https://doi.org/10.51347/jum.v4i2.3872
Mikuła, Ł. (2018). Adaptacja polityki przestrzennej gmin Metropolii Poznań do nowych regulacji prawnych i metropolitalnej koncepcji rozwoju. Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, 44, 107‑133. https://doi.org/10.14746/rrpr.2018.44.07
Monteiro, C., & Pinho, P. (2021). MAP: A methodology for morphological analysis and prescription. Urban Morphology, 25(1), 57‑75. https://doi.org/10.51347/UM25.0004
Moroni, S., Buitelaar, E., Sorel, N., & Cozzolino, S. (2020). Simple planning rules for complex urban problems: Toward legal certainty for spatial flexibility. Journal of Planning Education and Research, 40(3), 320‑331. https://doi.org/10.1177/0739456X18774122
Moudon, A.V. (1997). Urban morphology as an emerging interdisciplinary field. Urban Morphology, 1(1), 3‑10. https://doi.org/10.51347/jum.v1i1.4047
Najwyższa Izba Kontroli (NIK). (2023). Planowanie i zagospodarowanie przestrzenne w Polsce na przykładzie wybranych miast. Warszawa: Najwyższa Izba Kontroli.
Nowak, M.J. (2011). Zasady »dobrego sąsiedztwa« i »kontynuacji funkcji zabudowy i zagospodarowania terenu« w decyzjach o warunkach zabudowy. Radca Prawny, (2).
Nowak, M.J., Śleszyński, P., Churski, P., Degórski, M., Komornicki, T., Sagan, I., & Stryjakiewicz, T. (2023). Wymiar prawny w dyscyplinie geografia społeczno-ekonomiczna i gospodarka przestrzenna. Podstawy teoretyczne i zagadnienia badawcze. Przegląd Geograficzny, 95(4), 343‑367. https://doi.org/10.7163/PrzG.2023.4.1
Oliveira, V. (2006). The morphological dimension of municipal plans. Urban Morphology, 10(2), 101‑113. https://doi.org/10.51347/jum.v10i2.3929
Oliveira, V., & Sousa, S. (2012). Urban morphology in planning practice. Urban Morphology, 16(1), 80‑82. https://doi.org/10.51347/jum.v16i1.4540
Oliveira, V., Silva, M., & Samuels, I. (2014). Urban morphological research and planning practice: A Portuguese assessment. Urban Morphology, 18(1), 23‑39. https://doi.org/10.51347/jum.v18i1.3994
Rozporządzenie Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 2 maja 2024 r. w sprawie sposobu wyznaczania obszaru uzupełnienia zabudowy w planie ogólnym gminy (Dz.U. 2024 poz. 729).
Rozporządzenie Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii z dnia 27 lipca 2021 r. w sprawie ewidencji gruntów i budynków (Dz.U. 2021 poz. 1390 z późn. zm.).
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 października 2016 r. w sprawie Klasyfikacji Środków Trwałych (KŚT) (Dz.U. 2016 poz. 1864).
Salata, T. (2019). Koncepcja znormalizowanej metody wyznaczania obszarów zabudowy. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie, 549, Rozprawy, 426. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Rolniczego.
Samuels, I. (2008). Typomorphology and urban design practice. Urban Morphology, 12(1), 58‑62. https://doi.org/10.51347/jum.v12i1.4502
Sanders, P., & Baker, D. (2016). Applying urban morphology theory to design practice. Journal of Urban Design, 21(2), 213‑233. https://doi.org/10.1080/13574809.2015.1133228
Śleszyński, P., & Komornicki, T. (2016). Klasyfikacja funkcjonalna gmin Polski na potrzeby monitoringu planowania przestrzennego. Przegląd Geograficzny, 88(4), 469‑488. https://doi.org/10.7163/PrzG.2016.4.3
Śleszyński, P., & Sudra, P. (2019). Zastosowanie metody minimalnego drzewa rozpinającego (najkrótszego dendrytu) w ocenie efektywności i spójności sieci osadniczej województwa mazowieckiego. Przegląd Geograficzny, 91(2), 61‑80. https://doi.org/10.7163/PrzG.2019.2.4
Śleszyński, P., Kowalewski, A., Markowski, T., Legutko-Kobus, P., & Nowak, M.J. (2020). The contemporary economic costs of spatial chaos: Evidence from Poland. Land, 9(7), 214. https://doi.org/10.3390/land9070214
Śleszyński, P., Markowski, T., & Kowalewski, A. (2018). Studia nad chaosem przestrzennym. Cz. 3. Synteza. Uwarunkowania, skutki i propozycje naprawy chaosu przestrzennego. Studia KPZK PAN, 182(3). Warszawa: Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN.
Śleszyński, P., Stępniak, M., & Mazurek, D. (2018). Oszacowanie skutków presji inwestycyjnej i nadpodaży gruntów budowlanych w strefie podmiejskiej Warszawy na przykładzie gmin pasma zachodniego. Przegląd Geograficzny, 90(2), 209‑240. https://doi.org/10.7163/PrzG.2018.2.2
Szlenk-Dziubek, D., & Wisłocka, O. (red.). (2021). System planowania przestrzennego w Polsce. Kluczowe problemy i słabości. Warszawa, Kraków, Gdańsk: Instytut Rozwoju Miast i Regionów.
Szmytkie, R., & Tomczak, P. (2020). Wiejska sieć osadnicza Polski w XXI wieku. Studia Obszarów Wiejskich, 57, 89‑113. https://doi.org/10.7163/SOW.57.6
Szubert, P., Kaim, D., & Kozak, J. (2025). Changes in building numbers and density in Poland since the 1970s. Journal of Maps, 21(1), 2492622. https://doi.org/10.1080/17445647.2025.2492622
Szulc, H. (1995). Morfogeneza osiedli wiejskich w Polsce. Prace Geograficzne, 163. Wrocław: Wydawnictwo Continuo.
Szymańska, D. (2009). Geografia osadnictwa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Talen, E. (2009). Design by the rules: The historical underpinnings of form-based codes. Journal of the American Planning Association, 75(2), 144‑160. https://doi.org/10.1080/01944360802686662
Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U. 2003 nr 80 poz. 717 z późn. zm.).
Ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o zmianie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U. 2023 poz. 1688 z późn. zm.).
Whitehand, J.W.R. (2000). From explanation to prescription. Urban Morphology, 4(1), 1‑2. https://doi.org/10.51347/jum.v4i1.5083
Whitehand, J.W.R. (2007). Urban morphology and policy: Bridging the gap. Urban Morphology, 11(2), 79‑80. https://doi.org/10.51347/jum.v11i2.5144
Zaborowski, T. (2021). It's all about details. Why the Polish land policy framework fails to manage designation of developable land. Land, 10(9), 890. https://doi.org/10.3390/land10090890